لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

لیژنەی فەتوا..گرنگی ماوە یان زیادەیە؟!

25/08/2020


ڕاپۆرتی ماڵپەڕی دابڕان
لیژنەی فەتوای سەر بە یەكێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان، لەوكاتەوەی دامەزراوە سەدان فەتوای جیاوازی دەركردووە، هەندێك لە فەتواكان نەك هەر گرنگ نەبوون و پەیوەست نەبوون بۆ ژیانی خەڵك، بەڵكو كێشەشیان دروستكردووە، لەوكاتانەوەی كورد تووشی هێرش و چەوسانەوە بووە فەتوای نەبووە، یاخود لەكاتی شەڕی ناوخۆدا هیچ فەتوایەكی نەبووە، لەسەر چەندین بابەتی گرنگ لەوانەش بۆردومانی سنوورەكانی كوردستان و هێرشی تیرۆریستان بۆ سەر هاوڵاتیانی مەدەنی لە كوردستان هیچ جۆرە فەتوایەكیان نەداوە.

یەكێتی زانایانی ئایینی
یەكێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان رێكخراوێكی پیشەیی تایبەت بە كاروباری ئایینی كوردستانە، بارەگای سەرەكی لە هەولێرە، بۆ یەكەمجار لە رۆژی (21/9/1970) لە گەڵاڵەی ناوچەی باڵەكایەتی سەر بە پارێزگای هەولێر بە چاودێری‌ و ئامادەبوونی مەلا مستەفای بارزان دامەزراوە، تا ئێستا شەش كۆنگرەی ئەنجام داوە و 17 لقی لە ناوچە جیاجیاكانی كوردستان هەیە، لەوكاتەشەوە كە دامەزراوە بەوتەی "عەبدوڵڵا شێر كاوە" وتەبێژی یەكێـتی زانایان بۆ ماڵپەڕی دابڕان (295) فەتوایان داوە.
ئەو یەكێتییە بەشێكی تایبەت بە فەتوای هەیە بەناوی (فەتوا)،بەشەكە پێكهاتووە لە ئەنجومەنی باڵای فەتوا، كە لە مەكتەبی تەنفیزی یەكێتی زانایان دادەنیشن، لەگەڵ ئەوەشدا لە سەرجەم لقەكانی یەكیێتییەكە ليژنەی فەتوا هەیە.

یەكەم فەتوا
یەكەم فەتوای لیژنەی فەتوای سەر بە یەكێتی زانایانی ئایینی كوردستان لە ساڵی 1971 بووە، واتە دوای ساڵێك لە دامەزراندنی، یەكەم فەتواشیان دوای ئەوەی ماڵپەڕی ئەلیكترۆنییان دامەزراندووە، لە 23/6/2010 لەسەر "حوكمی كڕین و فرۆشتنی ئۆتۆمبێل بووە بە قیست لە كۆمپانیاكانەوە".

فەتوا و ژیانی خەڵك
لەماوەی چەندین ساڵی ڕابردوودا لیژنەی فەتوا لەسەر چەندین بابەت فەتوای داوە كە هەندێكیان نەك پەیوەست نەبوون بە ژیانی ڕۆژانەی خەڵك بەڵكو زۆر نامۆ بوون!، زۆرجار ئەو بابەتانەی گرنگ بوون لیژنەی فەتوا خۆی لێ لاداوە، بەوتەی وتەبێژی یەكێتی زانایان، لە ساڵی 1971 بۆ 1975 ئەو یەكێتییە 57 فەتوای داوە، لە 1975 بۆ ساڵی 1992 هیچ فەتوایەكیان نەداوە، هۆكارەكەشی بەوتەی عەبدوڵڵا شێر كاوە بۆ ئەو دۆخە دەگەڕێتەوە كە ئەوكات كوردستانی تێدابووە، بەتایبەت بەهۆی نسكۆی شۆڕشەوە لە دوای ساڵی 1975.
وتەبێژی یەكێتی زانایان دەڵێت" لە ساڵی 1992 بۆ 2009 ئەو یەكێتییە 113 فەتوای داوە، بەڵام لە ساڵی 1994 بۆ 1995 بەهۆی شەڕی ناوخۆوە هیچ فەتوایەكیان نەداوە.

نمونەی هەندێك لەفەتواكان دوای ئەوەی ماڵپەڕی یەكێتی زانایان كراوەتەوە:
دەربارەی كێشەی كۆكاكۆلا.. بە وتەی خۆیان دوای ئەوەی پڕوپاگەندەی ئەوە بڵاوبۆوە كە خواردنەوەی (كۆكا كۆلا) حەرامە و كاركردنیش لە نێو ئەو كۆمپانیایە حەرامە، ئەم حەرامكردنەش بە بەڵگەی ئەوەی (كۆكا كۆلا) كە بە پیتەكانی ئینگلیزی یان لاتینی لەسەر بوتڵەكەی نووسراوە، ئەگەر ئاوێنە بەرانبەر نوسینەكە رابگری بە پێچەوانە دەخوێندرێتەوە، نوسینەكە دەبێتە (لا محمد لا مكە)، فەتوایەك لەو بارەیەوە دراوە.

دەربارەی حوكمی خەتەنەكردنی مێینە... لێژنەی باڵای فەتوا، دەڵێت:
ڕای یەكەم: خەتەنەكردن بۆ پیاو‌و ژن بە واجب دادەنێن!، ئەمە رای زۆرینەی شافیعیەكانە.
ڕای دووەم: خەتەنەكردن بۆ پیاوان‌ و ژنان سوننەتە، ئەمە ڕای ئەبو حەنیفەو ریوایەتێكی ئیمامی مالیك‌و هەندێك لە هاوەڵانی شافعی‌و حەسەنی بەسرییە.
ڕای سێیەم: خەتەنەكردن بۆ پیاوان واجبە، بۆ ژنانیش سوننەت‌و مەكرەمەیە،ئەوە ڕای ئیمامی ئەحمەدە.
پوختە: جمهوری زانایان لەسەر ئەوەیە، كە خەتەنەكردن بۆ مێینە سوننەت‌و مەكرەمەیە‌و، واجب نییە، خۆ دیارە سوننەتیش بە كردنی پاداشت وەردەگری‌و بە نەكردنیشی تاوانبار نابیت، كەواتە كارێك نییە كە دەبێ‌ هەر ئەنجام بدرێت، بەڵكو ئەگەر نەیكرد هیچ تاوانی نییە.
فەتوایەكی دیكەی جێی سەرنجی یەكێتی زانایانی ئایینی لە كوردستان لەسەر جۆرێكی "ئابجۆ" یە بەناوی (بیت ماڵت) كە تیایدا ئاماژە بەوەدەكات بەهۆی ئەوەی كحولی تێدا نییە حەڵاڵە.
لەماوەی ڕابردوودا لیژنەی باڵای فەتوای كوردستان لەسەر هێنانی دیاری حەج‌و بەدەل حەج روونكردنەوەیەكی بڵاوكردەوە كە ئەمە دەقەكەیەتی: لە ژێر رۆشنایی چەند بەڵگەیەك دەگەینە ئەوەی كە ئەم دیاریانەی ئەمڕۆ بەشێوەی كە روودامان سەختی‌و گرانی‌و ئەركی زیادی دروستكردووە لەسەر حاجییان شەرعیەتی خۆی لەدەست داوەو هێنان‌و كڕینی باش نی یە، تەنها پابەند بن بە هەندێ‌ دیاری كەمی بێ ئەركەوە.

ژنان دێنە سەرخەت
یەكێك لەو فەتوایانەی كە لە كاتی خۆیدا بووە جێی باس و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و ژنانی هێنایە سەرخەت، حوكمی سەركەوتنی ژنان بوو بە تەنها لەگەڵ شوفێری تەكسی، لە خاڵێكی فەتواكەدا دەڵێت: دەرچوونی ژنان لەگەڵ مەحرەمی خۆیاندا هەركاتێك بێت بۆ هەر جێگایەك بێت دروستە، لە خاڵێكی دیكەشدا دەڵێت: دەرچوونی دوو ئافرەت یان زیاتر بۆ كاری پێویست وەك دەوام و خوێندن و كاری دیكە دروستە، دروستیشە ژن لە پشتەوەی ئۆتۆمبێلەكە سەربكەوێت، لە خاڵێكی دیكەشدا دەڵێت: دروستە ژنان بە تەنها لەگەڵ شۆفێری نامەحرەم بۆ دەرەوەی شار و ئاوەدانی دەرنەچن.

ڕاگرتنی "سەگ" حەرامدەكات
فەتوایەكی دیكەی یەكێتی زانایان دەربارەی حوكمی راگرتن و كوشتنی ئاژەڵی سەگە، لە فەتواكەدا ئەنجومەنی باڵای فەتوا رایدەگەیەنێت: سەگی فێركراو دەبێت بۆ یەكێك لەم مەبەستانە بەخێو بكرێت و دوور بێت لەناو ماڵ، ئەویش مەبەستەكانی ڕاوكردن و پاسەوانی و گەڕان بەدوای تاوان و ماددە هۆشبەرەكان، كە پێویستییش نەما ڕاگرتنی حەرام دەبێت، هەر بەپێی فەتواكە هەر سەگێك سەلمێندرا لەڕووی تەندروستی و ئابوورییەوە زیانبەخشە و مەترسی هەیە ئەوا دروستە لەرێگەی لیژنەیەكی تایبەتەوە لەناوببرێت.

حەجی بازرگانی دروستە
لە فەتوایەكی دیكەشدا بە هێنانەوەی چەند پاساو و مەرجێك ئەنجومەنی باڵای فەتوا دەڵێت:"حەجی بازرگانی دروستە".

تەڵاقی كەسی تووڕە
لە فەتوایەكدا ئەنجومەنی باڵای فەتوا سەبارەت بە تەڵاقی كەسی توڕە دەڵێت:"ئەگەر سەلمێندرا كە ئەو كەسەی تەڵاقی خواردووە مێشكی لەدەستداوە یان هۆشی لای خۆی نەماوە وەك شێت بوون یان فێ لێهاتن ئەوا بە كۆی ڕای زانایان ئەو كەسە تەڵاقی ناكەوێت.

حوكمی سەفەركردنی ژنان بۆ حەج‌و عومرە
بە پێی فەتوای ئەنجومەنی باڵای فەتوا دروستە ژن گەشتی حەج‌و عومرەی واجب ئەنجام بدات بە تەنیا بەو مەرجەی رێگا ئەمین بێ‌‌و هیچ مەترسیەك لەئارادا نەبێت، بەڵام ئەو گەشتە واجب نیە بۆ ژنان تا ئەو كاتەی لەگەڵ مەحرەم یان ژنانی جێی متمانە بۆی رێك دەكەوێ‌، هەرلە فەتوایەدا هاتووە، كە لە حەج‌و عومرەی سوننەت‌و لە گەڵ مەحرەمی خۆی یان ژنانی متمانەپێكراو ئاساییە ژن ئەو گەشتە ئەنجام بدات، لە بەشێكی تری فەتواكەدا هاتووە: لەبەر ئەوەی فەتوا بە پێی سەردەم گۆڕانی تێدا ڕوو دەدات، و گەشت بۆ وڵاتی سعودیە بە فڕۆكە ئەنجام دەدرێت‌و لە هەموو شوێنەكان كامێرای چاودێری هەیە‌و مەترسی نیە‌و ئارامی هەیە، دروستە ژن لەگەڵ ژنانی جێی متمانە‌و باوەڕپێكراو و بە مۆڵەت وەرگرتن لە هاوسەری خۆی دەتوانێ‌ گەشتی عومرەی سوننەت ئەنجام بدات‌و لەڕووی شەرعەوە ئاساییە.

ئەم فەتوایە لەكاتێكدایە بەپێی فەرموودەیەكی پێغەمبەری ئیسلام،هیچ ژنێك بۆی نییە بە تەنیا لەگەڵ پیاوێكدا بێت كە مەحرەمی نییە، ئەو ژنانەش كە بۆیان هەیە لەگەڵ ژنانی دیكە گەشت ئەنجام بدەن، بەپێی پەیڕەوی ئیمامەكانی شافیعی و مالیك، دەبێت یان لەو ژنانە بێت كە ئیدی منداڵی نابێت، واتە تەمەنی گەیشتووەتە سەروو 40 ساڵ،ئەگینا لای جمهور ناتوانێت ئەو گەشتەشی رێگەی پێدەدرێت تەنها بۆ حەج و عەمرەیە كە ئەویش لای جمهور رێگەی پێنادرێت.

ئەنجومەنی باڵای فەتوا دەربارەی جەمعكردنی خوێندكاران بۆ نوێژەكانیان لە كۆلێژ و پەیمانگە و خوێندنگاكان، فەتوایەكی داوە و رایگەیاندووە:"پێویست و فەرزە هەر نوێژێك لەكاتی خۆیدا ئەنجامبدرێت مەگەر بە عوزرێكی شەرعی، كە لە دەقەكانی شەرعدا باسی لێوەكراوە، ئاماژە بەوەشدەكات هیچ دەقێكی شەرعی نییە كە باس لە جەمعكردنی نوێژەكان بكا لەكاتی دەوام و خوێندن و بازاڕ و دامەزراوەكاندا، بۆیە لیژنەی باڵای فەتوا داوای لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و پەروەردە و دامودەزگاكانی حكومەت كردووە هاوكاری خوێندكاران بكەن بۆ ئەنجامدانی نوێژەكانیان.

جگە لە یەكێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی، رۆژانە گوێبیست دەبین كە بەشێك لە مامۆستایانی ئایینی و بانگخوازەكان فەتوای كافركردن و چەندین فەتوای دیكە لەبارەی ژیانی ڕۆژانەی خەڵك دەدەن، ئەمەش دەریدەخات بێ سەروبەرییەك لە فەتوادا هەیە و یەكێتی زانایان ناتوانێت دۆخەكە كۆنترۆڵبكات، جگە لەوەی یەكێتییەكە خۆیشی ڕەخنەی لەسەرە كە كەوتووەتە ناو یارییە سیاسییەكان، هەندێكجاریش فەتوایەك دەدات كە ڕەچاوی كاردانەوەی هاوڵاتیان و پێشكەوتنی سەردەم و پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی كوردی ناكات، بۆیە ئێستا فەتواكانیشیان وەك پێشوو قورسایی خۆی نەماوە.

فەوزای فەتوا
سالار تاوەگۆزی، نووسەر و مامۆستای زانكۆ لە لێدوانێكدا بۆ ماڵپەڕی دابڕان وتی "فەوزای فەتوا لەوكاتەوە زیاتر بەدەركەوتووە كە ئیسلامی سیاسی مۆدێلێكی دیكەی دینداری هێناوەتە ناومان، كە رەنگدانەوەی سروشتی مەملەكەت و كۆمەڵگەی عەرەبی سەحرا نشینە و فەتوای تایبەت بەخۆی هەیە، ئیدی ئەو فەتوا غەریبانە كە ئیسلامی سیاسی هێناونی لە كۆمەڵگەی كوردیدا فەوزایان دروستكردووە".

ئەو نوسەرە وتیشی، "فەوزای فەتوا لە ئەمڕۆدا یەكێكە لەو كێشە دیارانەی كە تابڵێی كاریگەرییەكی خراپی كردووەتە سەر ئاڕاستەی رووداوەكانی جیهان، جاران زانایانی ئیسلام لەگەڵ ئەوەی زۆریش زانا بوون، حەزەریان دەكرد لەوەی فەتوا بدەن و خۆیان بە موفتی ناو ببەن، چونكە موفتی لە بری خودا بڕیار لە بابەتێك یان كێشەیەك دەدات هەر بۆیە ژمارەی موفتییەكان كەم بوون و مەرجەكانی فەتوادانیان تێدابوون".

سالار تاوەگۆزی دەشڵێت "جاران فەتواكان وەها دەدران كە لە تەك شوێن و كاتی ئەو ناوچەیەدا دەگونجان كە فەتواكە پەیڕەو دەكەن، بەڵام ئێستا بەدەر لە رەچاوكردنی شوێن و كات، فەتوای پیاوی ئایینی سعودیە و میسر و قەتەر و یەمەن و وڵاتە عەرەبی و ئیسلامیەكانی دیكە لە كوردستان و ئەوروپا و ئەمریكا بڵاودەكرێتەوە و لە زۆر حاڵەتیشدا جێبەجێ دەكرێن".

هەندێك فەتوای سەیر لە جیهانی ئیسلامیدا
سالار تاوەگۆزی هەندێك نمونەی فەتوای سەیر دەهێنێتەوە كە لەگەڵ عەقڵ و فیترەتی مرۆڤدا زۆر ناتەبان یان لەگەڵ پێشكەوتنەكانی سەردەمدا ناگونجێن، "وەك فەتوای حەرامكردنی دانیشتنی ژن لەسەر كورسی، هەروەها فەتوای حەرامكردنی سەیركردنی یاری و فەتوای نیكاحی جیهاد و مارەبڕینی ژن لە ئەندامانی گروپە ئیسلامییە توندڕەوەكان بەشێوەی كاتیی و فەتوای مارەكردنی ژنی مێرددار لە ئەندامانی ئەو گروپانە بە دزی مێردەكانیانەوە".

بەشێكی دیكەی ئەو فەتوایانەی نوسەر باسیان دەكات بەمشێوەیەیە، "فەتوای بەدروست نەزانینی دانیشتن لەسەر كورسییەك كە پێشتر ژنێك لەسەری دانیشتووە تا دوای تێپەڕبوونی پێنج خولەك، هەروەها فەتوای بەدرۆخستنەوەی سووڕانەوەی زەوی بەدەوری خۆی و بەدەوری خۆردا".

لەكۆتایی دا سالار تاوەگۆزی ئاماژە بەوەدەكات "جێگەی سەرسوڕمانە كە زۆر جار هەبووە فەتوای حەرامكردنی شتێك لەجیهانی ئیسلامیدا لەلایەن پیاوانی ئاینیەوە دراوە، بەڵام بەتێپەڕبوونی كات هەمان شت بەدەست پیاوانی ئاینیەوە بووە بەمایەی بێزاری خەڵك ئەوەندە بەكاریان هێناوە، بۆ نموونە: سەرەتا كە مایكرۆفۆن هاتە نێو جیهانی ئیسلامیەوە پیاوانی ئاینی حەرامیان كرد، تەنانەت بەجائیزیان نەزانی موسوڵمانان نوێژ لەپشتی مەلایەكەوە بكەن كە مایكرۆفۆن و بڵندگۆ بەكاردەهێنێت كەچی ئێستا دەنگی بڵندگۆی مەلاكان خەڵكی بێزار كردووە بەشێوەیەك لەهەندێك شوێن خانووی نزیك مزگەوتەكان نرخی كەمترە. یان كاتی خۆی فەتوای حەرامكردنی خواردن بەكەوچك دەركرا و كتێبیشی لەبارەوە نوسرا، بەڵام ئێستا هیچ ماڵە مەلایەك نیە كەوچكی تێدا نەبێت، هەیشیانە سفرەو خوانەكانیان ئەوروپانەیە وەك مەلا و بانگخواز و سەركردەكانی ئیسلامی سیاسی. لەبیرمان نەچێت كاتێك سەتەلایتیش داهات، حەرامیان كرد، كەچی ئێستا زۆر دەگمەنە ماڵە مەلاو موفتی و بانگخوازێك بدۆزیتەوە سەتەلایتی تێدا نەبێت. بۆیە هەر خودی فاتواچیەكان بەم فەتوا سەیرو سەمەرانەو جێبەجێ نەكردنی لەلایەن خودی خۆیانەوە زیاتر دوفاقی پیاوی ئاینیمان وەك مۆركێكی دیاری كەسێتی خۆیان بۆ بەیان دەكەن. ئەی ئەوە نیە هەر لەم سەردەمەی خۆماندا یەكێك لەئەوان دڵداری حەرامكرد و كەچی خۆی عاشقێكی وەك شێخی سەنعانی لێ دەرچوو. ئەی ئەوە نیە موفتی ئیرهاب و ئیخوانولموسلمیمین شێخ (یوسوف ئەلقەرزاوی) چ سكانداڵێكی ئەخلاقی لێ ئاشكرا بوو كاتێك كە عاشقی كچێكی زۆر لەخۆی بچووكتری جەزائیری بەناوی ( أسما‌ء بن قادة) بوو. جەنابی شێخ چەندین هۆنراوەی غەرامیاتی بۆی نوسی، پاشان خواستی و بەشێوەیەكی زۆر نامەردانەش تەڵاقی دا، تەنانەت لەباسكردنی بیرەوەرییەكانی زوڵمی لە ئەو خانمە باڵاپۆشە كرد كە  شێخ قەرزاوی لەتەمەنی پیریدا عاشقی بوو بوو. ئەمە جگە لەوەی لەمامەڵەكردنی لەگەڵ ئەو ژنەیدا كە -چەندین ساڵ لەخۆی بچووكتر بوو- زۆر خراپ بووە وەك خودی ژنەكە باسی كردووە".
 

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure