لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

دیزاینی مه‌زن‌‌‌ (بەشی دووەم و کۆتایی)

24/12/2017


 لیونارد ملۆدینۆ و ستیڤن هاوکینگ
وەرگێڕانی: حسێن حسێنی

 

بۆ تێگه‌یشتن له‌ چۆنیه‌تی ئه‌م کاره‌ ، روداوێک له‌ به‌رچاو بگره‌ که‌ گلایده‌ره‌کان له گه‌ڵ‌ بلۆکێکی ساده‌ی2×2 زیندو ده‌که‌ون له‌یه‌ک. ئه‌گه‌ر گلایده‌ره‌کان ته‌نها له‌ لای راسته‌وه‌ ‌ نزییک ببنه‌وه‌، بلۆکه‌که‌ که‌ ‌ له‌ دۆخی وه‌ستاودایه‌ ، له‌ سه‌ر چاوه‌ی گلایده‌ره‌کان نزییک ده‌بێته‌وه‌ یان دور ده‌که‌وێته‌وه‌. لێره‌دا بلۆکه‌که‌ ده‌توانێت هاوشێوه‌ی سازی کۆمپیوته‌ری بۆ بکرێت.له‌ راستیدا ده‌کرێت هه‌موو نه‌خشه‌ بنه‌ره‌تییه‌کانی کۆمپیوته‌رێکی مودێرن وه‌کوو ده‌روازه(Gate)‌کانی (AND) و (OR) به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ گلایده‌ره‌کان دروست بکرێت . به‌م شێوه‌یه‌ هاوکات که‌ نیشانه‌ کاره‌باییه‌کان له‌ کۆمپیوته‌ردا به‌ کار ده‌هێنرێن ، لێشاوی گلادێره‌کانیش ده‌توانرێت بۆ ناردن و ئه‌نجامدانی پرۆسێس له‌ سه‌ر زانیاری به‌ کار بهێنرێت.

له‌ یاری ژیاندا ، وه‌کوو ئه‌وه‌ی جیهانی خۆمان، شێوازی خۆ دوباره‌کردنه‌وه‌ی‌ ته‌ن زۆر ئاڵۆزه‌. ته‌خمێنێک ، که‌ به‌نده‌ له‌ سه‌ر کاره‌کانی ماتماتیکزان جان فۆن نیومه‌ن(John Von Neumann)، بچوکترین قه‌باره‌ی شێوازه‌ خۆ دوباره‌ که‌ره‌وه‌کان له‌ یاری ژیاندا بریتیه‌ له‌ ده‌ تریلیون چوارگۆشه‌ -نزیک له‌ ژماره‌ی‌ مولکیوله‌کان له‌ خانه‌ێکی له‌شی مرۆڤ. یه‌کێک ده‌توانێت پێناسه‌ی زیندوو وه‌کوو سیسته‌مێکی ئاڵۆز ‌ به‌ قه‌باره‌ی دیاری کراو که‌ پایه‌دارن و ده‌توانن خۆیان دروست بکه‌نه‌وه بکات‌. ته‌نه‌کانی شرۆڤه‌کراو له‌ سه‌وره‌وه‌ مه‌رجی خۆ دروست کردنه‌وه‌یان تێدایه‌ به‌ڵام ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ پایه‌دار نه‌بن: ئاشۆبێکی بچوک له‌ ده‌ره‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ زه‌رافه‌تی مکانیسمه‌که‌ تێک بدات. هه‌روه‌ها ئاسانه‌ ته‌سه‌وری ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ یاسای تۆزیک ئاڵۆز ئیجازه‌ به‌ سیسته‌می ئالۆز به‌ هه‌موو نیشانه‌کانی ژیانه‌وه‌ ده‌دات. ته‌سه‌وری بوونه‌وه‌رێک له‌و جۆره‌ بکه‌ ، ته‌نێک له‌ جیهانی جۆری –کۆن وه‌ی.وه‌ها ته‌نیک وڵامی بزوینه‌ره‌ ژینگه‌یه‌کان ده‌داته‌وه‌ و هه‌روه‌ها بڕیار ده‌دات. ئایا ئه‌م ژیانه‌ ئاگایی له‌ خۆیه‌تی؟ ئایا خۆ-ئاگاداره‌؟ ئه‌م پرسیاره‌ به‌ ته‌واوه‌تی خه‌لک ده‌کات به‌ دوو به‌شه‌وه‌ . هه‌ندێک له‌ خه‌لک باوه‌ڕیان وایه‌ که‌ ئاگادار بوون له‌ خۆ تایبه‌تمه‌ندی‌ مرۆڤه‌. ئازادی ئیراده‌ به‌و واتایه‌ توانای هه‌ڵبژاردنی شێوازی کردوه‌کان بوونی هه‌بێت.

چۆنه‌ که‌سێک ده‌ڵێت ئازادی ئیراده‌ بوونی هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌و که‌سه‌ بگات به‌ بێگانه‌ێکی نه‌ناسراو ، چۆن ئه‌و که‌سه‌ ده‌توانێت بڵێت ئه‌مه‌ ته‌نها رۆبۆته‌ یان زێهنی تایبه‌ت خۆی هه‌یه‌؟ ره‌فتاری رۆبۆتێک به‌ پێچه‌وانه‌ی بوونی ئازادی ئیراده‌وه‌ به‌ ئاسانی ده‌رده‌که‌وێت. خه‌لک ده‌توانن به‌م شێوازه‌ رۆبۆت له‌ خه‌لک جیا بکه‌نه‌وه‌ کاتێک ره‌فتاره‌کانی پێش بینی بکرێت رۆبۆته‌. وه‌کوو له‌ به‌شی دوودا باسمان کرد پێش بینیکردن بۆ ته‌نی ئاڵۆز و گه‌وره‌ زۆر قورس و نامومکینه‌ ‌. ئێمه‌ ناتوانین ته‌نانه‌ت به‌ شێوه‌ی ورد هاو کێشه‌کان بۆ دو یان سێ ته‌نۆلکه‌ که‌ کارلێک له‌گه‌ڵ یه‌ک ده‌که‌ن شیکار بکه‌ین. بۆیه‌ بێگانه‌یه‌ک که‌ له‌ هه‌زاران تریلیۆن تریلیۆن ته‌نۆلکه‌ دروست کراوه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بێگانه‌که‌ رۆبۆتیش بێت ، نامومکینه‌ که‌ ئێمه‌ بتوانین ئه‌و هه‌موو هاوکێشه‌یه‌ بۆ پێش بینی ره‌فتاره‌کانی شیکار بکه‌ین. بۆیه‌ ده‌ڵێین هه‌موو سیستمێکی ئاڵۆز ئازادی ئیراده‌ی هه‌یه‌ - نه‌ک وه‌کوو لایه‌نێکی بنچینه‌یی به‌لکوو ته‌نها وه‌کوو تیورێکی کاریگه‌ر . قه‌بووڵ کردنی ناتواناییه‌کانمان بۆ ئه‌نجام دانی حیساب کردنه‌کان به‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ نه‌توانین پێشگۆیی کردوه‌کان بکه‌ین.

نمونه‌ی یاری ژیانه‌که‌ی کۆن وه‌ی پێنیشانی ده‌دا که‌ کۆمه‌ڵێک یاسای زۆر ساده‌ش ده‌توانێت ببێت به‌ هۆی دروست بوونی لایه‌نی زۆر ئاڵۆزی وه‌ک ژیانی هۆشمه‌ند. ده‌بێت زۆر کۆمه‌ڵه‌ یاسا به‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌وه‌ بوونی هه‌بێت . چی یاساکانی سروشت هه‌ڵده‌بژێرێت( دژ به‌ ده‌رکه‌وته‌ یاسا) بۆ ئه‌وه‌ی فه‌رمانره‌وایی له‌ سه‌ر گه‌ردون بکات؟. وه‌کوو له‌ گه‌ردونی کۆن وه‌ییدا هاتبوو ، یاساکانی گه‌ردونه‌که‌ی ئێمه‌ن که‌ گه‌شه‌ی ئه‌و سیسته‌مه‌ی که‌ له‌ کاتێکی دیاری کراوه‌‌ دیاری ده‌کات. له‌ جیهانی کۆن وه‌یدا ئێمه‌ خالقین – ئێمه‌ دۆخه‌ سه‌ره‌تاییه‌که‌ ی گه‌ردون به‌ دیاری کردنی ته‌نه‌کان و شوێنه‌کانیان له‌ سه‌ره‌تایی یارییه‌که‌دا دیاری دکه‌ین.

له‌ گه‌ردونێکی فیزیکیدا ، هاوتای ته‌نه‌کان وه‌کوو گلایده‌ر له‌ یاری ژیان ، ته‌نه‌ دابڕاوه‌کانی(Isolated bodies) ماده‌ن . هه‌ر کۆمه‌ڵه‌یه‌ک له‌ یاسا که‌ شرۆڤه‌ی جیهانێکی به‌رده‌وامی نه‌پچڕاو وه‌کوو خۆمان ده‌که‌ن مه‌فهومی وه‌زه‌یان له‌گه‌ڵدایه‌ ، که‌ بڕێکی پارێزراوه‌، مانای وایه‌ که‌ له‌ کاتدا گۆڕانی به‌ سه‌ردا نایه‌ت.وزه‌ی فه‌زای بۆش نه‌گۆڕ ده‌بێت سه‌ر به‌خۆ له‌ هه‌ر دوویی کات و شوێن. خه‌لک ده‌توانن ئه‌م وزه‌ نه‌گۆڕه‌ی بۆشایی(Vacuum) ده‌ربکه‌ن به‌ پێوانی وزه‌ی هه‌ر قه‌باره‌ێک له‌ فه‌زا به‌ پێی وزه‌ی هه‌مان قه‌باره‌ له‌ فه‌زای بۆش ، بۆیه‌ ئێمه‌ مومکینه‌ هه‌ر وه‌ها ئه‌م نه‌گۆڕه‌ ‌ سفر ناو بنێین. به‌ پێی مه‌رجێک هه‌ر یاساێکی سروشت ده‌بێت تێرکه‌ر ی ئه‌مه‌ بێت که‌ هه‌موو ته‌نێکی دابڕاوی گه‌مارۆدراو به‌ بۆشایی وزه‌که‌ی موجه‌به‌ ، که‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ ده‌بێت خه‌لک بۆ کۆکردنه‌وه‌ی ته‌نه‌کان دبێت کار سه‌رف بکات.

ئه‌مه‌ وایه‌ چونکوو ئه‌گه‌ر وزه‌ی ته‌نێکی دابڕاو سالب بێت ، ئه‌و ده‌توانرێ له‌ دۆخێکی جوڵه‌ به‌‌ وزه‌که‌ی سالبه‌ وه‌ دروست بووبێت که‌ لێره‌دا وزه‌ی سالبی ته‌نه‌که‌ و وزه‌ی موجه‌بی جوڵه‌که‌ هاوتای یه‌ک ده‌بن. که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ راست بێت هیچ هۆکارێک نامێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ته‌نه‌کان له‌ هه‌ر شوێنێک و له‌ هه‌مووشوێنێک ده‌رنه‌که‌ون‌ . بۆیه‌ فه‌زای خاڵی له‌رزۆکه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌های وزه‌ بۆ دروست کردنی ته‌نێکی دابڕاو بوونی هه‌بێت، شتی وه‌ک له‌رزۆکی رونادات، چونکوو وه‌ک باسمان کرد وزه‌ی هه‌موو گه‌ردون ده‌بێت نه‌گۆڕ بێت. ئه‌مه‌یه‌ هۆکاری ئه‌وه‌ی که‌ زه‌وی که‌ گه‌ردون به‌ شێوه‌ی لۆکاڵی پایه‌داره‌-به‌و مانایه‌ که‌ شته‌کان له‌ هه‌ر شوێنێک له‌ خۆرا له‌ هیچه‌وه‌ ده‌رناکه‌ون.

ئه‌گه‌ر وزه‌ی گشتی گه‌ردون ده‌بێت هه‌میشه‌ سفر بێت، ئه‌ی به‌های وزه‌ بۆ دروست کردنی ته‌نێک چۆن ده‌بێت؟ چۆن ده‌بێت هه‌موو گه‌ردون له‌ هیچ دروست بکرێت؟ ئه‌مه‌یه‌ هۆکاری ئه‌وه‌ی که‌‌ ده‌بێت یاسایه‌ک وه‌ک هێزی راکێشان بوونی هه‌بێت چوونکوو هێزی راکێشان راکێشه‌ره‌ و وزه‌که‌ی سالبه‌: خه‌لک بۆ ئه‌وه‌ی سیستمێکی داخراوی راکێشانی له‌ یه‌ک جیا بکاته‌وه‌ ده‌بێت کار سه‌رف بکات. وزه‌ی سالب ده‌توانێت هاو سه‌نگی ئه‌و وزه‌ موجه‌به‌ی که‌ بۆ دروست کردنی ماده‌ پێویسته‌ رابگرێت. به‌ڵام به‌ ته‌واوه‌تی به‌و ئاسانیه‌ نییه‌. بۆ نموونه‌ وزه‌ی سالبی هێزی راکێشانی زه‌وی که‌متره‌ ‌ له‌ 1 بیلیۆنمی ئه‌و وزه‌ موجه‌به‌ی که‌ ته‌نۆلکه‌کانی زه‌وی لێ دروستکراوه‌. ته‌نێکی تر بۆ نمونه‌ ئه‌ستێره‌ وزه‌ی سالبی راکێشانی زیاتره‌، هه‌ر وه‌ها بچوکتره‌( به‌شه‌ جۆر به‌ جۆره‌کانی نزیکترده‌بنه‌وه‌ له‌ یه‌کتر)، بۆیه‌ ئه‌م وزه‌ سالبه‌ گه‌وره‌تره‌. به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی وزه‌ سالبه‌که‌ گه‌وره‌تر ببێت له‌ وزه‌ موجه‌به‌که‌ ی ماده‌ ئه‌ستێره‌که‌ تێک ده‌ڕمێت ده‌بێت به‌ کونه‌ ره‌ش(Black Hole )که‌ خۆی وزه‌که‌ی موجه‌به‌. ئه‌مه‌ هۆکاری ئه‌وه‌یه‌ که‌ بۆچی فه‌زای بۆش پایه‌داره‌. ته‌نی وه‌ک ئه‌ستێره‌ یان کونه‌ ره‌ش ناتوانن له‌ هیچه‌وه‌ ده‌ربکه‌ون. به‌ڵام هه‌موو گه‌ردون ده‌توانێت.

چونکوو راکێشان شکڵ ده‌دات به‌ فه‌زاو کات ، ئیجازه‌ده‌دات که‌ فه‌زا-کات(space-time) به‌ شێوازی لۆکاڵی پایه‌دار بێت به‌ڵام به‌ شێوازی گڵۆباڵ ناپا‌یه‌داره‌. له‌ سکێڵی هه‌موو گه‌ردون ، وزه‌ی موجه‌ب ماده‌ ده‌توانێت به‌ هۆی وزه‌ی سالبی راکێشانه‌وه‌ هاوسه‌نگیه‌که‌ی رابگیریه‌ت، بۆیه‌ هیچ چه‌شنه‌ مه‌حدودیه‌تێک له‌ سه‌ر دروست بوونی هه‌موو گه‌ردون بوونی نییه‌. چونکوو یاسایه‌ک وه‌کوو راکێشان بوونی هه‌یه‌ ، گه‌ردون ده‌توانێت خۆی له‌ هیچ به‌و شێوازه‌ی که‌ له‌ به‌شی شه‌ش دا باسمانکرد دروست بکات. دروست بوونی خۆ به‌ خۆ هۆکاره‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ندێک شت جیا له‌ هیچ هه‌بن، بۆچی گه‌ردون هه‌یه‌، بۆچی ئێمه‌ هه‌ین . ئه‌مه‌ پێویست به‌وه‌ناکات که‌ ئێمه‌ له‌ خودا بپارینه‌وه‌ که‌ شتێک ده‌ست پێبکه‌ین(light the blue touch paper) یان گه‌ردون به‌رده‌وام بێت.

ئه‌و یاسایانه‌ی که‌ ئێمه‌ باسمان کرد بۆچی ده‌بێت هه‌بن؟ تیوری کۆتایی ده‌بێت به‌هێز بێت و پێش بینی دیاری کراوی ئه‌و بڕانه‌ بکات که‌ ئێمه‌ ده‌توانین بیانپێوین. بینیمان که‌ ده‌بێت یاسایه‌ک وه‌ک راکێشان بوونی هه‌بێت و له‌ به‌شی پێنجه‌مدا بینرا که‌ بۆ تیوری راکێشان بۆ ئه‌وه‌ی پێش بینی بڕی دیاری کراو بکات ده‌بێت تیورێکی تر به‌ ناوی سوپه‌ر خۆجێی(Supersymmetry) له‌ نیوان هێزه‌کانی سروشت و ئه‌و ماده‌ی که‌ کاریگه‌ری له‌ سه‌ر داده‌نێت‌ بوونی هه‌بێت. (M) تیوری یه‌کێکه‌ له‌ تیورییه‌کان که‌ زۆرترین سوپه‌ر خۆجێی گشتی له‌ گه‌ڵدایه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م تیوریه‌ ته‌نها کاندیده‌ بۆ تیورێکی ته‌واوی گه‌ردون. ئه‌گه‌ر ئه‌و سنورداره ‌(finite)-ئه‌مه‌ هێشتا پێویستی به‌ سه‌لماندنه‌- ده‌بێت مودێلێکی گه‌ردون بێت که‌ خۆی دروست ده‌کات. ئێمه‌ ده‌بێت به‌شێک بین له‌م گه‌ردونه‌ ، چونکوو هیچ مودێلیکی به‌هێزی تر بوونی نییه‌.

(M) تیوری، تیورییه‌ یه‌کگرتوه‌که‌ی ئانیشتاینه‌ که‌ هیوای ئه‌وه‌ بوو بیدۆزێته‌وه‌. ئه‌و راستییه‌ی که‌ ئێمه‌ی مرۆڤ هه‌ین-که‌ ئێمه‌ خۆمان دریاێکی ته‌نۆلکه‌ بنچیه‌یه‌کانی سروشتین- پێوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ تێگه‌یشتنمان له‌و یاسایانه‌ی که‌ فه‌رمانڕه‌وای ئێمه‌ و گه‌ردونن ، که‌ ئه‌مه‌ سه‌رکه‌وتنێکی گه‌وره‌یه‌. به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ که‌ موعجیزه‌ی راستی بریتی بێت له‌ پوخته‌ی ئه‌و مولاحه‌زه‌ لۆجیکیانه‌ی که‌ ده‌بێت به‌ تیورێکی تاقانه‌ که‌ ده‌توانێت پێش بینی و شرۆڤه‌ی گه‌ردونێکی پان وبه‌رین بکات که‌ پڕه‌ له شتی جۆربه‌ جۆری سه‌رنج راکێش. ئه‌گه‌ر تیوریه‌که‌ به‌ بینین بسلمێنرێ ئه‌و ده‌بێت به‌ سه‌رکه‌وتووترین ئاکامی گه‌ڕان له‌ 3000 ساڵ له‌وه‌و پێشه‌وه‌. ئێمه‌ش دیزاینی مه‌زن ده‌دۆزینه‌وه‌.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure