لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

حه‌قیقه‌ت چییه؟ (بەشی دووەم)

11/10/2017


لیونارد ملۆدینۆ و ستیڤن هاوکینگ
  وەرگێڕانی: حسێن حسێنی

به‌ شیوازی باو ئه‌وانه‌ی که‌ (ریالیسم)یان قه‌بوول نییه‌ پێیان ده‌ڵێن (دژه‌-ریالیسم) دژه‌- ریالیسم له‌ نیوان زانستی (تاقی کردنه‌وه‌یی) و زانستی (تیوری) به‌ شێوازی نه‌وعی فه‌رزی بوونی جیاوازی ده‌که‌ن. ئه‌وان وه‌ها یان ده‌وت که‌ بینین و ته‌جروبه‌ مانایان هه‌یه‌، به‌ڵام تیورییه‌کان هه‌ڵگری حه‌قیقه‌تی ڕاستتر و قوڵتر نیین بۆیه‌ ئامیره‌کان له‌وان به‌ که‌لکترن. هه‌ وه‌ها دژه‌-ریالیسته‌کان باوه‌ڕیان وابوو که‌ ده‌بێت زانست کورت بکرێنه‌وه‌‌ بۆ ئه‌و شتانه‌ی که‌ ده‌بینرێن . هه‌ر به‌م هۆکاره‌وه‌ زۆر که‌س له‌ سه‌دده‌ی نۆزده‌هه‌م بوونی (ئه‌توم) که‌ ئێمه‌ هه‌رگیز نایان بینین له‌ بنچیینه‌وه‌ لا راست نه‌بوو.

 

(جۆرج برکلی)(1685-1753) ته‌نانه‌ت تا ئه‌و جێگه‌ چووه‌ پێش که‌ ده‌ی وت هیچ شتێک جگه‌ له‌ زێهنمان و ئیده‌کانی بوونی نییه‌‌. کاتێک دۆستێکی نوسه‌ر و فه‌رهه‌نگ نووسی ئینگلیزی د.ساموێل جانسۆن (1784-1709) له‌ نامه‌یه‌کدا بۆی ده‌نۆسێت که‌ (برکلی) هه‌ندێک قسه‌ده‌کات که‌ ناکرێت به‌ر په‌رچ بدرێته‌وه‌، ئه‌و له‌ وڵامدا ده‌ڵێت به‌ چون بۆ لای گابه‌ردێک و شه‌ق تێهه‌ڵدان له‌ به‌رده‌که وڵامی ئه‌درێته‌وه‌ ، به‌م شێوازه‌ قسه‌که‌ی به‌رپه‌چ ئه‌ده‌رێته‌وه‌ هه‌ڵبه‌ت ئێش له‌ لایه‌ن زێهنه‌وه‌ هه‌ست پێ ده‌کرێت، بۆیه‌ له‌ ڕاستیدا قسه‌که‌ی برکلی به‌ربه‌چ نه‌دراوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام کاره‌که‌ی بۆچونی فه‌یله‌سوف (ده‌یوید هۆم)(1711-1776) ده‌گێرێته‌وه‌ که‌ نووسیبویی هه‌رچه‌ند ئێمه‌ بنچینه‌ێکی هزریمان نییه‌ بۆ باوه‌ڕ کردن به‌ حه‌قیقه‌تی شت، هه‌ر وه‌ها هیچ هه‌ڵبژاردنێکیشمان نییه‌ به‌ڵام ئه‌گه‌رسودمه‌ند بێت‌‌ راست ده‌بێت. مودێلی ریالیسمی –وابه‌سته‌ کۆتایی به‌ هه‌موو ئه‌م ده‌نگه‌ ده‌نگانه‌ هێنا که‌ هه‌ر دوو قوتابخانه‌ی ریالیست و دژه‌- ریالیست دروستیان کردبوو.

به‌ پێی مۆدێلی ریالیسمی وابه‌سته‌ ، ئه‌وه‌یی که‌ بپرسین مودێلێک ته‌نها ئه‌و کاته‌ی ڕاسته‌ که‌ له‌گه‌ڵ بینیدا یه‌ک بگرێته‌وه‌ بێ مانایه‌ . ئه‌گه‌ر دوو مودێل بوونیان هه‌بێت که‌ هه‌ردوکیان له‌ گه‌ڵ بینیندا یه‌ک بگرنه‌وه‌ وه‌کوو مودێلی ماسییه‌ سوره‌که‌و مودێلی ئێمه‌ ناتوانیین بڵێین کامیان ڕاستتره‌، هه‌رکه‌سێک حه‌زی لێبێت ده‌توانێت یه‌ک له‌و مودێلانه‌ که‌ به‌ پێی بارودۆخی خۆی بۆی شیاوتره‌ هه‌لبژێرێت، بۆ وێنه‌ ئه‌گه‌ر که‌سێک له‌ ناو قوتویی شیشه‌یی سوره‌ماسییدابێت مودێلی سوره‌ماسییه‌که‌ باشه‌ به‌ ڵام ئه‌گه‌ر یه‌کێک له‌ ده‌ره‌ی قوتوه‌که‌ بێت زۆر جوان نابێت که‌ بیه‌وێت روداوه‌کانی رودراو له‌ (گه‌له‌ ئه‌ستێره‌یه‌ک) ‌ له‌ سه‌ر زه‌وییه‌وه‌ به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ چوار چێوه‌یی سوره‌ماسی شرۆڤه‌ بکات. به‌ تایبه‌ت چونکو جوله‌ی سوره‌ماسیه‌که‌ له‌ سوڕانه‌وه‌یی زه‌ویی به‌ ده‌وری خۆر و خولانه‌وه‌یی به‌ ده‌وری خۆییدا ده‌چێت.

مودێله‌کان له‌ زانستدا دروست ده‌کرێن به‌ڵام ئێمه‌ هه‌روه‌ها له‌ ژیان‌ی ڕۆژانه‌ی خۆماندا دروستیان ده‌که‌ین . مودێل ریالیسمی- نا سه‌ر به‌خۆ نه‌ ته‌نها له‌ زانستدا به‌لکوو له‌ و مودێله‌ ‌ زێهنییه‌ هۆشیارانه‌و نیمـچه‌ هۆشیارانه‌ش که‌ بۆ شرۆڤه‌کردن و تێگه‌یشتن جیهانی رۆژانه‌ دروست ده‌کرێن به‌کارده‌هێنرێن. هیچ رێگه‌یه‌ک نییه‌ بۆ لابردنی بینه‌ر –واته‌ ئێمه‌- له‌ هه‌ست پێکردنه‌کانمان ده‌رباره‌ی جیهانه‌وه‌ که‌ له‌ ڕێگه‌ی شیکردنه‌وه‌ی هه‌ستی و بیرکردنه‌وه‌ ده‌رباره‌ی هۆکاره‌وه‌ دروست ده‌بن. تێگه‌یشتنه‌کانمان – لیره‌دا بینینه‌کانمان که‌ تیورییه‌کان له‌سه‌ری به‌ندن- راسته‌وخۆ نییه‌ ، به‌لکو له‌ ڕێگه‌ی جۆرگه‌لێکی (هاوێنه)‌و ستراکچه‌ری شرۆڤه‌یی مێشکی مرۆڤه‌وه‌یه‌. مودێلی ریالیسمی ناسه‌ربه‌خۆ پێوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ تێگه‌یشتنمان ده‌رباره‌ی (ته‌ن)ه‌کان . له‌ بینین دا مێشکی که‌سه‌که‌ هێندێک( ئیشاره‌)ی له‌ ڕیگه‌ی (هه‌سته‌ ده‌ماره‌بینایی)یه‌ کانه‌وه‌ پێ ده‌گات ، ئه‌م( ئیشاره‌)انه وه‌ها وێنه‌ێکت بۆ دروست ناکات که‌ له‌ وێنه‌یی سه‌ر شاشه‌ی ته‌له‌فزیون بچن.

 

(هه‌سته‌ ده‌ماره‌ بینایی)یه‌ کان ده‌گه‌ن به‌ خالێکی کوێر له‌ سه‌ر (گلێنه‌‌) و ته‌نیا به‌شی مه‌یدانی بینینتان به‌ (ریزه‌له‌وشێن)ی باشه‌وه‌ روبه‌رێکی ته‌سکی یه‌ک (گۆشه‌یی بینین)یه‌ له‌ ده‌روبه‌ری ناوه‌ندی(گلێنه‌‌)، روبه‌رێک به‌ پانی په‌نجه‌ گه‌وره‌ به‌ به‌راورد به‌ کاتێک ده‌ستت درێژ ده‌که‌یته‌وه‌‌. داتای خاویی نێردراو بۆ مێشک وێنه‌یه‌کی نارێک وپێک و کوندار دروست ده‌که‌ن. به‌ خۆشیه‌وه‌ مێشکی مرۆڤ ئه‌م داتایانه‌ شیده‌کاته‌وه‌، تێهاتوه‌کان له‌ ڕێگه‌ی هه‌ر دوچاوه‌وه‌ کۆده‌کاته‌وه‌ و درزه‌کان پڕ ده‌کاته‌وه‌، به‌و فه‌رزه‌وه‌ که‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ بینیاییه‌کانی شوێنه‌ دراوسێکان وه‌ک یه‌که‌ن پڕکردنه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌دات. هه‌روه‌ها مێشک داتا 2 دورییه‌(دوو بوعدی) کان له‌ (گلێنه‌وه‌ه‌) ده‌خوێنێته‌وه و هه‌ستی سێ دووری(3 بوعدی) دروست ده‌کات ، به‌ واتێکی تر مێشک وێنه‌ێک یان مودێلیکی (زێهن)ی بینا ده‌کات.

مێشک له‌ بیناکردنی مودێلدا زۆر باشه‌ بۆیه‌ کاتێک خه‌لک چاویلکه‌ێک له‌ چاو بکه‌ن که‌ وێنه‌کان له‌ چاویاندا هه‌ڵگه‌ڕێنێته‌وه‌، دوایی ماوه‌ێک مێشک مودێله‌که‌ ده‌گۆڕێت‌ وڕێکی ده‌خات بۆ ئه‌و دۆخه‌ ، ئه‌گه‌ریش چاویلکه‌کان لا ببرێن ماوه‌ێک ده‌بات تاوه‌کوو مودێله‌که‌ به‌ پێی دۆخه‌که‌ چاکبکرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ پێنیشان ده‌دات که‌ کاتێک که‌سێک ده‌ڵێت " کورسیێکم بینی" ته‌نها مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ تیشکی ڕوناکی به‌ هۆی که‌وتن له‌ کورسییه‌که‌ بڵاو بووه‌ته‌وه‌ مێشکیش مودێلێکی (زێهن)ی له‌ کورسیه‌که‌ وه‌کوو وێنه‌ بینا ده‌کات. ئه‌گه‌ر مودێله‌که بۆ که‌سێک‌ هه‌ڵه‌وگه‌ڕاوه‌ بێت، ئه‌ویش ڕاسته‌ تاوه‌کوو ئه‌و کاته‌یی که‌ که‌سه‌که‌ ئه‌یه‌وێت له‌سه‌ری دانێشێت!.

یه‌کێک له‌و دۆزانه‌یی که‌ (ریالیسمی-ناسه‌ربه‌خۆ) شیکاری کردوه‌ یان لانی که‌م خۆی لێ دوره‌په‌رێز گرتوه‌ مانای وشه‌یی (بوونه‌).چۆن بزانم که‌ مێزه‌که‌ هێشتا هه‌رهه‌یه‌ کاتێک که‌ له‌ ژوره‌که‌ ده‌چمه‌ ده‌ره‌وه‌ و نایبینم؟ چی ده‌توانم بڵێم ده‌رباره‌ی بوونی ئه‌و شتانه‌ی که‌ نا‌توانین بیان بینن وه‌کوو (ئه‌ل‌کترۆن)ه‌کان و (کوارک) ه‌کان-ئه‌و ته‌نۆلکانه‌ی که‌( پرۆتون) و( نویترۆن)یان لێ دروست ده‌بێت‌. له‌وانه‌یه‌ که‌سێک مودێلێک دروست بکات به‌م شێوازه‌ میزه‌که‌ نامێنێت کاتێک ‌‌ له‌ ژوره‌که‌ دێمه ده‌ره‌وه‌ به‌ڵام ده‌رده‌که‌وێته‌وه‌ له‌ هه‌مان شوێن کاتێک ئه‌چمه‌وه‌ ژوره‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ ناتوانێ راست بێت بۆ وێنه‌ چی پێش دێت ئه‌گه‌ر روداوێک ڕوبدات بۆ وێنه‌ کاتێک که‌سه‌که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ بنمیچی ژوره‌که‌ برۆخێت؟ چۆن ده‌بێت به‌ پێی مودێلی مێزه‌که‌- نامێنێت-کاتێک –ژوره‌که‌-به‌جێدێلـم، ئایا ده‌توانم من ڕاپۆرت بده‌م که‌ دوایی که‌ ده‌چمه‌ ژوره‌که‌وه‌ ده‌بینم مێزه‌که‌ به‌ هۆی روخانی بنمیچه‌که‌وه‌ شکاوه‌؟ بۆیه‌ مودێلی مێزه‌که‌ له‌ ناو ژوره‌که‌دایه‌ زۆر ساده‌تره‌ و له‌ هه‌مان کاتیشدا له‌گه‌ڵ بینینه‌کاندا یه‌ک ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ هه‌موو ئه‌و شته‌یه‌ بۆ که‌سێک که‌ پرسیار ده‌کات.‌‌‌

له‌ حاله‌تی ته‌نۆلکه‌کانی( ژێر ئه‌تۆم)یدا که‌ نابینرێن (ئه‌لکترۆنه‌)کان بۆ شرۆڤه‌یی‌ دیارده‌کانی وه‌ک ئاسه‌واری به‌جێماو له‌ (ژوری هه‌ڵمینه‌) هه‌روه‌ها خاله‌ روناکه‌کانی بۆرێکی ته‌له‌فزیۆنی هه‌روه‌ها زۆر دیارده‌ی تریش مودێلێکی سودمه‌ندن . ئه‌لکترۆنه‌کان له‌ 1897 به‌ هۆی فیزیک زانی بریتانی (جی جی تامسۆن) له‌ تاقیگه‌ی (کاوندێش)ی زانکۆی که‌مبریج دۆزرایه‌وه‌. ئه‌و تاقی کردنه‌وه‌یی له‌ سه‌ر ته‌زویی کاره‌بایی له‌ ناو بۆرێکی شوشه‌یی دا ده‌کرد، دیارده‌ێک که‌ ناونرا تیشکی (کاسۆدی). تاقی کردنه‌وه‌کانی بۆ ئاکامی زۆر گه‌وره‌ په‌لکێشی کردین ، تیشکه‌ نهێنیه‌که‌ له‌ شتی ورد دروست بووه‌ که‌ به‌شێکه‌ له‌ ئه‌تۆم ، که‌ وه‌ها دانرابوو ‌ ئه‌تۆم که‌رتی لێنابێته‌وه‌ و یه‌که‌یی بنچینه‌یی ماده‌یه‌. تامسۆن ئه‌له‌کترۆنی نه‌دی ، هه‌روه‌ها به‌ شێوازێکی راسته‌وخۆ یان ڕون شته‌که‌ی شی نه‌کرده‌وه‌. به‌ڵام مودێله‌که‌ی به‌ هۆی به‌کارهێنانییه‌وه‌ له‌ زانستی بنچینه‌ییه‌وه‌ تاوه‌کوو ئه‌ندازیاری به‌ مسۆگه‌ری سه‌لمێندراوه‌ ، ئیمرۆ هه‌موو زانایانی فیزیک باوه‌ڕیان به‌ بوونی ئه‌له‌کترۆن هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر نه‌یشیان بینی بێ.

(کوارک)ه‌کانیش به‌ پێی ئه‌و مودێله‌ی که‌ شرۆڤه‌یی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی (پرۆتۆن) و (نیوترۆن) له‌ ناو ناوکی ئه‌تۆمدا ده‌کات ، نابینرێن. ده‌وترێ که‌ پرۆتۆن و نیوترۆن له‌ (کوارک)ه‌کان دروست کراون ، به‌ڵام ئێمه‌ هه‌رگیز کوارکێک نابینین هۆکاره‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ هێزی پێوه‌ندی نێوان کوارکه‌کان به‌ دورخستنه‌وه‌یان له‌ یه‌کتر زیاد ده‌کات بۆیه‌ (کوارک)ی ته‌نها له‌ سروشت دا بوونی نییه‌. له‌ جیاتی هه‌میشه‌ کوارکه‌کان به‌ شێوازی سیانی(پرۆتۆن و نیوترۆن) یان دوانی کوارکێک و دژه‌ کوارکێک( میزۆنی پی) ده‌ر ده‌که‌ون ، ئه‌وانه‌ ده‌ڵێی به‌ لاستیک پێکه‌وه‌ لکێنراون.

زۆر قسه‌و باس له‌ ساڵانی دوایی پێشکه‌ش کرانی مودێلێ( کوارک) له‌ سه‌ر ئه‌م پرسیاره‌ لۆجیکیه‌ی که‌ ‌ کوارکه‌کان بوونیان هه‌بێت‌ هه‌ رچه‌ند به‌ته‌نهایی نه‌شبینرێن کراوه‌. ئه‌م ئیده‌یه‌یی که‌ (ته‌نۆلکه‌) دیاری کراوه‌کان ‌ به‌ هۆی یه‌کگرتتنی جیاوازی ژمارێکی که‌م ته‌نۆلکه‌ی (ژێر- ژێر ناوکی) دروست بووبێتن ده‌بێت به‌ هۆی گه‌ڵاله‌کردنی پرینسیپێکی ساده‌ و سه‌ره‌نج ڕاکێش که‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ده‌بێت تایبه‌تمه‌ندییه‌کانیان چۆن بێت . هه‌ چه‌ند فیزیک زانه‌کان خۆیان گرتوه‌ به‌وه‌یی که‌ (ته‌نۆلکه‌)کان کاتێک بوونیان قه‌بووڵ ده‌کرێت‌ که‌ به‌هۆی (بڵاوبوونه‌وه‌) له‌ لایه‌ن هێندێک ته‌نۆلکه‌ی تره‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی خاڵه‌ ئامارییه‌کانه‌وه‌ له‌ داتا پێوه‌ندییه‌ داره‌کاندا خۆیی پێنیشان بدات ، گرینگی حه‌قیقه‌تی بوون بۆ ئه‌و ته‌نۆلکانه‌ی که‌ له‌ ئه‌ساسدا نابێنرێن بۆ زۆر له‌ فیزیک زانه‌کان زۆر جێگه‌ی بایه‌خه‌. له‌ ساڵه‌کانی دواییدا مودێلی (کوارک)ی زۆر پێشبینی گه‌وره‌ی لێکه‌وتوه‌ بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی که‌ دژی بوون پاشه‌کشێیان کرد. له‌وانه‌یه‌ که‌ بڕێک خه‌لکی بێگانه‌ بوونیان هه‌بێت که‌ خاوه‌نی حه‌ڤده‌ ده‌ست و ، چاوی ژێر سورو، هه‌روها له‌ گوێچکه‌یانه‌وه‌ کرێم بێته‌ده‌ره‌وه هه‌مان تاقیکردنه‌وه‌یی ئێمه‌ ئه‌نجام بده‌ن و به‌بێ کوارک شرۆڤه‌ی دیارده‌که‌ بکه‌ن. به‌ هه‌ر حال به‌ پێی مودێلی ریالیسمی-نا سه‌ربه‌خۆ‌ ، کوارکه‌کان له‌ مودێلێکدا ده‌ژین که‌ له‌گه‌ل ره‌فتاری ته‌نۆلکه‌ (ژێر-ناوکی)یه‌کان یه‌ک ده‌گرێته‌وه‌.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure