لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

حه‌قیقه‌ت چییه؟ (بەشی سێیەم و کۆتایی)

14/10/2017


 لیونارد ملۆدینۆ و ستیڤن هاوکینگ
  وەرگێڕانی: حسێن حسێنی

 

مودێلی ریالیسمی ناسه‌ربه‌خۆ ده‌توانێت چوارچێوه‌ێک بۆ قسه‌کردن له‌ سه‌ر ئه‌م پرسیارانه‌ دروست بکات: ئه‌گه‌ر جیهان له‌ ماوه‌ێکی دیاری کراو ڕابردوودا دروستکراوه‌ پێش ئه‌وه‌ چی ڕویداوه‌؟ فه‌یله‌سوفێکی کۆنی کریستیانی به‌ ناوی (ست. ئاوگستین) (354-430) وتویه‌تی وڵامه‌که‌ی ئه‌وه‌نییه‌ که‌ خودا دۆزخی دروست ده‌کرد بۆ ئه‌و که‌سانه‌یی که‌ ئه‌م پرسیارانه‌ ده‌که‌ن ، به‌ڵام کات ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌یه‌‌ که‌ له‌ گه‌ڵ (خلقه‌ت)دا دروست ده‌بێت پێش خلقه‌ت بوونی نه‌بووه‌. که‌ هه‌ڵبه‌ت ئه‌و باوه‌ڕی وابوو که‌ ئه‌و کاته‌ زۆر کۆن نییه‌. ‌ هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه ش‌ یه‌کێکه‌ له‌مودێله‌ مومکینه‌کان بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ حه‌زیان لێیه‌ (چیروکی خلقه‌ت) راست بێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر جیهان پر بێت له‌ (به‌به‌ردبوو) که‌ به‌لگه‌یی ئه‌وه‌ن جیهان زۆر کۆنتره له‌وه‌ی که‌ ئه‌وان بیری لێده‌که‌نه‌وه‌‌.(ئایا دانانی ئه‌وانه‌(به‌بردبووه‌کان) له‌ سه‌ر جیهان بۆ گێل کردنی ئێمه‌یه‌؟).

 

که‌سێکی که‌ ده‌توانێت مودێلێکی جیاوازتر پێشکه‌ش بکات که‌ کات له‌ودا ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ 13.7 میلیون ساڵ پێشتر واته‌ (ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌که‌) (بیگ بانگ) ، ئه‌م مودێله‌ به‌ پێی به‌ڵگه‌نامه میژویی و‌ (زه‌ویی ناسی)یه‌کان شرۆڤه‌ی دیارده‌کانی ئێستامان ده‌کات ، ‌ باشترین پێنیشانده‌ره‌ تاوه‌کوو ئێستا ئێمه‌ هه‌مان بووه‌. دووهه‌مین مودێل ده‌توانێت شرۆڤه‌ی (به‌ به‌رد بوو)، (تۆماره‌ رادیوئه‌کتیڤیه‌کان) و هه‌ر وه‌ها ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ روناکی له(‌ گه‌له‌ ئه‌ستێره‌ ) ه‌ کانه‌وه‌ که‌ میلیونها (ساڵی- روناکی) له‌ ئێمه‌وه‌ دورن پێده‌گات، بۆیه‌ ئه‌م مودێله‌ -ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌که‌(بیگ بانگ)- زۆر شیاوتر و به‌ که‌ڵک تره‌ له‌وه‌ی پێشوو. تا ئه‌م ساته‌ هیچ مودێلێکی ڕاستتر له‌مه‌ بوونی نییه‌.

هه‌ندێک که‌س پشتگیری بڕێک مودێل ده‌که‌ن که‌ ده‌مانباته‌وه‌ بۆ پێش ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌که‌(بیگ بانگ). هێشتا دیار نییه‌ که‌ مودێلێک که‌ کاته‌که‌ی ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌یی بیگ بانگ بۆ شرۆڤه‌ی بینینه‌کان له‌وه‌ی ئێستا باشتر بێت چونکو یاساکانی گه‌شه‌سه‌ندن(تکامل)ی گه‌ردون له‌ وانه‌یه‌ له‌ (بیگ بانگ)دا تووشی رووخان ببن . ئه‌گه‌ر ئه‌و مودێله‌ش دروست بێت هه‌ستی مودێلێکی گشتگیر له‌لامان دروست ناکات هه‌روه‌ها ئاکامی به‌رچاویش به‌ جێناهێلێت مه‌گه‌ر ئه‌وه‌یی بمانه‌وێ ده‌ست بوه‌شێنین له‌و بیرکردنه‌وه‌یه‌ که‌ (بیگ بانگ) به‌ سه‌ره‌تایی جیهان داده‌نێت.

مودێلێک کاتێک پێی ده‌ڵێن مودێلی باش که‌ هه‌لگری ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ بێت:
1- جوان بێت
2- هه‌لگری ژماره‌ێک که‌م له‌ توخمی خوازراو یان( بگوردرێ) بێت
3- بتوانێت هه‌موو بینراوه‌کان شرۆڤه‌ بکات
4- ورده‌کارییه‌کانی بینینه‌کانی داهاتوو پێش بینی بکات که‌ ئه‌توانن مودێله‌که‌ به‌ درۆ بخه‌نه‌وه‌ یان بیسلمه‌ێنن

بۆ وێنه‌ تیوریه‌که‌ی ئه‌ره‌ستو ده‌ڵێت جیهان له‌ چوار توخمی خاک وهه‌وا و ئاگر و ئاو دروست بووه‌،ته‌نه‌کانیش به‌ پێی ئه‌م تیوریه‌ ده‌جولانه‌وه‌ و پێشنیاره‌که‌ جوانه‌ و توخمی بگۆڕدرێی تێدا نییه‌. به‌ڵام له‌ زۆر حاله‌تدا ئه‌مه‌ نه‌ی ده‌توانی پێش بینی دیاری کراو دروست بکات و کاتێک ئه‌نجام ده‌دران پێش بینیه‌که‌ له‌ گه‌ڵ بینیندا یه‌کی نه‌ده‌گرته‌وه‌. یه‌ک له‌و پێشبینیانه‌ ئه‌وه‌بوو که‌ ته‌نه‌ قورسه‌کان ده‌بێت له‌ ته‌نه‌ سوکه‌کان خێرا تر بکه‌ونه‌ خواره‌وه‌ چونکوو ئه‌مانجایان (هبوت)ه‌. که‌س لای گرینگ نه‌بوو ئه‌مه‌ تاقی بکاته‌وه‌ تاوه‌کوو (گالیلۆ) کردی. چیرۆکێک هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی تاقی کردنه‌وه‌که‌ که‌ گوایه‌ له‌سه‌ر تاوه‌ری (پیزا) به‌ به‌ردانه‌وه‌ی وه‌زنه‌کان ئه‌نجام دراوه‌. له‌وه‌ ده‌چێت ئه‌م چیروکه‌ راست نه‌بێت . به‌ڵام ئاگادارین ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌یی که‌ ئه‌و وه‌زنه‌ جیاوازه‌کانی له‌ سه‌ر (روبه‌رێکی لێژ) به‌رداوه‌ته‌و بینیویه‌تی که‌ به‌ یه‌ک خێرایی ده‌گه‌نه‌ ئه‌نجام ، که‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی پێش بینیه‌کانی (ئه‌رسه‌توو) ه‌.

زه‌وابته‌کان به‌ ته‌وای بابه‌تیانه‌ن . بۆ وێنه‌ (جوانی) شتێک نییه‌ که‌ به‌ ئاسانی بپێورێت ، به‌ڵام له‌ ناو زاناکاندا زۆر پڕ بایه‌خه چونکو یاساکانی سروشت به‌ مه‌به‌ستی کۆکردنه‌وه‌و کۆمپرێس کردنی ژماره‌ێکی زۆر حاله‌ته‌ بۆ فرمولێکی ساده‌. (جوانی) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فۆرمی تیورییه‌که‌ به‌ڵام زۆریش پێوه‌ندی به‌ نه‌بوونی توخمه‌ (بگۆڕدرێ)کانه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌و تیوریه‌یی که‌ پڕ بێت له‌ فاکته‌ری بێمانا به‌ جوان حساب ناکرێت. قسه‌ێکی (ئانیشتاین) هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت تیوری ده‌بێت تا ئه‌و جێگه‌ی که‌ ده‌کرێت ساده‌ بێت به‌ڵام نه‌ک له‌وه‌ ساده‌تر. (به‌تله‌میوس) (سه‌ربازنه‌یی) به‌ ڕێره‌وه‌(ئوربیت) بازنه‌ییه‌کانی ته‌نه‌ ئاسمانییه‌کان زیاد کرد بۆ ئه‌وه‌یی مودێله‌که‌یی ‌ ڕاستتر بتوانێت شرۆڤه‌یی جوڵه‌کانیان بکات. مودێله‌که‌ ده‌کرا ڕاستتتر بێت به‌ زیاد کردنی( سه‌ربازنه‌یی) له‌ سه‌ر( سه‌ربازنه‌یی) یان ته‌نات (سه‌ربازنه‌یی) تریش له‌ سه‌ریان. ‌زیاد کردنی ئالۆزی زیاتر ده‌بێت به‌ هۆی راستتر بوونی مودێله‌که‌، به‌ بۆچونی زانایان ئه‌مه‌ تێکدانی مودێله‌که‌یه‌‌ بۆ ئه‌وه‌یی بتوانێت له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێکی تایبه‌تی له‌ بینراوه‌کان یه‌ک بگرێته‌وه‌ ، که‌ کاتالۆگێک له‌ داتا باشتره‌ وه‌ک له‌ ئه‌و تیوریه‌یی که‌ ‌ له‌ پرینسیپێکی سودمه‌ند بێ به‌ری بێت.

له‌ به‌شی پێنجه‌مدا ده‌بینن که‌ زۆر که‌س باوه‌ڕیان وایه‌ (مودیلی ستانده‌ر) که‌ شیکاری کارله‌یه‌کردنی (ته‌نۆلکه‌ سه‌ره‌تاییه‌)کانی سروشت ده‌کات مودێلێکی (ناشیرینه‌) هه‌رچه‌ند ئه‌و مودێله‌ له‌ (سه‌ر بازنه‌کانی) به‌تله‌میوس زۆر سه‌که‌وتوتره‌. ئه‌و پێش بینی زۆر ته‌نۆلکه‌ی نوێی کردووه‌ پێش ئه‌وه‌یی ببینرێن، هه‌روه‌ها شرۆڤه‌ی ئاکامی زۆر له‌ تاقیکردنه‌وه‌کانی به‌ وردی زۆره‌وه‌ بۆ ماوه‌یی چه‌ندین ده‌یه‌ کردوه . به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌و تیورییه‌ ده‌یان پارامتری (بگۆڕدری)یی تێدایه‌ که‌ بڕه‌کانیان ده‌بێت به‌ پێی بینراوه‌کان دابنرێت له‌ جیاتی ئه‌وه‌یی خودی تیورییه‌که‌ خۆی دیاری بکات.

سه‌باره‌ت به‌ خاڵی چواره‌م زانایان هه‌میشه‌ کاتێک پێش بینییه‌کان به‌ شێوه‌ی به‌رچاو بسلمێنرێ مودێله‌که‌‌ ده‌هێڵنه‌وه‌ و ته‌ئییدی ده‌که‌ن. له‌لاێکی تره‌وه‌ کاتێک مودێلێک هه‌ڵه‌ی تێکه‌وت ، به‌ شێوه‌یی کاردانه‌وه‌یی هاوبه‌ش ده‌ڵێن تاقی کردنه‌وه‌که‌ ڕاست نه‌بووه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر مودێله‌که‌ نه‌یشسه‌لمێندرێ خه‌لک فڕێی ناده‌ن به‌ڵکو هه‌وڵ ده‌ده‌ن به‌ گۆڕانکاری رزگاری بکه‌ن . هه‌رچه‌ند فیزیکزانان له‌ هه‌وڵدان بۆ رزگار کردن و هێشتنه‌وه‌یی تیورییه‌کان زۆر سه‌رسه‌ختن ، به‌ڵام هه‌وڵدان بۆ ده‌ستکاری تیوری، تیوریه‌که‌ له‌ جوانی و گه‌شاوه‌یی ده‌خات به‌ ڕاده‌یه‌ک که‌ گۆڕنکاریه‌که‌ ده‌بێت به‌ هۆی ئه‌وه‌یی که‌ تیوریه‌که‌ ببێت به‌ ده‌سکرد و قورس ببێت له‌ کارکردندا ، که‌ لێره‌دا به‌ وه‌ها تیورێک ده‌ڵێن (ناشیرین)‌.

ئه‌گه‌ر گۆڕانکارییه‌کان پێویست به‌ تێکردنی بینینی نوێ بکات و ئه‌مه‌ش تیوریه‌که‌ بکات به‌ شتێکی قورس و قه‌به‌ ، ‌ ده‌بێت به‌ نیشانه‌ بۆ پێویست بوون به‌وه‌یی که‌ تیورێکی تازه‌ بێته‌ کایه‌وه‌. نمونه‌یه‌ک له‌ مودێلێکی کۆن که‌ بوو به‌ ژێر بینینی نوێوه‌ ئیده‌ی (گه‌ردونه‌ وه‌ستاو) بوو. له‌ 1920 ه‌ کاندا زۆربه‌ی فیزیکزانان باوه‌ڕیان وابوو که‌ گه‌ردون وه‌ستاوه‌ یان قه‌باره‌که‌ی(سایز) ناگۆڕێت . به‌ڵام (ئیدڤین هابڵ) به‌ بڵاوکردنه‌وه‌یی بینینیه‌کانی پێنیشانی دا که‌ گه‌ردون گه‌وره‌ ده‌بیته‌وه‌. به‌ڵام هابڵ راسته‌وخۆ گه‌وره‌بونه‌وه‌یی زه‌وی به‌دی نه‌کرد. ئه‌و روناکی ده‌رچوو له‌ (گه‌له‌ ئه‌ستێره‌)کانی بینی. که‌ روناکییه‌که‌ هه‌ڵگری تایبه‌تمه‌ندی واژویی یان (شه‌به‌نگ)ه‌ که‌ به‌نده‌ له‌سه‌ر پێکنه‌ری (گه‌له‌ئه‌ستێره‌)که‌ و تا راده‌یه‌ک ده‌گۆڕی کاتێک (گه‌له‌ ئه‌ستێره‌که‌) له‌ چاو ئێمه‌وه‌ بجوڵێت. بۆیه‌ (هابل) به‌ شیکردنه‌وه‌یی شه‌به‌نگی (گه‌له‌ ئه‌ستێره‌) دوره‌کان ، توانی خێراییه‌کانیان دیاری بکات.

 

ئه‌و چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ی ده‌کرد که‌ چۆن هه‌ندێک له‌ گه‌له‌ ئه‌ستێره‌کان لێمان دوور ده‌که‌ونه‌وه‌ هه‌ر وه‌ها ده‌بێت هه‌ندێکی تر لێمان نزیک ببنه‌وه‌ به‌ڵام بینی نزیکه‌ی هه‌موویان له‌ ئێمه‌ دوورده‌که‌ونه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی که‌ دورترن خێراتریشن. هابل گه‌یشت به‌و ده‌ر ئه‌نجامه‌ی که‌ جیهان گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام خه‌لکی تر تێده‌کۆشان بۆ شرۆڤه‌ی بینینه‌کانیان مودێله‌ کۆنه‌که‌ واته‌ گه‌ردونی وه‌ستاو بهێڵنه‌وه. فیزیکزانی (کالتیچ)ی (فریتز زویکی) پێشنیاری کرد‌‌، که‌ به‌ هۆکارێکی تا ئێستا نه‌زانراو وای ده‌بنێن ڕوناکی له‌ سه‌فری دورو درێژ به‌ره‌ به‌ره‌ وزه‌که‌ی له‌ ده‌ست ده‌دات. ئه‌م که‌م بوونه‌وه‌ له‌ وزه‌ هاوتایه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌و گۆڕانکارییه‌ له‌ شه‌به‌نگی روناکییه‌که‌دا. ده‌یان ساڵ دوایی (هابڵ) هێشتا زۆر له‌ زانایان حه‌زیان له‌ هێشتنه‌وه‌یی تیوری(دۆخی-وه‌ستاو) ده‌کرد. به‌ڵام زۆرترینی مودێله‌کان بوون به‌ (هابل)ی واته‌ گه‌وره‌بوونه‌وه‌یی (گه‌ردون) قه‌بوول کرا.

له‌ گه‌ڕانمان به‌ دوایی دۆزینه‌وه‌یی یاساکانی فه‌رمانره‌وا له‌ سه‌ر گه‌ردون ، ئێمه‌ هه‌ندێک تیوری یان مودێلمان وه‌کوو تیوری (چوار-توخمی)، مودێلی (به‌تله‌میوس) ، تیوری (فلۆگیستۆن)، تیوری( بیگ بانگ) و هی تریش فرموله‌ کردوه‌ . به‌ پێی هه‌ر کام له‌م تیوری یان مودێلانه‌وه‌ مفهومی حه‌قیقه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌جزای گه‌ردون ده‌گۆڕێن. بۆ وێنه‌ تیوری ڕوناکی له‌ به‌رچاو بگره‌، (نیوتن)‌ وا بیری ده‌کرده‌وه‌ که‌ ڕوناکی له‌ ته‌نۆلکه‌ی زۆر ورد دروست بووه‌. ئه‌مه‌ شرۆڤه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ بۆ ڕوناکی له‌ سه‌ر هێڵێکی ڕێک ده‌روات هه‌روه‌ها شرۆڤه‌ی که‌ بۆ ڕوناکی کاتێک له‌ ناوه‌ندێکه‌وه‌ ده‌چێته‌ ناوه‌ندێکی تر ده‌شکێته‌وه‌ یان ده‌چه‌مێته‌وه‌ ، بۆ وێنه‌ له‌ هه‌واوه‌ بۆ شوشه‌ یان له‌ هه‌واوه‌ بۆ ئاو. به‌ڵام تیوری ته‌نولکه‌یی بۆ ڕوناکی بۆ دیارده‌یه‌ک که‌ هه‌ر به‌ ناوی خودی( نیوتن)ه‌ وه‌ ناو نراون واته‌ (بازنه‌کانی نیوتن)ناتوانرێ که‌لکی لێ وه‌ربگێرێت.

(هاوێنه‌)یه‌ک له‌ سه‌ر ڕوبه‌رێکی ته‌خت که‌ ده‌توانێت روناکی بگه‌ڕێنێته‌وه‌ دابنێ و ‌ ڕوناکی یه‌ک ره‌نگی وه‌کو روناکی سودیۆمی لێبده. ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ره‌وه‌ سه‌یری بکه‌یت زنجیره‌یه‌ک بازنه‌ی تاریک و ڕوون که‌ ناوه‌نده‌که‌یان شوێنی له‌ یه‌ک که‌وتنی (هاوێنه‌)که‌و ڕوبه‌ره‌که‌یه‌ ده‌بینیت. ئاسان نییه‌ ئه‌مه به‌‌ تیوریی(ته‌نۆلکه‌)یی بۆ ڕوناکی شرۆڤه‌ بکرێت، به‌ڵام به‌ تیوری شه‌پۆلی هۆکاره‌که‌ی ده‌رده‌که‌وێت. به‌ پێی تیوری( شه‌پۆل)‌ی بۆ ڕوناکی بازنه‌ تاریک و ڕوونه‌کان به‌ هۆی دیارده‌ێکه‌وه‌ که‌ پێی ده‌وترێت (به‌یه‌کدا چون ) ڕوده‌دات. شه‌پۆلێک ، وه‌کوو شه‌پۆلی ئاو بریتیه‌ له‌ زنجیره‌یه‌ک به‌رزو نزمی. کاتێک شه‌پۆله‌کان به‌ر یه‌ک ده‌که‌ون، به‌پیی به‌ر یه‌ک که‌وتنی به‌رز ی به‌ به‌رزی و نزمی له‌ نزمی ، شه‌پۆله‌کان یه‌کتر به‌هێزتر ده‌که‌ن و شه‌پۆلی گه‌وره‌تر دروست ده‌بێت. که‌ ناو نراوه‌ به‌( به‌ یه‌کدا چوونی) دروست که‌ر. له‌م دۆخه‌دا ده‌وترێ که‌ سه‌پۆله‌کان " هاو( ڕه‌وگه)‌ن". له‌ دۆخێکی زۆرترینی تردا که‌ به‌رزی شه‌پۆلێک ده‌که‌وێت له‌ نزمی شه‌پۆلیکی تر ، شه‌پۆله‌کان یه‌کتر ی ئه‌سڕنه‌وه که‌ لێره‌دا ده‌وترێ شه‌پۆله‌کان " نا هاو(ڕۆگه‌)ن". که‌ به‌ وه‌ها بارودۆخێک ده‌وترێت (به‌یه‌کداچون)ی تێکده‌رانه‌.

له‌ بازنه‌کانی (نیوتن)دا ، بازنه‌ ڕونه‌کان جێگیر ن، له‌ مه‌وداگه‌لێک له‌ ناوه‌ندێکه‌وه‌ که‌ خالی به‌ریه‌ک که‌وتنی هاوێنه‌که‌و ڕوبه‌ره‌که‌یه‌. لێره‌دا جیاوزی دوری له‌ نێوان ئه‌و شه‌پۆله‌ی که‌ له‌ (هاوێنه‌)که‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و شه‌پۆلی گه‌ڕاوه‌ له‌ ‌ ڕوبه‌ره‌که‌وه‌ بوونی هه‌یه‌ ،‌ ئه‌و جیاوازییه‌ش بریتیه‌ له‌ (1،2،3) قاتی درێژی‌ شه‌پۆل، که‌ ئه‌مه‌یان به‌ یه‌کدا چوونی دروستکه‌ره‌.(( درێژی شه‌پۆل) بریتیه‌ له‌ مه‌ودای دوری نێوان دوو به‌رزی یان دوو نزمی شه‌پۆلێک). له‌ لاێکی تره‌وه‌ ، بازنه‌ تاریکه‌کان به‌ هۆکاری ئه‌وه‌یی دروست ده‌بن که‌ جیاوازی مه‌ودا له‌ نێوان شه‌پۆلی گه‌ڕاوه‌ی (ڕوبه‌ره‌که‌و و هاوێنه‌ که‌) بریتیه‌ له‌ (2/1 ، 2/3، 2/5 ،......) قاتی (درێژی شه‌پۆل) ، که‌ لێره‌دا (به‌یه‌کدا چونه‌که)‌ تێک ده‌ره‌- واته‌ شه‌پۆلی گه‌ڕاوه‌ له‌ (هاوێنه‌)که‌‌ شه‌پۆلی گه‌ڕاوه‌ له‌ ڕوبه‌ره‌که‌ ده‌سڕێته‌وه‌.

له‌ سه‌دده‌ی نۆزده‌هه‌مدا ، تیوری شه‌پۆلی بۆ ڕوناکی سه‌لمێندرا، هه‌روه‌ها ده‌رکه‌وت که ‌ تێوریه‌ ته‌نۆلکییه‌که‌، ناڕاسته‌‌. به‌ هه‌ر حال له‌ سه‌رتای سه‌دده‌ی بیسته‌مدا (ئه‌نیشتاین) پێنیشانی دا که‌ روداوی (کارۆ ڕوناکی)(که‌ ئێستا له‌ ته‌له‌فزیۆنه‌کان و کامێرا دیجیتاڵیه‌کاندا که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گێرێت) ده‌توانرێت به‌هۆی لێکه‌وتنی (ته‌نۆلکه‌یه‌ک) یان (کوانته‌م)ێکی ڕوناکییه‌وه‌ له‌ ئه‌تۆم که‌ ده‌بێت به‌ هۆی ده‌رچونی (ئه‌لکترۆن) له‌ ئه‌تۆمه‌که‌وه‌ ، شرۆڤه‌ بکرێت . بۆیه‌‌ ده‌رکه‌وت روناکی به‌ هه‌ردوو شێوه‌که‌ واته‌ (ته‌نۆلکه‌)یی و (شه‌پۆل)ی ره‌فتار ده‌کات.

پێم وابی مرۆڤ له‌ مانای شه‌پۆل ده‌گات، چونکو خه‌لک (زه‌ریا) یان چاڵه‌ ئاویان کاتێک ورده‌ به‌ردێک فڕێ ده‌در‌یته‌ ناوی بینیوه. له‌ ڕاستیدا ئه‌‌گه‌ر ئێوه‌ دوو ورده‌به‌رد فڕێ بده‌یته‌ ناو چاڵاوه‌وه‌، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ (به‌یه‌کداچون) ببینن، وه‌ک له‌ وێنه‌که‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌بینرێت[ خوێنه‌ری به‌رێز بۆ بینینی وێنه‌کانی کتێبه‌که‌ ده‌توانی سه‌یری خودی کتێبه‌ ئینگلیزیه‌ که‌ بکه‌ی که‌ له‌ سه‌ر ئه‌نته‌رنیت به‌ خۆڕایی ده‌ست ده‌که‌وێت ] . شله‌کانی تریش هه‌موویان ره‌فتارێک له‌و مۆدو شێوازه‌ له‌ خۆیان پێنیشان ده‌ده‌ن به‌ ته‌نها (شه‌راب) نه‌بێت که‌ ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌ێکی زۆر مابێته‌وه‌. ئیده‌ی (ته‌نۆلکه‌)کان نزیکی له‌گه‌ڵ ، به‌رد و ورده‌ به‌رد و لم و ئه‌م جۆره‌ شتانه‌دا هه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌م ته‌نۆلکه‌/ شه‌پۆل( دو سروشتی)-ئیده‌ێک که‌ ده‌ڵێت ته‌ن ده‌توانێ هه‌ر دوو تایبه‌تمه‌ندی شه‌پۆلی یان ته‌نۆلکه‌یی هه‌بێت‌‌- له‌ ئه‌زموونی ڕۆژانه‌ماندا زۆر نامۆیه‌ وه‌کوو ئه‌وه‌ وایه‌ که‌ ئێوه‌ په‌رداخێک لم بخۆنه‌وه‌. دوو سروشتییه‌کان وه‌ک ئه‌وه‌-دۆخێک که‌ له‌و دا دوو تیوری زۆر جیاواز شرۆڤه‌ی یه‌ک دیارده‌ ده‌که‌ن- له‌ گه‌ڵ مودێلی( ڕیالیزمی- ناسه‌ر به‌خۆدا) سازگارن. هه‌ر تیورێک ده‌توانێت شرۆڤه‌ و شیکردنه‌وه‌ بۆ هه‌ندێک تایبه‌تمه‌ندی دیاری کراو بکات، ناتوانیین بڵێین که‌ له‌م تیوریانه‌کامیان باشتره‌ یان کامیان ڕاستتره.

به‌ سه‌رنج دان به‌وه‌ی که‌ یاسا فه‌رمانڕاویی گه‌ردونه‌ ئێمه‌ ئه‌توانیین ئه‌مه‌ بڵێین:‌ وادێته‌ پیش چاو که‌ هیچ مودێلێکی ماتماتیکی یان تیوری بوونی نییه‌ که‌ بتوانێت شرۆڤه‌ی هه‌موو لایه‌نه‌کانی گه‌ردون بکات. له‌ جیاتی وه‌ک له‌ به‌شی یه‌که‌مدا دا باسمان کرد وا دیاره‌ که‌ ره‌هێڵه‌یه‌ک له‌ تیورییه‌کان بوونیان هه‌بێت که‌ ناو نراوه‌ به‌ (ئیم-تیوری). هه‌رکام له‌ تیورییه‌کان له‌ ره‌هێڵه‌ی (ام –تیوری) به‌ باشی ده‌توانێت له‌ ناوچه‌ێکی دیاری کراو دا شرۆڤه‌ی دیارده‌کان بکات. کاتێک ناوچه‌کان له‌ هه‌ندیک شوێندا ده‌که‌ونه‌ سه‌ریه‌ک ، تیورییه‌ جیاوازه‌کانی نێو ره‌هێڵه‌که‌ یه‌ک ئاکامیان ده‌بێت، بۆیه‌ هه‌موو ئه‌و تیوریانه‌ وه‌ک به‌شێک له‌ تیورییه‌ گه‌وره‌که‌ سه‌یر ده‌کرێن. به‌ڵام هیچکام یه‌ک له‌ تیورییه‌کان به‌ ته‌نها ناتوانێت شرۆڤه‌ی هه‌موو لایه‌نه‌کانی گه‌ردون بکات- هه‌موو هێزه‌کانی سروشت ته‌نۆلکه‌کان که‌ هه‌ست به‌م هێزانه‌ ده‌که‌ن، و( چوارچیوه)‌کانی( شوێن) و( کات ) رۆڵی خۆیان تا کۆتایی هه‌یه‌. ئه‌م بارودۆخه‌ هه‌ستی ناره‌زایه‌تی له‌لای فیزیکزانه‌ (ترادشناڵ)ه‌ کان دروست ده‌کات که‌ خه‌ونیان به‌ دانه‌یه‌ک( تیوری یه‌کگرتووه)‌وه‌ ده‌بینی، ئه‌مه‌ له‌ چوار چێوه‌یی مودێلی ریالیسمی-ناسه‌ربه‌خۆدا قه‌بوول ده‌کرێت.

ئێمه‌ جاریکی تر له‌ به‌شی پێنجه‌م باسی (دوو سروشتی) له‌گه‌ڵ (ئیم تیوری) ده‌که‌ینه‌وه‌. به‌ڵام له‌ پێشدا باسی پرینسیپێکی بنچینه‌یی ده‌که‌ین که‌ تێڕوانینی نوێمان ده‌رباره‌ی سروشت به‌نده‌ له‌سه‌ری: تیوری( کوانته‌م)ی، به‌ تایبه‌تی ئه‌ تێروانینیه‌ که‌ ناوی (مێژوه‌ جێگره‌وه‌)کانی لێ نراوه‌. به‌ پێی ئه‌م تێروانییه‌ گه‌ردون ته‌نها یه‌ک بوون یان یه‌ک مێژویی نییه‌، هاوکات هه‌موو وێرژنه‌ مو‌مکینه‌کانی گه‌ردون بوونیان هه‌یه‌ که‌ ناوی (سوپه‌ردۆخ)ی (کوانته‌م)ی لێنراوه‌[ (سوپه‌ر پوزیشن) له‌ عه‌ره‌بیدا( ته‌تبیق) له‌ فارسیدا (به‌رهه‌م نه‌هی) بریتیه‌ له‌وه‌ی که‌ له‌ به‌رده‌م چه‌ند حالیتێکدایی به‌ڵام نازانی کامیانه‌ بۆیه‌ به‌ ئه‌گه‌رێک ده‌توانێت هه‌رکام له‌وانه‌ بێت من پێی ده‌ڵێم سوپه‌ر دۆخ نازانم تا چه‌ند پڕ به‌ پیسته‌]. ره‌نگ بێ تۆزێک زاڵمانه‌ بێت بڵێین تیوریه‌که‌‌ قسه‌له‌سه‌ر ئه‌و حاله‌ته‌بکات کاتێک که‌ ئێمه‌ له‌ ژوره‌که‌ دینه‌ ده‌ره‌وه‌ مێزه‌که‌ نه‌مێنێت ، به‌ڵام تیورێکه‌ زۆر تاقیکردنه‌وه‌یی تاقیگه‌یی تێ په‌ڕاندوه‌که‌ ‌ هه‌میشه‌ بابه‌تیانه‌ بووه‌.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure