لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

پارادایم و شۆڕشی زانستی لای توماس كون

06/01/2018


نووسینی: د. حسن حسێن جەباری

 


1. سروشتی شۆڕشی زانستی ئەستەمە بتوانین كاتێك بۆ سەرەتای شۆڕشی زانستی دیاریبكەین، چونكە زانست وەك هەر شتێكیتر بەردەوام لە گەشە و پێشكەوتندا بووە، بەتایبەت لەگەڵ هەوڵەكانی "ئەریستۆتیلیس و قۆتابخانەی ئەسكەندرییە و پەیدابوونی زانست لە رۆژئاوا بە رێگای عەرەبەكانەوە، بۆیە ئاساننییە بتونراێت كاتی شۆڕشی زانستی دیاریبكرێت، بەڵام گەر بمانەوێ خاڵێك وەك سەرچاوەی دەستپێكردنی شۆڕشی زانستی دیاریبكەین، ئەوە دەكری بۆ دوو سەدەی پێش ئیستا بگەڕێینەوە لەوكاتەی ئەقڵی مرۆڤایەتی كارێگەربووە بە رێنماییەكانی فرنسیس بیكون و چەمكەكانی دیكارت و دۆزینەوەكانی گالیلوە،(1) بەڵام سەبارەت بە زانست بە سێ بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەدا بەدرێژایی میژوو تێپەڕیوە، لەوانە (پێكدادانی نێوان چینەكان و سەرهەڵدانی كۆمەڵگا سەرەتاییەكان و هەوڵدانیان بۆ رزگاربوون لەو ناكۆكییە).

 

بزووتنەوەی دووەم بریتیبوولە (تێكوشانی خەڵك لەپێناو بەرهمهێنان لەبوارەكانی كار و پیشەسازیدا)، بەڵام بزووتنەوەی سێیەم بریتییەلە (گەڕان بەدوای كاری زانستیدا، تییدا زاڵبوون بەسەر سروشتدا خاڵی گرنگبووە لەپێناو دۆزینەوەی یاساكان و ناسینەوەی پێكهاتە جیاوازەكانی واقیعە..(2) بۆیە تیورەكەی "توماس كون" خوی لە یەكیك لەم سێ جۆرە بزووتنەوەیە بەرجەستەدەكا ئەوەیش بزووتنەوەی سێیەمە. توماس كون لەتیورەكەیدا زۆر گرنگیی بەلایەنی كۆمەلایەتی و گۆڕانكارییەكان نەداوە لە دروستبوونی شۆڕشی زانستیدا، تاكە هۆكاریش بۆئەمە، گرنگیدانی توماس كونە بەلایەنی ستراكچەری تیورە زانستییەكان بەتایبەت ئەو گۆڕانكارییانەی لەبواری زانستەكاندا روویاندا وەك "فیزیك" بەتایبەت ئەو گرفت و قەیرانانەی رووبەڕووی ستراكچەری تیورەكە بووەوە. لێرەوە كون گەیشتە چەمكی شۆڕش كاتێ بۆ میژووی زانست گەڕایەوە و گۆڕانكاری و پیشكەوتنی فیزیای كلاسیك خوێندەوە و شیكردەوە بۆیدەركەوت كە چون زانست گەشەدەكا.(3)

 

شۆڕش پێش هەمووشتێك هەڵویستێكی مرۆڤانەیە، هەموو هەڵویستێك مۆركێكی خۆی هەیە پەیوەستە بەو رۆڵەی هەموو مرۆڤیك تێیدا ئەنجامیدەدا، بەمجۆرە دەكرێ شۆڕش سیاسی یان ئابووری یان هونەری یان هزری بێ، ئەمەش بۆ رۆڵی رابەرەكەی یان بزوێنەرەكەی دەگەڕێتەوە، بۆیە سەرجەم شۆڕشەكانی پێشووتر خزمەتی بە شۆڕشی سیاسی دەگەیان. پێش سەدەی بیست چەمكی شۆڕش وەك چەمكی گەشەكردن "گەشە" ناسراوبوو كە لە ژیانی خەڵكی و كۆمەڵگاكان روویاندەدا ئەمەش بەپیێ دواكەوتن و نەزانینی ئەو كۆمەڵگایانە لێكدەدرایەوە، بەڵام سەردەمی ئێمە بە سەردەمی دۆزینەوەی خێرا ناسراوە لەسەرجەم بوارەكاندا، سەردەمی دۆزینەوەكانی وەك خێرایی و موشەك و ئەلكیترۆن و ئەتۆم..، وەك چۆن "غارودی" دەڵیت :"لەم سەردەمەدا مرۆڤ بەسەر بچووكترین شتەكاندا زاڵبووە".. بۆیە ناكرێ چیتر باس لە گەشە بكەین، ئەمە شۆڕشە نەك پێشكەوتن، چونكە گۆڕانكاری ریشەیی لەخۆدەگرێ‌.

 

شۆڕش وەك چۆن دەستپَیشخەری هەبوو لە راڤەكردنی میژوو شارستانییەت، بەهەمانشیوە ئەو رۆڵی هەیە لە راڤەكردنی میژوو و زانستدا.. بۆیە چەمكی شۆڕش گرنگی و رۆڵی خوی هەبووە لەسەدەی بیستدا لە راڤەكردنی خێرای گشەكردنی زانستدا، ئەمە بۆ خۆی دژبە تیوری كەڵەبوونی زانینی زانستی دەوەستیتەوە.(4) ئەو تیورەی پێیوایە زانست بەبێ دابڕان گەشەدەكا، زانیارییەكان كەڵەكەدەبن.. بۆیە "یومنی تەریف ئەلخولی" لە پەرتووكی " فەلسەفەی زانست لەسەدەی بیست" دەڵیت :"جاریكیتر دەستپَیشخەری پوپەری دەردەكەوی لەوەی كە باسی لە چۆونیەتی گەشەكردنی زانست كردووە لەشێوەی شۆڕش بەبێ ئەوەی بەردەوامی هەبێ لەپێشكەوتنیدا، پیشكەوتن بریتییەلە زنجیرەیەك شۆڕشی یەك بەدووا یەك. هەروەك چۆن هەموو پێشكەوتنێك بریتییەلە بەدرۆخستنەوەی گرێمانەی پێشووتر، ئەمە بۆخۆی شۆڕشە، بە واتای كوتاییهێنان بە خولێك و دەستپێكردنی خولێكی نوێ.(5)

 

لێرەدا پوپەر وەك فەیلەسوفێك باسی لە دۆخی شۆڕش كردووە كاتێك گرێمانەكان بەدرۆدەخرێنەوە و تیورە زانستییكان و خودی زانستیش گشەدەكەن وەك هەڵقوڵان وەسفی ئەو گشەیەیكردووە، بەڵام سەبارەت بە بەكارهێنانی چەمكی شۆڕش بەشێوەی راستەوخۆ بۆ راڤەكردنی چۆنیەتی گەشەكردنی زانست بۆ فەیلەسوفی زانست "توماس كون" دەگەڕَتەوە لە پەرتووكی "ستراكچەری شۆڕشە زانستییەكان"، چونكە میژووی زانست لای ئەم بریتییەلە میژووی شۆڕشە زانستییەكان. توماس كون وەك ئامرازێك چەمكی شۆڕشی بەكارهێناوە بۆ راڤەكردنی گەشەی زانستی، پێش "كون" باس لە شۆڕشی زانستی كراوە، بەڵام نەك وەك ئامرازێك فەیلەسوفەكە بۆ راڤەی گەشەكردنی زانست بەكاریهێنابی، بۆیە دەبینین "الكسندر كواریە" لە ساڵی 1939 ئەو چەمكەی بەكارهێناوە لە پەرتووكی "دراسات عن گالیلو" وەك ئامرازیك بۆ دروستبوونی زانستی نوێ.(6)

 

كەواتە بۆچوونەكانی "كواریە" كارێگەری هەیە لەسەر بۆچوونەكانی توماس كون، لەبەر نێزیكی"كواری" لە توماس كونەوە لە زانكۆی هارڤارد، توماس كون ئاماژە بەوەدەكا كە "كواری" كارێگەری هەبووە لەسەر بۆچوونەكانی بەتایبەت لە میتودە فەلسەفییەكەی لەزانستدا، هەروەها دەبینین كە "هربرت باترفیلد" لە چەند وتارێكیدا مژدە بە راڤەی شۆڕش دەدا بۆ سروشتی گەشەكردنی زانستی و پوختەی بۆچوونەكەی بریتییەلەوەی كە زاناكان لە قۆناغیك لە قۆناغەكان گۆڕانكاری لە پلانی بیركردنەوەیان دەكەن سەبارەت بە شتەكان و دەیگۆڕن بۆ پلانی نوێ‌ بەمەبەستی گەێشتن بە بیروكەیەكی نوێ‌ وەك دەروازەیەك بۆ لابردنی كوسپ و ئاستەنگەكان.(7) بەڵام لەگەڵ توماس كون و تیورەكەی دەربارەی " شۆڕشە زانستییەكان" بۆ وەڵامدانەوەی چونیەتی گەشەكردنی زانست، توماس كون پەنادەبات بەر میژووی زانست. بە بۆچوونی ئەو تیوری زانستی رەها و چەسپیو نییە، بەڵكو ئەوەی هەیە بریتیەلە تیورێك بەردەوام لەگۆڕاندایە، تیورەكان پیویستیان بە پێداچوونەوە و گۆڕانكاری هەیە، لێرەدا راستییە گەردوونیەكان تەنها وەك پارادایمی هزرین كە توانای پێداچوونەوە و گۆڕانكاری هەیە لەگەڵ گەشەكردنی زانیاریەكانمان، بەتایبەتی دوای ئەوەی خودی زاناكان دانیان بەو راستییە ناوە كە رۆژێك بێت تیورەكانیان راڤەبكرێت.

 

بەنموونە دەبینین " نیوتن " لەشوێنێكدا دەڵێت: "هیواموایە رۆژێك بێت تیوری كێشكردن راڤەبكرێت"،(8) بەڵام ئینشتاین لە وەڵامیكی بۆ یەكیك لە شوێنكەتووانی لە پرسیاری ئەوەی، ئایا دە كەس هەن لە تیوری رێژەیی تێگەێشتووبێتن؟ دوای بیركردنەوەی قووڵ وتی: "بەڵی بیست كەس هەن، بەڵام هیچ كەسێ لەوانە ئینشتاین نییە".(9) بۆیە گومان لەوەنییە كە تیورە زانستییەكان رەها و جەقبەستوو و پێروزنین، بەڵكو بەردەوام لە جوولە و گۆڕانكاری و پێداچوونەوەیادان، ئەمە واتای ئەوەیە هەموو تیورەكان بریتینلە بۆچوون دەربارەی بوون و گەردوون و سروشت نەك حەقیقەتی بوون و گەردوون، هەروەها بۆچوونی توماس كونیش دەربارەی شۆڕشی زانستی زۆر گونجاوە بۆ راڤەكردنی چوونیەتی گەشەكردنی زانست، بەوەی كە هیچ تیوریك راستی رەهای دەربارەی بابەتەكە پێنییە، بەڵكو هەموو گرێمانەكانی بریتینلە بۆچوونی ئەم زانا و ئەو زانا. ئێمە گەر پرسیاریك بكەین، ئایا توماس كون هیچ بەراوردێك لەنێوان شۆڕشی سیاسی و شۆڕشی زانستی ئەنجامدەدا؟ لە وەڵامدا دەڵێین بەڵی، كون هەوڵیداوە بەراوردێبكا لەنێوان شۆڕشی سیاسی و زانستی، كاتێ وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە، بۆچی گۆڕینی پارادایم شۆڕشە؟ چ كاتێك شۆڕش روودەدا؟

 

كون بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە بەراوردێ لەنێوان شۆڕشی سیاسی و زانستیدا دەكا. كون دەڵیت: "شۆڕشی سیاسی كاتێ روودەدا كە هەستیكی زۆر لای كەسانی سیاسەتمەدار و بەشێكی كۆمەڵگای سیاسی دروستدەبێ دەبارەی بێتوانایی دەزگا سیاسییەكان لە رووبەڕووبونەوەی راستەوخۆیان لەگەڵ گرفت و كیشەكان و چارەسەرنەكردنیان.. بۆیە هەركاتێك پارادایمی سیاسی فەرمانڕەوا ئەو توانایەی نەبێ، ئەوە پارادایمی پێچەوانەوە دێتەئاراوە و گریمانەی چارەسەری كیشەكان و گرفتەكان دەخاتەبەردەست. لێرەدا ناكۆكی لەنێوان پارادایمی فەرمانڕەوا و پارادایمی دەرەوەی فەرمانڕەوا دروستدەبێ كە لەكۆتاییدا بە قازانجی ئەو پارادایمییە دەكەوێتەوە كە توانای چارەسەری گرفتەكانی هەیە. بەهەمانشێوە شۆڕشە زانستییەكانیش لەڕێگای هەستكردنێكی زۆرەوە دروستدەبێ لەلایەن زاناكان كاتێ گرفت و كیشەیان دێتەپێش، بەهەمانشێوە كۆمەڵگای زاناكانیش بەسەر دوو گرووپدا دابەشدەبێ، كاتێ پارادایمە زانستییەكە لە رۆڵی خۆی دەكەوێ لە دۆرزینەوەی بەشێكی سروشت كە بۆ تێڕوانینی پارادایمەكە دەگەڕێتەوە.(10) كەواتە هەستكردن بە خراپی رۆڵی تیورەكان "سیاسی و زانستی" لە چارەسەركردنی كێشە و گرفتەكان هۆكاری سەرەكین بۆ هەڵگیرسانی شۆڕش.

 

لە روانگەی كونەوە تاكەكان (زانا و سیاسەتمەدار "رووبەڕووی دۆخی قەیران دەبنەوە كاتێ نەتوانن كێشەكان چارەسەربكەن.. بۆیە تاكەكان پابەندن بە بونیادنانی كۆمەڵگا لە چوارچیوەی پارادایمێكی سیاسیتردا (پارادایمێكی نوێ)، لێرەوەیە كۆمەڵگا بۆ چەند بەشێك و لایەنێك و پارتێك دابەشدەبێ، دۆخی كێبڕكێ لەنێوانیان دروستدەبێ، هەندێ لەو پارت و لایانانە بەرگری لە پارادایمە كونەكە دەكەن، بەشیكیتریان هەوڵدەدەن پارادایمێكی نوێ دروستبكەن، لەم دۆخدا پەنابردنەبەر هێز بۆ دوورخستنەوە و پەراوێزكردنی پارتەكانیتر بێسوودە، بۆیە پیویستە پارتە سیاسییەكان لەكۆتاییدا بۆ هونەری گفتگۆ و قەناعەتپێكردن بگەڕێنەوە بۆ دەربازبوون لەو قەیرانە.(11) هەمان سیناریۆ لەزانستدا دووبارەدەبێتەوە. زاناكان كاتێ دۆخی قەیران دروستدەبێ هەوڵدەدەن جارێكیتر پابەندبن بە بونیادنانی كۆمەڵگاوە، بۆیە زاناكان بۆ دوو گروپ دابەشدەبن، گروپێك داكوكی لە پارادایمە كۆنەكە دەكا، گروپی دووەم بانگەشە بۆ پارادایمێكی تازەدەكا، دەتوانێ كۆمەڵگا لەو قەیرانە رزگاربكات. دەتوانێ گرفت وكێشەكان چارەسەربكا. بەدەرچوون و رزگاربوون لە دۆخی قەیران دەوترێ شۆڕش.

 

بەڵام سەبارەت بە فاكتەر و هۆكارەكانی شۆڕشی زانستی لە بوارەكانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و هزری و ئایینی و تەكنیكی بریتینلەمانەی خوارەوە: 1. لەسەر ئاستی سیاسی خۆی لە دەركەوتنی هەریم و دەوڵەتی بچووكدا دەبینێتەوە.(12) ئەمەش پەیوەندی بەو گۆڕانكارییانەوە هەیە كە لەژینگەدا روویدا، وەك دەركەوتنی سەرماییەداری لەكۆمەڵگادا دوای ئەوەی لە سەدەكانی ناوەڕاست سەرجەم بوارەكان لەژێر كونتروڵی پیاوانی ئایین و دەربەگەكانەوە بووە.. بۆیە سەرجەم سەنتەرەكانی رۆشنبیری لە سەردەمی سەرماییەداریدا بۆ شارەكان گوازترایەوە و بیركردنەوەی ئاوەزگەرایێ زاڵبوو بەسەر هزرینی تاكەكانیەوە.(13) ئەمە بۆ خوی شۆڕشە. 2. لەسەر ئاستی ئابووری خۆی لەگەڕان بەدوای بازاڕی نوێدا دەبینێتەوە و هەروەها فراونكردنی پەیوەندییە بازرگانییەكان بو ناوچە جیاجیاكان و دوورەكان. 3. لەسەر ئاستی ئایینی ئەوەی لە ئەروپا روویدا لەگەڵ دەركەوتنی پروتستانت و روودانی جەنگی ئایینی، هەروەها چەسپاندنی جۆری هزرین لەسەر زاناكان لەلایەن پیاوانی كەنیسەوە یەكێكە لە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی شۆڕش. 4. لەسەر ئاستی هزری بو كەشوهەوای هزری لە ئەوروپا دەگەڕێتەوەو ئەو گۆڕانكارییانەی لە زانستە كلاسیكییەكاندا روویاندا بەتایبەت لەبواری كیمیائیدا، بووە هــۆی گرنگیدان بە كەهرۆموگناتیسی لە ساڵی 1500.(14) 5.

 

لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی خۆی لە وەڵامدانەوەی پێداویستییە كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگا دەبینێتەوە، بو نموونە لەبواری وزەدا دەبینین كارەكانی "فارادی" بۆ سەلماندنی بوونی پەیوەندی نێوان كارەبا و موگناتیسی، چونكە كۆمەڵگای ئەو سەردەمەی فارادی بەدوای سەرچاوەی نوێی وزەدا دەگەڕان،(15) لەگەڵ بوونی هەموو ئەو فاكتەر و هۆكارانە، سەرهەڵدانی شۆڕش پیویستی بەكارامەیی تاك هەیە، توانای زانا هەیە وەك زیرەكی و داهێنەری، وەك ئەوەی زانای گەردوونناسی "هیرشیڵ " لە بینینی كەوكەبی ئۆرانۆسدا ئەنجامیدا،(16) كەواتە تاك رۆڵی خوی هەیە لە سەرهەڵدانی شۆڕشدا. 2. شۆڕش بریتییەلە گۆڕان لە بینیندا توماس كون ئەوەی لەزانستدا روودەدا بۆمانی وەسفدەكا و دەڵیت: "دوای شۆڕش زاناكان شت و دیاردەی نوێیان دەبینی وەك ئەوەی پێیانوابێ لەجیهانیكیتردا بژێین كە جیاوازبێ لە جیهانی پێش شۆڕشەكە.. بۆیە سەرجەم ئامراز و كەلوپەلەكان و زمانی زانستی زاناكان گۆڕا تا لەگەڵ جیهانە نوێیەكەدا بگونجێ، لەگەڵ پارادایمە نوێیەكەدا كە تاك و كۆمەڵگا بەهوێەوە ژیانیكی زانستی نوییان وەرگرت".(17) لێرەدا زاناكان دوای جێگێربوونی پارادایمی نوێ لەگەڵ دیاردە و شتی نوێدا رەفتاردەكەن بەپیێ بۆچوون و تێڕاونینی نوێ وەك ئەوەی لە بینینی گشتاڵتیە روودەدا، كەواتە گۆڕانی پارادایم بریتییەلە گۆڕانی بینینی زاناكان بۆ جیهان كە تێیدا شتی نوێ دەبینن.

 

ئەو شۆڕشەی توماس كون باسیدەكا هاوشێوەی گۆڕانی گشتاڵتییە كە لە بینینی زاناكاندا روودەدا، چونكە مرۆڤ كاتێ گۆڕانكاری لەبواری بینینی بۆ وێنەكان و فۆرمەكان روودەدا ئەوە بۆ گۆڕانكارییەكانی ئەزموونە دەروونییەكانی دەگەڕێتەوە وەك ئەوەی كەسێك دەڕوانێتە وێنەیەك یان فۆرمێك لەسەر كاغەزێك بەڵام بۆ جاری دووەم كاتێ تەماشایدەكاتەوە ئەوە هەمان وێنە یان فۆرم نابینێتەوە، بەڵكو وێنەكە دەگوڕی وەك ئەوەی سەروژێر بووبێتەوە، بۆیە ئەنجامی ئەو گۆڕانكاری و شۆڕشانە دانپێدانانی زاناكان دەبێ دەربارەی كەموكورتییەكان و هەڵەكانیان لە بیروبۆچوونیان كە داكۆكیان لێدەكرت، بەڵام دوای شۆڕشە زانستییەكە دان بە بوونی هەڵەكان دەنین لە بیروبۆچوونیان..(18) كەواتە شۆڕش بریتییەلە وەرچەرخانێك لە میتۆدی تەماشاكردنمان بۆ جیهان، بەو واتایێ شۆڕش ئەنجامی گواڕنكارییەكی دیاریكراوە كە لەئاگامەندی ئێمەدا بۆ جیهان روودەدا، بەپیچەوانەوەی ئەو بۆچوونەی پێیوایە شۆڕش لە ئەنجامی دۆزینەوەیەكی كەڵەكەبوو بۆ ژمارەیەك لە یاساكانی سروشت ئەژماردەكری، یان بۆ ئەنجامی زانیارییەكانمان دەربارەی گۆڕانكارییە سروشتییەكان و هۆكاری جووڵانەوەیان دەگەڕێتەوە.(19)

 

ئەو گۆاڕنكارییانەی كە لەبینیندا روودەدەن وەك ئەوەوایە كەسیك چاویلەكەیەك لەچاوبكات و شتەكانی پێببینی، بەڵام دوای دەركەوتنی تیورێكی نوێ چاویلكەیەكیتر لەچاودەكا و شتی جیاوازی پێدەبینی.(20) بەمجۆرە زاناكان گرفت و مەتەڵی نوێ دەبینین. ئەو گۆڕانكارییانە لەپارادایمەكاندا روودەدەن كە زاناكان لەژێریدا كاری زانستی خویان ئەنجامدەدا.. بۆیە پارادایمە نوێكەیش دووچاری گۆڕانكاری دەبیتەوە.(21) كەواتە شۆڕشی زانستی لە رۆانگەی توماس كونەوە بریتییەلەو گۆڕانكارییانەی لە بینین و تێڕوانینی زاناكاندا بەرامبەر بە جیهان روودەدەن، لەهەمانكاتدا لابردنی سیستەمی پێشووترە كە لەڕێگایەوە زاناكان تەماشای جیهانیان پێدەكرت بەنموونە ئەو كەسەی لە چوارچێوەی تیوری میكانیكای كلاسیكی بیردەكاتەوە، ئەوە جیهان لەفۆرمیكدا دەبینێ كە زۆر جیاوازە لەوكەسەی كە جیهان لە چوارچێوەی تیوری رێژەییدا دەبینێ گەر ئەو دوو تیورە وەك دوو چاویلكەی جیاواز وەرگرین یەكێكیان رەنگی "سەوز"و ئەویتریان رەنگی "سوور" بێ، ئەوا زاناكان دوو جیهانی جیاواز دەبینین كە بۆخۆی لەئەسڵدا یەك جیهانە. جارێك جیهانیكی سەوز دەبینین و جارێكیتر جیهانیكی سوور.

 

ئەمە جیاوازییە بۆ بوونی دوو پارادایمی زانستی دەگەڕێتەوە كە لەیەككاتدا باس لە بابەتێك دەكەن. لێرەدا كون كۆكە لەگەڵ "هانسون" دەربارەی واتای تەماشاكردنی زاناكان بۆ جیهان، چونكە دوو تەماشاكەر هەمانشت نابینن، لەبەرئەوەی لەهەمان پێدراوەوە ناڕواننە بابەتی تەماشاكراو، هەرچەندە ئەوان بەئاگان لەڕووی تەماشاكردنیانەوە بۆ هەمانشت و بابەتی تەماشاكراو.(22) لای "هانسون" تێگەی "بینین" دوو واتای هەیە، واتای یەكەم بریتییەلە تەماشاكردنی زاناكان بۆ هەمانشت "شتەكە وەكو خوی كە هەیە" بە توماركردنی زانیارییەكان بێ ئەوەی خودی زاناكە هیچ رۆڵێكی هەبێ لەو تۆماركردنە، "هانسون" بەمجۆرە تەماشاكردنە دەڵیت: "تەماشاكردنی بێلایەن". بەڵام واتای دووەمی تەماشاكردن بریتییەلەوەی كە خودی زاناكان رۆڵی تەواو دەبینین لە توماركردنی زانیاری دەبارەی شتەكان.. بۆیە لێرەدا زاناكان هەمانشت وەكو خۆی نابینن بەڵكو ئەوەی هەیە بریتییەلە تێڕامان و بۆچوون و راڤەی خۆیان دەربارەی دیاردەكان. "هانسون" بەمجۆرە تەماشاكردنە دەڵیت: "تێڕامان"(23). لێرەدا هانسون كۆكە لەگەڵ "كون" دەربارەی ئەوەی كە زاناكان لەدوای شۆڕشەوە هەمانشت نابینن، بەڵكو ئەوەی دەیبینن شتێكیترە، كەواتە بە بۆچوونی هەریەك لە "هانسون و كون" ئێمە دەتوانین بگەینە پێدراوی زانستی كە تیوری زانستی نوێی لەسەر بونیادبنێین بەنموونە "كیبلەر و تیكوبراهی" لەهەمان پێدراوەوە دەستیان بە توێژینەوە نەكرد، هەروەها هەمان پرۆسەی تەماشاكردنیان ئەنجامنەدا و هەمانشتیان نەبینی، چونكە زاناكان بە بۆچوونی "كون" كاتێ لە پارادایمی جیاوازەوە كارەكانیان رادەپەڕێنن ئەوا شتی جیاوازیش دەبینن با لەهەمان خاڵ و ئاراستەوە تەماشابكەن.

 

بۆیە "هانسون" جەخت لەودەكاتەوە كە زاناكان شتی جیاواز دەبینن، ئەو پێیوایە كە "دۆخی هەریەك لە (كیبلەر و تیكوبراهی) بەنیسبەت خۆرەوە وەك دۆخی ئێمە وایە بەنیسبەت ئەم فۆرمەوە كاتێ باڵندەیەك دەبینم، ئەوا تۆ ئاسكیك دەبینی"،(24) كەواتە جیاوازی پارادایم هۆكارە بۆ بینینی شتی جیاواز، ئەمەش پەیوەندی بەلایەنی زانستی و كۆمەڵایەتی و ئایدۆلۆژی هەریەك لەزاناكانەوە هەیە بەنموونە كەسێك وەك پارادایمی ماركسیزم بیربكاتەوە ئەوا كومەڵگا لای ئەو لەناكۆكیدایە، بەڵام كەسێكیتر وەك پارادایمی سەرمایاداری بیربكاتەوە ئەوا كۆمەڵگا لە دۆخێكی جیاوازتر دەبینێ بە لەهەمانكاتدا بڕواننە كۆمەڵگا. پێویستە لەسەر زاناكان لەدوای هەموو ئەو گۆڕانكارییانە سەرجەم شتە نوێیەكان و تیڕوانینەكان و پرۆسەكانی راهێنانی زانستی پەسەندبكەن، هەروەها دەبێ زاناكان شوینپێی پارادایمی نوێ كەون بۆ ئەوەی وەك ئەندامێكی ئەو جیهانە نوێیە قبوڵبكرێن بەتایبەتی دوای شۆڕشە زانستییەكە.(25)

 

لێرەوە گرنگی گۆڕانكارییەكانی بواری بینین لە نموونەكانی "توماس كون"دا دەردەكەوێ بەنموونە دۆزینەوەی زانای گەردووناسی "هیرشیل" بۆ كەوكەبی ئۆرانۆس باشترین دۆخە بۆ گۆڕانكاری بینینی لەبواری تیوری زانستیدا. لێرەدا كون روونكردنەوەی زیاتر دەخاتەڕوو دەربارەی چۆنیەتی ئەو دۆزینەوەیە. كون دەڵیت: "لەنێوان ساڵانی 1690 بۆ 1781 لە 17 دەرفەتی گونجاودا، ژمارەیەك لە زانایانی گەردوونناسی لەنێوانیاندا هەندێ تەماشاكەری بەناوبانگی ئەوروپی تێدابوو، لە شوێنەكانی خۆیدا هەمان ئەو ئەستیرەیان بینیبوو كە ئێستا ناوی "ئۆرانۆسی" لێنراوە، بەڵام لەلایەن یەكێك لە چاكترێن تەماشاكەرەكانەوە لە چوار شەوەی بەدوایەكدا هەمان كەوكەبی بینیبوو، هەروەها "هیرشیل" دوای 12 ساڵ لەڕێگای تیلسكۆپەوە هەمانشتی بینیبوو. دوای ماندووبوونێكی زۆر لەگەڕان "هیرشیل" "كلكەداریكی" بینیبوو، دوای چەند مانگیك "لاكسل" ئاماژەی بۆئەوەكرد رەنگە خولگەكانی ئەو كلكەدارە هینی كەوكەبێ بێت، كاتێ ئەو پێشنیارەی پەسەندكرد، ژمارەیەكی كەم لە ئەستێرە و زیاتر لە یەك كەوكەب لە جیهانی زانایانی گەردونناسیدا هەبووە. ئەو جەستەیی بۆ زیاتر لە یەك سەدە بینرابوو، ئەوا لە ساڵی 1781 بەڕێگای جیاواز بینراوبو.(26)

 

كەواتە دەتوانین بڵێین شۆڕشەكان بریتینلە گۆڕانكاری لەبواری بینیندا كە زانا واهەستدەكا شتی جیاواز و نوێ دەبینین و لە جیهانی جیاواز ژیان بەسەردەبن. نموونەی ئەوان وەك كەسێك وایە لەیەككاتدا لە كۆمەڵێ كاری جیاوازدا بەتوانایە.. بۆیە هەست بەوەدەكا كە لەچەند جیهانی جیاوازدا بژێیت بەنیسبەت كارە جیاوازەكانەوە.. بۆیە كاتێ مرۆڤەكان تەماشای شتێك یان دیمەنێك دەكەن و دواجار دەگەڕێنەوە بۆ جارێكیتر تەماشادەكەنەوە، شتی نوێ دەبیننەوە.. بۆیە هەست بەوەدەكەن كە لە جیهانی جیاوازدا دەژێن. لێرەدا دەبینین میژوونووسی شارستانییەت "توماس بری" دەبارەی كێبركێی نێوان دوو تیوری زانستی دەڵێت: "هەموو بابەتەكە تەنها بابەتی تەماشاكردنە، ئێمە لەئیستادا ئەو گرفتەی رووبەڕوومان بووەتەوە تیڕوانینێكی پەسەندكراومان نییە.. بۆیە نە تیڕوانینە كۆنەكان رۆڵی خویان بەباشی ئەنجامداوە، نە ئێمە فێری تیورە نۆێیەكە بووینە".(27) بەمجۆرە هەڵبژاردنی تیورێكی چاك لەنێوان تیورەكان، هەڵبژاردنێكی خودییە نەك پێوانەیی، بۆیە تێگەێشتنێكی خودیش بۆ زانست هەیە نەك بابەتی.(28)

 

لێرەدا ئەوەی زاڵدەبی لەكۆتاییدا بەسەر زاناكانەوە رێژەی زانیاری و باگڕاوەندی ئایدیالۆژی و سیاسی و ئایینییە كاتێ تیورێك لە تیورەكان هەڵدەبژێرن، ئەم دۆخەیە "كون" ناویناوە "سەرهەڵدانی ناكۆكی نێوان زاناكان".. بۆیە ئێمە بەئاسانی ناتوانین دەستبەرداری تیورێك بین كە بەشێك زۆری كەسایەتی ئێمەی پێكهێناوە، بەردەوام بەرگری لە تیورەكە دەكەێن لەبەرامبەر تیورە نوێیەكەدا. ئەمەیە وا لە زاناكان دەكات هەست بەوەبكەن كە لە جیهانی جیاوازدە دەژێن بەنموونە "كون" باس لەوەدەكا، هەندی پێیانوایە گەردوون تەختە پشتبەستن بە تیورە كۆنەكان، هەندێكیتر پێیانوایە گەردوون چەماوەیە بەپیێ تیوری رێژەیی ئینشتاین، هەموو ئەمكارانە لە جیهانە جیاوازەكاندا یەكن.(29) كەواتە فاكتەری خودی لەبواری تیورە زانستییەكاندا رۆڵی گرنگی هەیە لەگۆڕانكارییەكاندا.. بۆیە " كون" دەڵیت: " كەسانی وەك ( گالیلو و دیكارت) لە چوارچیوەی فەلسەفەی ئەریستۆدا راهێنانیكردووە، بەڵام لەڕێگای داهێنانی میتودی نوێیەوە خوێندنەوەی جیاوازین بۆ دەقەكان كردووە كە بەهۆیەوە بناغەی میكانیكایان لە سەدەی 17 وەسفكردووە، ئەو گۆڕانكایریانەی لە فیزیای ئەریستۆدا روویاندا بە پلە یەك بۆ گۆڕان لە تیڕوانینی ئەواندا بۆ سروشت دەگەڕێتەوە، كە جۆرێكی جیاواز لە وزەی هزرین لەخۆدەگری بە بۆچوونی "هربرت باترفیلد"..(30)

 

بۆیە وەرچەرخانەكە بریتینییەلە داڕشتنەوە و پێداچوونەوە بە فیزیای كون، بەڵكو بریتییەلە هەڵگەڕانەوە لەبینیندا كە پێدەوترێ "بینینی گەشتاڵتی".. بەڵگە بۆئەمە بوونی بیرۆكە و بۆچوونی نوێیە لە تیورە نوێیەكاندا كە پێشتر لە تیورە كۆنەكاندا باسینەكراوە. لێرەوەیە هەر گوڕانكارییەكی نوێ لە تیورە زانستییەكان كە روودەدا، زاناكان ناچاردەكات كە رەفتار لەگەڵ دیاردە و شتی نوێیدا بكەن بەبێ ئەوەی هیچ ناكۆكییەك دروستببێ، چونكە زانایانی تیورە نوێیەكە لەدوای شۆڕشەكە، بەهیچجۆرێك ناكۆك نین لەگەڵ زانایانی تیورە كلاسیكییەكەدا، هۆكاری ئەمە لە رۆانگەی "كونەوە" بۆ زانیاری زاناكان دەگەڕێتەوە، زانینی زانایانی تیورە كلاسیكییەكە تایبەتە بە كات و زەمانی خویان.. بۆیە جیاوازە لەگەڵ زانینی تیورە نوێیەكەدا، بەنموونە ئەو دیاردانەی تیوری كوانتوم باسیانكردووە پێش سەدەی بیست نەزانراو بوون.(31) لێرەدا هەندێ لەوشۆڕشە زانستییانە دەخەێنەڕوو كە لەبوارە جیاجیاكاندا روویانداوە: 1. كۆی ئەو پێشكەوتنانەی لە زانستە جۆراوجۆرەكان روویانداوە پێیدەوترێ " شۆڕشی زانستی" بەنموونە لەبواری گەردوونناسی، گۆڕینی سەنتەری گەردوون یان "زەوی سەنتەرە" بە مەزنترین وەرچەرخان لە میژووی زانستدا دانراوە. توماس كون لە پەرتووكی " شۆڕشی كوبرنیكوسی"دا بەوردی باسیكردووە. 2. دەركەوتنی میكانیكا لە فیزیای نوییدا گرنگی تایبەتی هەیە لە میژووی شۆڕشی زانستیدا، ئەوەی رۆڵی لەم شۆڕشەدا بینیوە كارەكانی گالیلو بووە. 3. هەوڵ و توێژینەوەكان نیوتن لەبواری میكانیكادا، شۆڕشیكی لەبواری "البصریات" بەرجەستەكرد، بەتایبەت خوێندنەوەكانی بۆ تیشك. 4. لە بواری كیمیادا لەگەڵ كارەكانی "روبرت بویل" شۆڕشی زانستی بەرپابوو. 5. شۆڕشی زانستی بواری زانستی بیۆلۆجی، كۆمەڵی توێژینەوە و خوێندنەوە دەربارەی ئەم زانستە هەیە لەوانە كارەكانی " جاكوبس و روجیر عیسا و ئارنست مایر " لە زانكۆی هارڤارد.

 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

لیستی پەراویزەكان:

1. ایكن، هنری، عصر الایدیولوجیا،ت: محی الدین صبحی، دار الگلیعە- بیروت، 1982،ص 93.

2. العلم نڤریاته وتگبیقاته، وقائع الحلقە الدراسیە التی انعقدت فی بغداد،1980، ترجمە، خلیل ابراهیم الحماش، 1981، ص 193-194.

3. نفس المصدر، ص 192.

4. الخولی، یمنی گریف، فلسفە العلم فی القرن العشرین، سلسلە عالم المعرفە،2000، ص 402.

5. نفس المصدر، ص 403.

6. العلم نڤریاته وتگبیقاته، وقائع الحلقە الدراسیە التی انعقدت فی بغداد،1980، ترجمە، خلیل ابراهیم الحماش، 1981، ص 193-194.

7. الخولی، یمنی گریف، فلسفە العلم فی القرن العشرین، مصدر سابق، ص 403.

8. متی، مقادیسی، نڤرە فی تگور فلسفە الفیزیا‌و، بغداد،2002،ص 53.

9. متی، مقادیسی، نڤرە فی تگور فلسفە الفیزیا‌و، مصدر سابق، ص 54.

10. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، ترجمە، ماهر عبدالقادر، بیروت، 1988، ص153-154.

11. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 155.

12. العمر، عبدالله، ڤاهرە العلم الحدیپ، عالم المعرفە، 1989، ص 21.

13. نفس المصدر، ص 182.

14. نفس المصدر، ص 21.

15. ج. برونوسكی، العلم والقیم الانسانیە، ترجمە، عدنان خالد، دار المامون للنشر، بغداد، ص 26.

16. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 155-157.

17. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 196.

18. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 180-182.

19. العڤم، صادق جلال، دفاع عن المادیە والتاریخ، دار الفكر الجدیدە، بیروت، 1990، ص 208.

20. بریجز، جون، الكون المرأە، ترجمە، نهاد العبیدی، الدار العربیە بغداد، 1986، ص 14.

21. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 188.

22. عبدالقادر، ماهر، دراسات فی فلسفە العلوم، دار المعرفە الجامعیە، الاسكندریە، 1989، ص 200.

23. نفس المصدر، ص 201.

24. ماهر، عبدالقادر، دراسات فی فلسفە العلوم، مصدر سابق، ص 201. للمزید ینڤر، كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، ص 190.

25. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 188.

26. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 182.

27. روبرت م. اغروس، العلم فی منڤوره الجدید، ترجمە، كمال الحلایلی، عالم المعرفە، 1989، ص 15.

28. شالمرز، الان، ماهو العلم، ترجمە، لگیف دیب عربوق، منشورات وزارە الپقافە، دمشق، 1997، ص 187-188.

29. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 216-217.

30. كون، توماس، الصراع الجوهری، دراسات مختارە فی التقلید العلمی والتغییر، ترجمە، فۆاد الكاڤمی، دار الشۆون الپقافیە، بغداد، 1989، ص 12.

31. كون، توماس، بنیە الپورات العلمیە، مصدر سابق، ص 157.

 

سەرچاوە: گۆڤاری کۆچ

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure