لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئیبن ته‌یمییه: ئه‌و پیاوه‌ی هه‌ڵه‌ی نیه‌!

01/07/2017


ژیار عوسمان

ئیبن ته‌یمییه‌ له‌ ناو موسڵمانان به‌ شه‌یخولئیسلام ناسراوه‌. موسڵمانان له‌ زۆرێک له‌ مه‌سه‌له‌ ئاینییه‌کان پشت به‌ وتاره‌کانی ئیبن ته‌یمییه‌ ده‌به‌ستن. ئیبن ته‌یمییه‌، له‌ فه‌توا و په‌رتوکه‌کانی که‌سێکی تونده‌ و زیاتر که‌سانی جیهادی پشت به‌ فه‌توا و یاسا و فه‌رمانه‌کانی ده‌به‌ستن.ئه‌و بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و ده‌یڵێ ئیسلامی ڕه‌سه‌نه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌حابه‌کان‌ و پێغه‌مبه‌ر. به‌واتایه‌کیتر، دووره‌ له‌ بیدعه‌ و داهێنراو و هه‌ر شتێکیتر که‌ خزێنراوه‌ته‌ ناو ئیسلام.

وه‌هه‌روه‌ها، ده‌گوترێ‌ زۆرێک له‌ فه‌توا و کار و کرده‌وه‌کانی داعش سه‌رچاوه‌یان له‌ناو په‌رتوکه‌کانی ئیبن ته‌یمییه‌یه‌. لێ، ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ مامۆستا و پیاوانی دینی له‌ کوردستان هه‌میشه‌ سه‌رزه‌نشتی داعش و شوێنکه‌وتانی ده‌که‌ن و ئیبن ته‌یمییه‌ش به‌ که‌سێکی هه‌ڵه‌ نه‌کردوو و زانا و موقه‌ده‌س له‌قه‌له‌م ده‌ده‌ن. ئه‌مه‌ هاوکێشه‌یه‌‌که‌ که‌ حه‌لکردنی که‌مێک ئالۆزه‌.

ئیبن ته‌یمییه‌ نابێ ره‌خنه‌ی لێ بگیردرێ، ئه‌وه‌شی رەخنه‌ی لێ بگرێ هێشتا منداڵه‌ و یا منداڵی شیره‌ خۆره‌یه‌‌

ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ مامۆستا و مه‌لاکان به‌ ناراسته‌وخۆ وا وێنای ئه‌م پیاوه‌یان کردووه‌ که‌ هه‌ڵه‌ی نه‌کردووه‌ و ئه‌وه‌شی گوتویه‌تی پڕه‌ له‌ جوانی و باشی.له‌ فکر و نه‌ستی زۆرێک له‌ موسڵمانه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌‌ ئیبن ته‌یمییه‌ و ئه‌مساله‌کانی هه‌ڵه‌ی زه‌قیان نیه‌ و ده‌بێ بۆ هه‌موو شتێک بگه‌رێینه‌وه‌ بۆ ئه‌وان، چونکه‌ ئه‌وان راستتر و زیره‌کترن! بۆ نمونه‌، جارێکیان مه‌لایه‌کی سه‌له‌فی له یه‌کێک له‌ وتاره‌کانی باسی په‌رتوکه‌کانی ئیبن ته‌یمییه‌ی ده‌کرد, ده‌یگوت "ئیبن ته‌یمییه‌ نابێ ره‌خنه‌ی لێ بگیردرێ، ئه‌وه‌شی رەخنه‌ی لێ بگرێ هێشتا منداڵه‌ و یا منداڵی شیره‌ خۆره‌یه‌‌". ئه‌و مامۆستا سه‌له‌فیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێ که ئیبن‌ ته‌یمییه‌ هه‌ڵه‌ ناکات، ده‌یگوت " ئیبن ته‌یمییه‌ ئه‌وه‌نده‌ عالم و زانا و دانا بوو، من ده‌بێ ده‌یان جار شته‌کانی بخوێنمه‌وه‌ تا تێیانبگه‌م، که‌ زۆر جاریش  هه‌ر تێیانناگه‌م". باشه‌، ده‌بێ وته‌کانی ئه‌و مامۆستا و ئه‌مساله‌کانی ڕاست بن؟! ده‌بێ ئیبن ته‌یمییه‌ ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌ و عالم بێ که‌ نابێ ره‌خنه‌ی لێ بگیردرێ؟ ئایه‌ ئه‌وه‌ی گوتوویه‌تی ڕاسته‌ و ده‌بێ بێ لام و جیم وه‌ربگیردرێ؟ له‌م وتاره‌ تیشک ده‌خه‌ینە‌ سه‌ر هه‌ندێک له‌ بیر و باوه‌ڕی ئیبن ته‌یمییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر زمان و  نه‌ژادی عه‌ره‌ب و فه‌لسه‌فه‌ و بۆچونی به‌رامبه‌ر علی کوری ئه‌بی طالب. 

ئیبن ته‌یمییه‌ و عروبه‌ت:

 له‌ سه‌رده‌می ئه‌مه‌وییه‌کان ئیسلامی ته‌عریب کراو تا ڕاده‌یه‌کی چاک ته‌شه‌نه‌ی سه‌ند، ئه‌مه‌ش به‌ سه‌رپه‌رشتی بنه‌ماڵه‌ی معاویه‌ و یارانیبوو. به‌جۆرێک که‌ نه‌ژادو زمانی عه‌ره‌بی له‌سه‌روی هه‌موو شتێکه‌وه‌ بوو. له‌ دوای ئه‌مه‌وییه‌کان، ئیبن ته‌یمییه‌ ئه‌م عروبه‌ته‌ی گه‌یانده‌ لوتکه‌، به‌ جۆرێک‌ له‌ زۆر شوێن باسی زمان و نه‌ژادی عه‌ره‌ب ده‌کات وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ر ئه‌وان ئه‌فزه‌ل و پایه‌دار بن. به‌واتایه‌کیتر،  ئه‌م پیاوه‌ له‌ چه‌ندین شوێن مه‌دح و سه‌نای زمانی عه‌ره‌بی ده‌کات به‌وه‌ی که‌ ئه‌م زمانه‌ زمانێکی جوان و باشه و هاوتای نیه‌‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌بیش ده‌کاته‌ كەسانی چاك  و چاکه‌کار.‌  بۆ نمونه‌، له‌ په‌رتوکی "مناهج السنة النبویة" به‌رگی 4 ،لاپه‌ره‌ 276 ئیبن ته‌یمییه‌ ده‌ڵێ "ره‌گه‌زی عه‌ره‌ب شایه‌نی خۆشه‌ویستی و هه‌وادارییه‌کی وه‌هایه‌ که‌ هیچ کام له‌ ره‌گه‌زه‌کانیتری ئاده‌م شایه‌نی نین". دواتر له‌ "در‌‌ء التعارضالعقل والنقل" به‌رگی 3، لا37، روو له‌ ابن سینا ده‌کا و ده‌ڵێ" گومان له‌وه‌ نیه‌ که‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌‌یه‌ک بلیمه‌ت و زانای تێدایه‌، به‌ڵام ئایا له‌ هیچ ره‌گه‌زی میلله‌تان ره‌گه‌زێکی تری زیره‌کتر له‌ عه‌ره‌ب بینراوه‌؟!".

نه‌ژادی عه‌ره‌ب له‌ ناعه‌ره‌ب باشترن، قوره‌یش باشترن له‌ وانه‌ی که‌ قوره‌یش نین، به‌نی هاشم باشترن له‌وانه‌ی له‌ به‌نی هاشم نین

ئیبن ته‌یمییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی شه‌رعییه‌ت به‌وه‌ بدات که‌ عه‌ره‌ب پایه‌دارترن له‌وانه‌ی عه‌ره‌ب نین ده‌ڵێ ئه‌مه‌ رای زۆرێک له‌عوله‌ماکانی ئیسلامه‌. دواتر، له‌ په‌رتوکی "مجموعة الفتاوی" به‌رگی 19، لاپه‌ڕه‌ 29  به‌رده‌وام ده‌بێ و ده‌ڵێ " زۆربه‌ی عوله‌ماکان له‌و باوه‌ره‌دان که‌ نه‌ژادی عه‌ره‌ب له‌ ناعه‌ره‌ب باشترن، قوره‌یش باشترن له‌ وانه‌ی که‌ قوره‌یش نین، به‌نی هاشم باشترن له‌وانه‌ی له‌ به‌نی هاشم نین." له‌ شوێنێکیتر ده‌ڵێ "سه‌روه‌ری به‌نی هاشم و قوره‌یش و عه‌ره‌ب له‌به‌ر ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر له‌وانه‌ (که‌ هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌مه‌ فه‌ز‌لێکی گه‌وره‌یه‌)، به‌ڵکو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌وانه‌ خۆیان گه‌وره‌ و پایه‌ دارن" (اقتضاة صراط المصتقیم، ب 1؛ لا 420).

جا ئیبن ته‌یمییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و وتانه‌ی که‌ له‌باره‌ی زمان و نه‌ژادی عه‌ره‌ب ده‌یڵێ متمانه‌ پێکراو بن، دێت‌ هه‌ندێک فه‌رمودەی‌ زه‌عیف ده‌هێنێ که‌ دژی زۆرێک له‌ ئایه‌ته‌کانی قورئان و پره‌نسیپی مرۆڤایه‌تیه‌. بۆ نمونه‌، گوایه‌ پێغه‌مبه‌ر به‌ سه‌لمانی فارسی گوتوه‌ که‌ "رق لێبونه‌وه‌ی عه‌ره‌ب رق لێبونه‌وه‌یه‌ له‌ په‌یامهێنی خوا" (اقتضاة صراط المصتقیم، ب 1، لا 420). له‌ شه‌رحی ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ ئیبن ته‌یمییه‌ ده‌ڵێ "ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ که‌ بوغزی عه‌ره‌ب و نه‌یارانی، کوفره‌ یا سه‌رکێشی کوفره‌"(سه‌له‌فییه‌ت و کۆمه‌ڵگای کوردی، لا 143).

ئیبن ته‌یمییه‌، به‌مه‌ش ناوه‌ستێ، دێ باسی حه‌دیسێک ده‌کات گوایه‌ پێغه‌مبه‌ر نه‌هی کردوه‌ له‌ که‌سانێک که‌ عه‌ره‌بی بزانن و به‌ڵام به‌ زمانێکی تری غه‌یره عه‌ره‌ب بدوێن‌، چونکه‌ ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ هۆی نیفاق. ته‌یمییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵک فێری زمانی عه‌ره‌بی بن، دێ فێربونی ئه‌م زمانه‌ له‌گه‌ڵ ئاینی ئیسلام تێکه‌ڵ ده‌کات به‌ حه‌دیسێک  که‌ گوایه‌ پێغه‌مبه‌ر گوتوویه‌تی " منداڵه‌کانتان فێری عه‌ره‌بی بکه‌ن چونکه‌ به‌شێکه‌ له‌ ئیسلام".  دواتر ئیبن ته‌یمییه‌ دێت باسی زمانی فارسی ده‌کات و ده‌یان چیرۆک ده‌گێرێته‌وه‌ که‌ گوایه‌ قسه‌ کردن به‌ فارسی هاوتای موماره‌سه‌کردنی ئاینی مه‌جوسییه‌، یاخود زمانی فارسی وا ده‌کات که‌سه‌که‌ فێلزان و کلاوچی ده‌رچێ، یا نابێ سوێندی پێ بوخرێ، یاخود زمانی فارسی زمانی خه‌ڵکی جه‌هه‌ننه‌ميه‌. ئیتر ده‌یان و سه‌دان شتیتر که‌ ئه‌م شێخه‌ و ئه‌مثاله‌کانی تێکه‌ڵی‌ ئاینی ئیسلامیان کردووه‌ که‌ که‌س نازانێ ئه‌سڵ و ئه‌ساسیان له‌ کوێیه‌. ئه‌گه‌رچی ئه‌م ریوایه‌ت‌ و فه‌رمودانه‌ زۆرێکیان له‌ کارخانه‌ی حه‌دیسی ئه‌مه‌وییه‌کانه‌وه‌ سه‌ریانهه‌ڵداوه‌؛ لێ، تا ئێستاش هه‌زاران که‌س تابعی ئه‌م قسانه‌ن و به‌ ڕاست و عاقڵانه‌ له‌قه‌ڵه‌می ده‌ده‌ن. ئه‌مه‌ش به‌ روونی له‌ کار و کرداره‌کانی سه‌لفه‌ییه‌کاندا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌.

فه‌لسه‌فه‌ شتێکی وای له‌به‌ر ده‌ست نییه‌ بۆ  وه‌ڵام دانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیارانه‌ی که‌ سودی بۆ مرۆڤایه‌تی هه‌یه‌

ابن ته‌یمییه‌ و فه‌لسه‌فه:‌

ئیبن ته‌یمییه‌ هه‌رگیز خوێندن و خوێندنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی لا په‌سه‌ند نه‌بووه‌. به‌ واتایه‌کیتر، ئه‌گه‌رچی خۆی زانیاریه‌کی باشی هه‌بوو له‌ باره‌ی فه‌لسه‌فه‌ و مه‌نطق؛ لێ،  له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌نه‌بوو فه‌لسه‌فه‌ بخوێندرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی  گوایه‌ فه‌لسه‌فه‌ له‌گه‌ڵ ئیسلام یه‌ک ناگرێته‌وه‌. ئه‌وانه‌شی که‌ سه‌روو کاریان له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ هه‌بوو، له‌لای ئه‌و به‌ گومڕا و نه‌زان و نه‌فام هه‌ژمار ده‌کران. بۆ نمونه‌، له‌ نوسینه‌کانی، هه‌میشه‌ هێرش ده‌کاته‌ سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی و که‌لتوری جیا له‌ عه‌ره‌ب، به‌وه‌ی که‌ فه‌لسه‌فه‌ کارێکی نابه‌جێ و بێکه‌ڵکه‌.ئیبن ته‌یمییه‌ له‌ په‌رتوکی "الرد علی المنطقیین" به‌رگی 1، لاپه‌ڕه‌ 106، ئه‌رستۆ و ئه‌فڵاتون به‌ دوو که‌سی جادوگه‌ر و موشریک هه‌ژمار ده‌کات. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ ئه‌وانه‌ی که‌ له‌سه‌ر بیر و بۆچوونه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی ئه‌رستۆ و ئه‌فڵاتونن  به‌ گومڕا و سه‌ر لێ شێواویان هه‌ژمار ده‌کات. ئیبن ته‌یمییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بسه‌لمێنێ که‌  فه‌لسه‌فه‌ی مه‌نطق، به‌تایبه‌تی مه‌نطقی یۆنانی، خراپ و حه‌ڕام و په‌سه‌ند نییه‌ له‌ ئیسلام،هاتووه‌ سێ کتێبی نوسیووه. له‌و په‌رتوکانه‌ به‌ درێژی و به‌ وردی ره‌دی هه‌موو ئه‌وانه‌ی داوه‌ته‌وه‌ که‌ باوه‌ڕیان به فه‌لسه‌فه‌ به‌ گشتی و ‌ مه‌نطق و فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانیش به‌تایبه‌تی، هه‌یه‌. زیاتر له‌وه‌ش، ئیبن ته‌یمییه‌ باوه‌ڕی وابوو که‌ فه‌لسه‌فه‌ شتێکی وای له‌به‌ر ده‌ست نییه‌ بۆ  وه‌ڵام دانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیارانه‌ی که‌ سودی بۆ مرۆڤایه‌تی هه‌یه‌.‌ بۆیه‌، ده‌ڵێ شوێنکه‌وتوانی فه‌لسه‌فه‌ و فه‌یله‌سوفه‌کان له‌ ئاین دورکه‌وتونه‌ته‌وه‌.

ئیبن ته‌یمییه‌ هه‌ر به‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵکو هێڕش ده‌کاته‌ سه‌ر هه‌ڵکه‌وتوه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ی ئیسلام وه‌کو ئیبن سینا و ئبن روشد و فارابی و هتد. به‌وه‌ی که‌ ئه‌وان له‌ دین ده‌رچوینه‌ (ریشه‌‌ و بنچینه‌کانی توندوتیژی ئاینیی، لاپه‌ڕه‌ 99).  ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان کردووه‌ که‌ جیهان بێ کۆتا و بۆ هه‌تا هه‌تایه‌.بۆ نمونه‌، له‌"الرد علی المنطقیین" به‌رگی 1، لاپه‌ڕه‌کانی 143-146ئیبن ته‌یمییه‌ روو له‌ ئیبن سینا ده‌کات و ده‌ڵێ " ئیبن سینا هه‌وڵی داوه‌ ئه‌وه‌ی که‌ له‌ موسڵمانه‌  گومڕاکانی وه‌ک موعته‌زیله‌ و رافزییه‌کان فێر بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ئه‌ریستۆ فێربووه‌ تێکه‌ڵیان بکات، به‌ڵام له‌وه‌دا هه‌ڵه‌ی زیاتری کردووه‌ به‌وه‌ی که‌ هه‌ندێک شتی داهێناوه‌که‌ ئه‌وه‌نده‌ کوفره‌، که‌ کوفریه‌که‌ی له‌ هه‌ندێک له‌ کاره‌کانی جه‌هەنەمی و خودی فه‌یه‌له‌سوفه‌ بتپه‌رسته‌کان خراپترن‌." ئینجا به‌رده‌وام ده‌بێ و کۆمه‌ڵێک شت ريز ده‌کات که‌ گوایه‌ ئه‌مانه‌ باش نه‌بوینه‌ ئیبن سینا کردوونیه‌تی. له‌کۆتایدا له‌ په‌رتوکی "در‌ء التعارض" به‌رگی 5، لاپه‌ره‌ 65،  ده‌ڵێ "جگه‌ له‌ نه‌فام و گومرا  یا ئه‌وانه‌ی که‌ به‌ ئاژه‌ڵی ناو کێڵگه‌کان ده‌چن ،هیچ که‌سێکیتر ئه‌و شتانه‌ ناڵێ که‌ ئیبن سینا ده‌یانڵێت، ". ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ روو له‌ ئیبن روشد ده‌کا و ده‌ڵێ که‌ " ئیبن روشد و ئه‌مثاله‌کانی جۆره‌ قسه‌یه‌ک ده‌که‌ن که‌ ماناکه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر درۆی کردووه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵک تا په‌یامه‌که‌ی بگه‌یه‌نێ".هه‌روه‌ها،  زانایانی زانستی که‌لامیش لا‌ی ئیبن ته‌یمییه‌ بێ به‌ش نه‌بوینه‌ له‌ توانج و تانه‌ و ته‌شه‌ره‌، بۆ نمونه‌، ئه‌بولمه‌عالی جوه‌ینی و فه‌خره‌ددینی رازی (الرد علی المنطقیین" به‌رگی 1، لاپه‌ڕه‌ 122) . هه‌موو ئه‌م ناوانه‌ی سه‌ره‌وه‌ لای ته‌یمییه‌ گومڕا و له‌ رێ ده‌رچوونه‌.

 بۆ قه‌ده‌غه‌کردنی کیمیا گه‌ری،ئیبن ته‌یمییه‌ هه‌ستاوه‌ به‌ نوسینی په‌رتوکێک به‌ ناوی "الکیمیا‌ء و تحریمها و لو صحت و راجت" (ریشه‌‌ و بنچینه‌کانی توندوتیژی ئاینیی، لاپه‌ڕه‌ 99).له‌ په‌رتوکی "مجموعة الفتاوی" به‌رگی 29، لاپه‌ڕه‌ 368 ئه‌مه‌ی به‌ روونی ده‌ربڕیه‌ که‌ ده‌ڵێ " کیمیاگه‌ری و هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ پێی یاساکانی ئیسلام قه‌ده‌غه‌ن". هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌  ئیبن ته‌یمییه‌ دژی زۆرێک له‌و‌ فکره‌ و بیرو بۆچونانه‌  بووه که‌ له‌ ئیسلام ئاماژه‌ی پێنه‌کراوه‌‌. هه‌میشه‌ دژی فره‌ ره‌نگی و که‌لتوری و جیاوازی بووه‌. لای ئه‌و، "ئیسلامی به‌ عه‌ره‌ب کراوی سه‌رده‌می ئه‌مه‌وی" و نه‌ته‌وه‌ و زمانی عه‌ره‌بی پله‌ یه‌ک بوونه‌. له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مانه‌ بڤه‌ و نا دروست بوونه‌. هه‌ر بابه‌ت و بیر و فیکرێک له‌گه‌ڵ ئه‌و ئیسلامه‌ی که‌ خۆی پێناسه‌ی کردبوو یه‌کی نه‌گرتبایه‌وه‌، حه‌ڕام و قه‌ده‌غه‌ بووه‌. ئه‌م جۆره‌ بیر و فکره‌یه‌ ره‌نگدانه‌وه‌یه‌کی زۆری هه‌یه‌ له‌سه‌ر سه‌له‌فه‌ییه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌، به‌وه‌ی که‌ هه‌ر شتێک به‌ دڵیان نه‌بێ یا سه‌رداره‌کانیان باسیان نه‌کردبێ، لای ئه‌وان بیدعه‌و خوڕافاته‌.

عه‌لی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و سه‌رۆکایه‌تی به‌ ده‌ست بهێنێ و بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ زه‌وی به‌رز بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ معاویه‌ جه‌نگاوه‌ و ئه‌مه‌ش ره‌وشتی فیرعه‌ونه‌کانه‌

ئیبن ته‌یمییه‌ و علی کوڕی ئه‌بی طالب:

بۆچونی ئیبن ته‌یمییه‌ له‌ باره‌ی علی بۆچونێکی باش نه‌بوو. ئیبن ته‌یمییه‌‌ وه‌ک‌ درێژه‌ پێده‌ری ئیسلامی به‌ عه‌ره‌بکراوی سه‌رده‌می ئه‌مه‌وییه‌کان هه‌میشه‌ ره‌خنه‌ی له‌ علی ده‌گرت به‌وه‌ی که‌ معاویه‌ و یارانی له‌سه‌ر حه‌ق بوونه‌ و علی و و یارانیشی دووره‌ حه‌ق بونه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ له‌ چه‌ندین شوێن به‌ باش و چاک مه‌دح و سه‌نای معاویه‌ ده‌کات. بۆ نمونه‌، له‌ په‌رتوکی "مناهج السنة النبویة" به‌رگی 4، لاپه‌ڕه‌کانی (300،301،379،381،404)دا ده‌ڵێ عه‌لی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و سه‌رۆکایه‌تی به‌ ده‌ست بهێنێ و بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ زه‌وی به‌رز بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ معاویه‌ جه‌نگاوه‌ و ئه‌مه‌ش ره‌وشتی فیرعه‌ونه‌کانه‌. وه‌ له‌هه‌مان په‌رتووک، به‌رگی 8، لاپه‌ڕه‌ 230 ده‌ڵێ "علی بۆ ئه‌وه‌ شه‌ڕی کردووه‌ تا ماڵ و ملکه‌چی خه‌ڵکه‌که‌ی به‌رده‌ستی به‌ ده‌ست بهێنێ، ئه‌مه‌ چۆن به‌ جه‌نگ له‌ پێناو ئاین له‌قه‌له‌م ده‌درێ؟!". العسقلانی له‌ په‌رتوکی " الدر الکنامه‌" به‌رگی 1، لاپه‌ڕه‌ 154 ئه‌وه‌ پیشانده‌دا که‌ ئیبن ته‌یمییه‌ 17 شت ده‌هێنێته‌وه‌ که‌ علی تێیدا هه‌ڵه‌ بووه‌.. ئه‌م هه‌ڵانه‌ش به‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ گوایه‌ پێچه‌وانه‌ی قورئان و فه‌رموده‌ بوونه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ چه‌ندین جار گوتویه‌تی عه‌لی چه‌ندین جار بۆ به‌ده‌ست هێنانی خه‌لافه‌ت شکستی هێناوه‌ و (مخذول) بووه‌(ریشه‌ و بنچینه‌کانی توندوتیژی ئاینیی، لاپه‌ڕه‌ 95).

ئیبن ته‌یمییه‌ دواتر دێته‌ سه‌ر باوه‌ڕ و موسڵمانیه‌تی علی و ده‌ڵێ موسڵمانیه‌تی عەلی بە‌ هێز و تۆکمه‌ نیه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ناو براو له‌ منداڵی موسڵمان بووه‌، موسڵمانی منداڵیش دامه‌زراو و پته‌و نیه‌. به‌و واتایه‌ی که‌ موسڵمانیه‌تی علی جیاوازی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ که‌سێک که‌ له‌ دوای بلوغ بوبێته‌ موسڵمان، چونکه‌ ئه‌و له‌کاتی بلوغی بووه‌ته‌ ئیسلام بۆیه‌ ئیسلامه‌تیه‌که‌ی دامه‌زراو و پته‌وه‌. . ئیبن ته‌یمییه‌ دواتر بۆچونی خۆی له‌سه‌ر حسین ده‌رده‌بڕێ و شۆڕشه‌که‌ی له‌ دژی معاویه‌ به‌ کارێکی خراپ و نه‌باش له‌ قه‌له‌م ده‌دات، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی چه‌ندین بیانو و پاساو بۆ یه‌زید ده‌هێنێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ ئه‌میان له‌سه‌ر حه‌ق بووه‌. هه‌ر بۆیه‌ش په‌رتوکێکی نوسیوه‌ به‌ناوی "قاعدة في فضل معاویة و في ابنه‌ یزید و انه‌ لا یسب" ، واته‌ رێسایه‌ک ده‌رباره‌ی پله‌ و پایه‌ی معاویه‌ و ده‌رباره‌ی یه‌زیدی کوڕی و ئه‌وه‌ی که‌ نابێ جوێن به‌ یه‌زید بدرێ‌(ریشه‌‌ و بنچینه‌کانی توندوتیژی ئاینیی، لاپه‌ڕه‌ 95).له‌ کۆتایدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌له‌فی و وه‌هابیه‌کان ئیبن ته‌یمییه‌ به‌ پێشه‌نگ له‌قه‌له‌م ده‌ده‌ن، بۆیه‌ ئه‌مانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ باسکران بیرو باوه‌ڕی سه‌له‌فی و وه‌هابیه‌کانیشه‌، که‌ ئه‌مه‌ش گه‌واهیده‌رێکی راستی ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ن. ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێ بیڵێم ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ ئاخۆ علی له‌سه‌ر حه‌ق بوو یان معاویه‌‌، به‌ڵکو ئه‌وه‌ی که‌ من ده‌مه‌وێ بیڵێم خۆشه‌ویستی و سه‌مع و تاعه‌ی زۆری ئیبن ته‌یمییه‌یه‌ بۆ بنه‌ماڵه‌ی ئه‌مه‌وی ره‌گه‌ز په‌رست‌.

له‌ کۆتاییدا ئه‌وه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ باسکرا مشتێک بوو له‌ خه‌رمانێک. ئه‌گه‌رچی ئیبن ته‌یمییه‌ گه‌لێک شتی نوسیوه‌ و زۆرێکیش له‌ شته‌کان قابیلی خوێندنه‌وه‌ و تێڕامانن، لێ، ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نیه‌ که‌ ناوبراو هه‌ڵه‌ی نه‌کردوه‌ و هه‌رچیشی گوتوه‌ ده‌بێ بێ تێرامان و ره‌خنه‌ وه‌ری بگرین. شتێکی روونه‌ که‌ داعش و زۆرێک له‌ گروپه‌کانی تر سودی زۆر له‌ فه‌توا و بۆچونه‌کانی ئیبن ته‌یمییه‌ وه رده‌گرن. هۆکاره‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ر تاکێکی موسڵمان بێ تێرامان و بیرکردنه‌وه‌ ئه‌وه‌ی ئیبن ته‌یمییه‌ و یارانی گوتبێتیان به‌ راست و مه‌عقول وه‌ریده‌گرن، بێ ئه‌وه‌ی بزانن که‌ ئه‌وه‌ی وه‌ریده‌گرن له‌گه‌ڵ ئێستا و ئینسان ده‌گونجێ یان نا! ئه‌گه‌ر سه‌یری سه‌لفییه‌کان بکه‌ین له‌ کوردستان زۆرێکیان باوه‌ریان نه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ و نه‌ به‌ مه‌نطق هه‌یه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ سعودیه، فه‌لسه‌فه‌ و‌ مه‌نطق له‌ هیچ شوێنێک ناخوێندرێ و قه‌ده‌غه‌یه‌.  زۆرێکیش له‌ سه‌له‌فییه‌کانی کوردستان زمان و نه‌ژادی عه‌ره‌بیان له‌لا گرنگ و پیرۆزه‌، ئه‌مه‌ش له‌ ناونانی خۆیان و منداڵه‌کانیان و هه‌ڵسوکه‌تی رۆژانه‌یان ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌. جگه‌ له‌مه‌ش، باسکردنی بنه‌ماڵه‌ی معاویه‌ و ئه‌مه‌وییه‌کان کوفره‌ له‌لایان، چونکه‌ به‌ په‌رتوکه‌کانی ئیبن ته‌یمییه‌ و ئه‌مساله‌کانیه‌وه‌ پابه‌ندن

 

سه‌رچاوه‌کان:
•ابن تیمیة، الرد علی المنطقیین،ج 1، ص 106،122، 143-146
•ابن تیمیة ، اقتضاة صراط المصتقیم، ج 1،ص420
•ابن تیمیة ، درء التعارض، ج 3،ص37؛  ج5، ص65
•ابن تیمیة ، مجموعة الفتاوی،ج 19، ص29 ؛ ج29،ص 368
•ابن تیمیة، مناهج السنة النبویة، ج4/ ص300،301،379،381،404، 276
•العسقلانی، الدر الکنامه،‌ ج 1، ص 154
•عبدالله‌ عاڵایی، سه‌له‌فییه‌ت و کۆمه‌ڵگای کوردی، لا 143-142
•سه‌روه‌ر پێنجوێنی، ر‌یشه‌و‌ و بنچینه‌کانی توندوتیژی ئاینیی، لا‌ 99

-- Nadwi, M. A. (2015, March 12). The Fallacy of Philosophical Logic & Reasoning: An Insight into Ibn Taymiyya’s Radd ‘Ala Al-Mantiqiyyin. Retrieved from http://muslimmatters.org/2015/03/12/untitled-3/
--The Reality of Ibn Sina (Avicenna), Famous Scientist and Philosopher (2013, July 21). Bakkah. Retrieved from http://www.bakkah.net/en/the-reality-of-ibn-sina-avicenna-famous-scientist-and-philosopher.htm

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure