لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

مێژووی بەدیلەکان (بەشی سێیەم)

23/10/2017


  لیونارد ملۆدینۆ و ستیڤن هاوکینگ
  وەرگێڕانی: حسێن حسێنی

 

له‌ تاقیکردنه‌وه‌یی دو درزیی ئیده‌کانی فاینمه‌ن ده‌ڵێن که‌ ته‌نۆلکه‌یه‌ک له‌ چوون به‌ره‌و یه‌کێک له‌ درزه‌کان یان درزه‌که‌ی تریان چه‌ندین رێگه‌ی له‌ به‌رده‌مدایه‌؛ رێگه‌کان وه‌ک په‌تی به‌کره ده‌کێشرین به‌ره‌و یه‌که‌مین درز له‌ دووهه‌‌مین درزه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ جارێکی تر ده‌چنه‌وه‌ یه‌که‌م؛ رێگه‌کان هه‌روه‌ها ده‌چنه‌ ریستورانێک که‌ مێگۆی لێده‌خۆرێ ، هه‌ر وه‌ها چه‌ندین ده‌وری هه‌ساره‌ی ژوپیته‌ر ده‌ده‌نه‌وه‌ پێش ئه‌وه‌یی بگه‌ڕێنه‌وه‌ شوێنه‌که‌ی خۆیان. ته‌نانه‌ت ده‌توانن هه‌موو پانتایی گه‌ردون بچن و بگه‌ڕینه‌وه‌. ئه‌مه‌ بۆچوونی فاینمه‌نه‌، که‌ شی ده‌کاته‌وه‌ چۆن (ته‌نۆلکه‌)یه‌ک ده‌زانێ کام یه‌ک له‌ درزه‌کان کراوه‌یه‌.- ئه‌گه‌ر یه‌کێک له‌ درزه‌کان کراوه‌بێت‌ ئه‌و رێگانه‌یی که‌ به‌ره‌و ئه‌و درزه‌ ده‌چن ده‌گرێته‌ به‌ر. کاتێک هه‌ردوو درزه‌که‌ کراوه‌ بێت ئه‌و رێگانه‌ی که‌ به‌ره‌و دودرزه‌که‌ ده‌چن، له‌ سه‌ر په‌رده‌که‌ له‌ یه‌ک ده‌که‌ون و به‌ یه‌کداچوون دروست ده‌که‌ن.

 

وا دێته‌ پێش چاو که‌ ئه‌مه‌ شێتانه‌ بێت به‌ڵام له‌ ئیمرۆدا بۆ زۆربه‌یی مه‌به‌سته‌کانی فیزیکی بنچینه‌یی ئه‌مه‌ به‌کار ده‌هێنرێ- بۆ مه‌به‌سته‌کانی ئه‌م کتێبه‌ش- سه‌لمێندراوه‌ که‌ داڕشتنی فاینمه‌ن زۆر به‌ که‌ڵک تره‌ له‌ داڕشتنه‌ سه‌ره‌تاییکه‌. تێڕوانینی فاینمه‌ن سه‌باره‌ت به‌ حه‌قیقه‌تی کوانته‌می زۆر گرینگه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌و تیورییه‌یی که‌ ئێمه‌ به‌ زوویی پێشکه‌شی ده‌که‌ین، بۆیه‌ باشتر وایه‌ بڕێک کات بۆ باشتر تێگه‌یشتنی ته‌رخان بکه‌ین. بێنه‌ پێش چاوی خۆت پرۆسه‌ێکی زۆر ساده‌ که‌ له‌ودا ته‌نۆلکه‌ێک به‌ شێوه‌ێکی سه‌ربه‌ست له‌ خالی (ئا) وه‌ ده‌ست ده‌کات به‌ جوڵه‌. به‌ پێی مودێلی نیوته‌نی (ته‌نۆلکه‌)که‌ له‌ سه‌ر هێڵێکی رێک به‌رده‌وام ده‌بێت. دوایی کاتێکی وردی دیاری کراو ده‌بینین که‌ ته‌نۆلکه‌که‌ له‌ سه‌ر هه‌مان هێڵ گه‌یشتوه‌ته‌ خاڵی (با). له‌ مودێلی فاینمه‌ن (ته‌نۆلکه‌)ێکی کوانته‌می هه‌موو ئه‌و رێگانه‌یی که‌ (ئا) ده‌بستن به‌ (با)وه‌ ده‌گرێته‌به‌ر، بۆ هه‌ر رێگه‌یه‌ک ژماره‌یه‌ک کۆ ده‌کاته‌وه‌ که‌ ناوی لێنراوه‌ (ره‌وگه‌).

 

ره‌وگه‌ بریتیه‌ له‌ پێنیشاندانی شوێن له‌ ده‌ورێکی شه‌پۆلێکدا که‌ شه‌پۆله‌ که‌ یان له‌ به‌رزیدایه‌ یان نزمی و یان له‌ شوێنی له‌ نێوانی ئه‌و دوانه‌دا. نوسخه‌ی ماتماتیکی فاینمه‌ن بۆ حه‌سێب کردنی ره‌وگه‌که‌ پێنیشان ده‌دا کاتێک ره‌وگه‌ی رێگه‌ جیاوازه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کدا کۆ ده‌کرێنه‌وه‌ " فه‌روانی ئه‌گه‌ره‌کان" بۆ گه‌یشتینی ته‌نۆلکه‌که‌ له‌ خاڵی (ئا) به‌ره‌و خاڵی (با) دروست ده‌بێت. که‌ دوو جایی ئه‌م فه‌روانی ئه‌گه‌ره‌ بڕی راستی ئه‌گه‌ره‌که‌ یه‌ بۆ گه‌یشتنی له‌ خالی یه‌که‌مه‌وه‌ به‌ خاڵی دوه‌م.

ئه‌و ره‌وگه‌یه‌یی که‌ هه‌ر رێگه‌یه‌ک به‌ته‌نهایی به‌شداری له‌ کۆکردنه‌وه‌که‌ی فاینمه‌نی پێده‌کات(لێره‌دا ئه‌گه‌ره‌ی رۆیشتن له‌ خاڵی (ئا) بۆ خاڵی(با) ) ده‌کرێت به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ (ئاراسته‌دار)یان (په‌یکانێک) که‌ بڕکه‌ی نه‌گۆڕه‌ به‌ڵام ئاراسته‌که‌ی ده‌گۆڕێت ته‌جه‌سوم بکرێت. بۆ کۆ کردنه‌وه‌یی دوو ره‌وگه‌ ده‌کرێت نووکی(ئاراسته‌دار)ێک بلکێندرێ به‌ کلکی (ئاراسته‌دار)ێکی تره‌وه‌ که(‌ ئاراسته‌دار) نوێکه‌ پێنیشانده‌ری (ئاراسته‌دار)ێکی تازه‌تره‌. بۆ کۆکردنه‌وه‌یی (ئاراسته‌داری) زیاتر ده‌کرێ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ درێژه‌ پێبدرێ. کاتێک ره‌وگه‌کان له‌ سه‌ر هێڵێکی راست و هاو ئاره‌سته‌ن درێژیه‌که‌یان به‌ ته‌واوی له‌گه‌ڵ یه‌کدا کۆ ده‌بێته‌وه‌ به‌ڵام کاتێک ئاراسته‌که‌یان دژ به‌ یه‌که‌ له‌ کاتی کۆکردنه‌وه‌دا یه‌کتری ئه‌سڕنه‌وه‌‌ له‌ کۆتاییدا ته‌نها یه‌ک ئاراسته‌دار ده‌مێنێته‌وه‌. ئیده‌که‌ له‌م وێنه‌یه‌یی ژێره‌وه‌ به‌ جوانی شیکراوه‌ته‌وه‌.

بۆ ئه‌نجام دانی پێشنیاره‌که‌ی فاینمه‌ن له‌ حه‌سێب کردنی فه‌راوانی ئه‌گه‌ره‌کان که‌ ته‌نۆلکه‌یه‌ک بۆ چوون له‌ خاڵی (ئا)وه‌ به‌ره‌و خاڵی (با) ده‌بێت ره‌وگه‌کان یان ئاراسته‌داره‌کان کۆ بکرێنه‌وه‌. ژماره‌ رێگه‌کان بێ کۆتاییه‌ بۆیه‌ کارکردنه‌که‌ تۆزێک ئاڵۆزه‌ به‌ڵام ئه‌مان کارده‌که‌ن و به‌ سوودن. بڕێک له‌ ڕێگه‌کان له‌ وێنه‌یی ژێره‌وه‌ پێنیشان دراون.‌ تیوری فاینمه‌ن به‌ روونی پێنیشانی ده‌دات که‌ چۆن وێنه‌یی کێشراویی نیوتنی له‌ سروشت ده‌کرێت له‌ وێنه‌ کوانته‌مییه‌که‌وه‌ جاریکی تر بدۆزرێته‌وه‌ هه‌رچه‌ند وا دێته‌ پێش چاو که‌ ئه‌م دوانه‌ زۆر له‌ یه‌ک جیاوازن. به‌ پێی تیوری فاینمه‌ن ره‌وگه‌یی پێوه‌ندیدار به‌ هه‌ر ڕێگه‌ێکه‌وه‌ به‌نده‌ له‌ سه‌ر نه‌گۆڕی پلانک. تیوریه‌که‌ ده‌ڵێت به‌ سه‌رنجدان به‌وه‌یی که‌ نه‌گۆڕی پلانک زۆر بچوکه‌ کاتێک به‌شداری کردنی ئه‌و ڕێگه‌یانه‌ی که‌ زۆر نزیکن له‌ یه‌ک کۆ ده‌کرێته‌وه‌ رۆگه‌کان به‌ شێوه‌ێکی ئاسایی زۆر به‌ خێرایی ده‌گۆڕین وه‌ک له‌ وێنه‌که‌یی سه‌ره‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت ئه‌مه‌ ده‌بێت به‌ هۆی ئه‌وه‌یی کۆکه‌یان ببێت به‌ سفر.

 

به‌ڵام تیورییه‌که‌ ده‌ڵێت که‌ هه‌ندێک له‌ ڕێگه‌ دیاری کراوه‌کان (ره‌وگه‌)کانیان به‌ شێوازێکه‌ که‌ به‌ره‌و هێڵێکی راست مه‌یلیان هه‌یه‌ بۆیه‌ ته‌نۆلکه‌که‌ زۆر حه‌زی به‌ رۆیشتن له‌ سه‌ر ئه‌م رێره‌وانه‌یه‌. ئه‌وه‌ زانراوه‌ که‌ بۆ ته‌نه‌ گه‌وره‌کان رێگه‌کان زۆر نزیکن له‌و پێشبینیانه‌ی که‌ کۆکردنه‌وی‌ نیوتنیه‌ بۆ ره‌وگه‌ هاوشێوه‌کان که‌ زۆرترین به‌شدارییان هه‌یه‌ ، تیوری نیوتن ته‌نها ئه‌و رێگانه‌یی که‌ ئه‌گه‌ره‌که‌یان له‌ سه‌ره‌وه‌یه‌ پێش بینی ده‌کات . لێره‌دا پێش بینی بۆ ته‌نه‌گه‌وره‌کان وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ که‌ تیوری نیوتن باسی ده‌کات.

دوورتر ئێمه‌ باسی ئیده‌کانی فاینمه‌ن له‌ تاقیکردنه‌وه‌یی دوو درزه‌که‌دا کردووه‌. له‌و تاقیکردنه‌وه‌دا ته‌نۆلکه‌کان به‌ره‌و دیوارێکی دوو درزی ده‌هاوێژرێن و شوێنی ته‌نۆلکه‌کان له‌سه‌ر په‌رده‌ێک دوور له‌ درزه‌کان ده‌پێورێن، له‌ جیاتی یه‌ک ته‌نۆلکه‌ تیوری فاینمه‌ن ئه‌و تواناییه‌مان ده‌داتێ که‌ پێشگۆییه‌کان بۆ ئه‌گه‌ری پێشهاته‌کان بۆ سیسته‌مێک که‌ ده‌کرێت ، ته‌نۆلکه‌یه‌ک یان کۆمه‌ڵه‌یه‌ک له‌ ته‌نۆلکه‌کان یان ته‌نانه‌ت گه‌ردون ئه‌نجام بده‌ین. له‌ نێوان دۆخی سه‌ره‌تایی سیسته‌مه‌که‌ و پێوانی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی دوایی له‌ لایه‌ن ئێمه‌وه‌، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ ده‌کرێت له‌ هه‌ندێک رێگه‌وه‌ ده‌ربهێنرێت، که‌ فیزیکزانان ناوی مێژویی سیسته‌میان لێناوه‌. بۆ وێنه‌ له‌ تاقی کردنه‌وه‌یی دوو درزه‌که‌دا ، مێژویی ته‌نۆلکه‌که‌ به‌ شێوه‌ێکی ساده‌ رێگه‌که‌یه‌تی. له‌ تاقیکردنه‌وه‌یی دوو درزه‌که‌دا شانسی بینینی ته‌نۆلکه‌یه‌ک له‌ شوێنێکدا به‌نده‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و رێگانه‌یی که‌ ته‌نۆلکه‌که‌ توانیویه‌تی به‌ده‌ستی بهێنێت، ئه‌گه‌ری هه‌ر بینینێک به‌ پێی هه‌موو ئه‌و مێژوانه‌یی که‌ بینینه‌که‌ پێیدا تێپه‌ڕیوه‌ بینا ده‌کرێت. فاینمه‌ن ناوی مێتۆده‌که‌ی ناوه‌ فرموله‌کردنی فیزیکی کوانته‌می به‌ پێی " کۆ له‌سه‌ر هه‌موو مێژوه‌کان" یان " مێژوه‌ جێگره‌وه‌کان".

ئێستا که‌ ده‌توانیین رێگه‌یی فاینمه‌ن به‌ره‌و فیزیکی کوانته‌می هه‌ست پێبکه‌ین، ئێستا کاتی ئه‌وه‌یه‌ کلیلێکی تری پرینسیپی کوانته‌می تاقی بکه‌ینه‌وه‌ که‌ ئێمه‌ دواخری که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرین- پرینسیپی بینینی سیسته‌م ده‌بێت به‌ هۆی گۆڕانکاری له‌ سیسته‌مه‌که‌. ئایا ئێمه‌ ناتوانیین بینه‌رێک دابنین که‌ خاڵ چاوێکی ورد له‌ سه‌ر چه‌ناکه‌یه‌تی و ژیرانه‌ سه‌یر ده‌کات به‌ڵام ده‌ست تێوه‌ردان له‌ بابه‌ته‌که‌ ناکات ؟ نه‌خێر به‌ پێی فیزیکی کوانته‌می تۆ ناتوانیت به‌س ته‌نها سه‌یری سیسته‌مه‌که‌ بکه‌یت و هه‌ندێک شت ببینیت . له‌ فیزیکی کوانته‌میدا بۆ بینین ده‌بێت کارلیک له‌ گه‌ڵ ئه‌ ته‌نه‌ییدا بکه‌یت که‌ ده‌ته‌وێت بیبینیت. بۆ وێنه‌ بۆ بینینی ته‌نێک به‌ شێوه‌ێکی ئاسایی ده‌بێت ته‌نه‌که‌ به‌ لێدانی روناکی روون بکرێته‌وه. ڵیدانی روناکی له‌ سه‌ر کوله‌که‌ کاریگه‌رێکی زۆر بچوکی هه‌یه‌ به‌ڵام لێدانی روناکێکێ زۆر که‌م له‌ ته‌نۆلکه‌ێکی کوانته‌می – لێدانی فۆتۆنێک – کاریگه‌رێکی گه‌وره‌ داده‌نێت . تاقیکردنه‌وه‌کان پینیشان ده‌ده‌ن که‌ گۆڕانی ئاکامه‌کان به‌ شێوازێکه‌ که‌ ته‌نها (فیزیکی کوانته‌می) ده‌توانێت شرۆڤه‌یی بکات.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure