لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

شێركۆ شێری شاخەكان

06/02/2018


كەرەم ئوممار

شێركو، مامی سوڵتانی بەشەوكەتی ڕۆژهەڵات، سەڵاحەددینی ئەیوبییە، كەسێكە كە لەپێگەیاندنی سەڵاحەددیندا شوێنێكی گرنگی هەبوە، باوكی ناوی شاد بوە، باپیریشی مەروان. خۆشی ناوی ئەسەدوددین بوە، واتە شێری ئایین، نازناویشی شێركۆ، واتە شێری شاخەكان.
 
كات بەرەو كاژێر حەوت دەڕۆیشت، دەموت ئیتر وردە وردە بڕۆم، درەنگیش كەوتبوم، جانتاكەم كۆكردەوە، دەرگاكەم داخست و بەڕاڕەوە درێژەكەدا تێپەڕیم و هاتمە لای دەرگای سەرەكی، هەندێك لەولاترەوە، لەژێر دەرگای ژوری مامۆستا بەڕێزەكەمەوە ڕوناكی دەهاتە ناو دەوروبەرە تاریكەكەوە، ئای ئەم دۆخە چەندە لەگەڵ باری گشتی مامۆستادا یەك دەگرێتەوە، ئەو هەمیشە چواردەوری خۆی ڕوناك دەكردەوە.

كاتێك ئەم بیركردنەوانە بەهۆشمدا دەهاتن، دەستم چو بەرەو دەسكی دەرگاكە، بە هێواشی دەرگاكەم كردەوەو سەلامم كرد، تەواو بەو شێوە بو كەچاوەڕوانی بوم، ئەنیشكی لەسەر مێزەكەو دەستی لەژێر چەناگەیدا سەرقاڵی خوێندنەوەی كتێبێك بو.

بەئەسپایی وەڵامی سەلامەكەمی دایەوە، خەریك بو بڵێم"نەمدەویست بێزارتان بكەم" چونكە هەم بیری خۆیم كردبو هەمیش ئەو ئاماژەی دا بەقۆرییە چا فەخفورییەكەی سەر مێزەكەو منی بانگهێشتی ژورەوە كرد، منیش چومە سەر كورسییەكەو هەواڵیم پرسی.

وتم"خێرە مامۆستا، لەم كاتەدا خەریكی چین؟ دوبارە كەوتونەتە بیر كردنەوە لە كتێبێك!" بەدەم زەردەخەنەوە وتی"ئامادەكاری ڕێگایە". هەمومان دەمانزانی مامۆستا سێزایی‌ مەبەستی چییە كاتێك دەیوت"ئامادەكاری ڕێگا". واتە پەرتوكێكی نوێ دەنوسێت.

ئارەزوم دەكرد بزانم چی دەنوسێت، بەڵام نەمپرسی، كاتێك چاكەمم تێ دەكرد، لەسەر چاویلكەكەیەوە سەیری كردم و پرسی"تۆ ئارەزوی مێژوت ئەكرد، وا نەبو؟ ئایا شێركۆ دەناسیت؟. وەك ئەوەی ئەم ناوەم بیستبێ، بەڵام نەمدەزانی كێیە؟ لەپڕدا وام بەبیردا هات كە ڕەنگە مامۆستا لەسەر ئەم كەسە شتێكی خوێندبێتەوە یاخود شتێكی لەسەر دەنوسێت، هەستی بەڕوانینەكانم كردو وەك ئەوەی تێگەشتبێت لەو شتەی بیرم لێدەكردەوە، كاتێك ڕوانیمانە یەكتر وتی"بەڵێ لەم ڕۆژانەدا لەگەڵیدا هاوئاهەنگ بوم، وتم با لێكۆڵینەوەی لەبارەوە بكەم و بیناسم، بەڵام شتێكی زۆرم لەبارەیەوە نەدۆزییەوە، بەشێكی ئەو شتانەشی دۆزیبومەوە بریتی بون لەو یادەوەرییانەی بە بیانوی هێرشی خاچ پەرستەكانەوە نوسرا بون". كاتێك مامۆستا ئەمەی وت، من زۆر ئارەزوی بابەتەكەم كرد، مامۆستاش دەستیكرد بەگێڕانەوە:

شێركۆ مامی سوڵتانی بەشەوكەتی ڕۆژهەڵات، سەڵاحەددینی ئەیوبییە، كەسێكە كە لەپێگەشتنیدا شوێنێكی گرنگی هەیە، باوكی ناوی شاد بوە، باپیریشی مەروان، خۆشی ناوی، ئەسەدوددینە، واتە شێری ئایین، نازناویشی شێركۆیە، واتە شێری شاخەكان، لەبنەمادا خەڵكی دێیەكی كوردنشینی لای قەفقاسیایە، سەر بەتیرەی حەزبانییە‌ لەقەزای دێڤین لەیەریڤان.

ئەمانە كاتێك لە 1130دا شەدادییەكان ڕوخان، چونە بەغدادو دواتریش چونە تكریت، لەوێ لەبەڕێوەبردنی دەوڵەتدا بەشداریانكردوە، لەدواتردا نەجمەددین ئەیوب‌ لەشوێنی باوكی بوە بەسەرۆكی تكریت، ڕۆژگار دێت، ئەو و براكەی واتە شێركۆ لەساڵی 1138دا تكریت جێ دەهێڵن.

لەو سەردەمەدا زەنگی ئەتابێی‌ هەبوە، ئایا دەزانیت زەنگییەكان هێرشی دوهەمی خاچ پەرستەكانیان بڵاوەپێكردوەو دونیای ئیسلامیان لەداگیركاری خاچ پەرستەكان پاراستوە؟ ئیتر لەدواتردا شێركۆ لەگەڵ نەجمەددین ئەیوبدا بونە یەكێك لە فەرماندەكانی بەناوبانگترین سوڵتانی ئەم دەوڵەتە كەنورەددین زەنگییە، نەجمەددین، باوكی سەڵاحەددینی ئەیوبییە.

بەپێی گێڕانەوەكانی مامۆستا، لەزیهنمدا ئاسۆی جەنگاوەرێكی ئازاو بەهێز بەدەر كەوت، كاتێك بیرم لەمە دەكردەوە، ئەویش سەری ڕاوەشاندو پشتگیری كردم، وادیار بو هێشتا شتی مابو بیگێڕێتەوە:

لەساڵی 1167دا لەمیسر شەڕی دەسەڵات دەستیپێكرد، هەندێك لەخەڵكی میسر لە دژی وەزیر شاوەر داوای یارمەتیان لەنورەددین زەنگی كرد، نورەددینیش شێركۆی كردە فەرماندەی ئەو سوپایەو ناردی بۆ میسر، نورەددین زەنگی كەدژایەتی هاوەڵانی پیغەمبەری لەلایەن فاتمییەكانەوە پێ قەبوڵ نەدەكرا، لەدواتردا بڕیاری هەڵگیرسانی شەڕی دا لەدژیان، واتە شێركۆ فەرماندەی ئەو سوپایە بو كەنێردرایە سەر میسر.

شاوەر كەشێركۆی وەك مەترسی بۆ سەر خۆی دەبینی ڕازی بو بەمانەوەی ژمارەیەكی دیاریكراوی سەربازی خاچ پەرستەكان لەمیسر، ئیتر خاچ پەرستەكان بەم هۆیەوە بۆیان دەركەوت دەوڵەتی فاتیمییەكان چەن لاوازە، هەر بۆیە ‌‌‌هێرشیان كردە سەریان.

ئەم جارە كارەكە پێچەوانە بویەوە، شاوەر داوای یارمەتی لەنورەددین زەنگی كرد، نورددینیش بەفەرمانداری شێركۆ سوپایەكی نارد، سوپاكەی شێركۆ ئەو یەكانەی ڕوبەڕوی بونەوە پەرێشان كردو بەم شێوەیە گەیشتە قاهیرە، شێركۆ لەدوەم جاری هاتنیدا بۆ ئەم زەوییانە، برازاكەی واتە سەڵاحەددینی لەگەڵ خۆی هێنابو.

لەو بارودۆخەدا، لەبەرئەوەی شاوەر ڕوبەڕوی شكستی بەڕێوەبردن بوبویەوە، هەوڵی دا داو بۆ شێركۆ و سەڵاحەددین بنێتەوەو بیان كوژێت، سەڵاحەددین لەسەر ئامادەكارییەكانی ئەم پلانی كوشتنە، سوڵتانی فاتمییەكانی ئاگاداركردەوە، كاتێ زانرا باردوخەكە جدییە، شاوەر لەسێدارە دراو لەجێیدا شێركۆ وەك وەزیر دەست نیشانكرا، سەڵاحەددینیش لەبەڕێوەبردنی وڵاتدا هاوكاری شێركۆی دەكرد.

بەڵام ڕۆژەكانی شێركۆ لەمیسر زۆری نەخایاند، بەمردنێكی گوماناوی بەرەو ژیانی ئەولا كەوتە ڕێ لە (22ی شوباتی 1169)، لەگەڵ بونی دەنگۆی ژەهراویكردنی لەلایەن فاتمییەكانەوە لەكاتی ڕاودا، بەڵام ڕوداوەكە پەردەپۆش كرا.

دوای ئەوەی شێركۆ وەفاتی كرد، سەڵاحەددینیان لەشوێنی داناو ئیتر لەم زەوییانەوە ڕێبواری ئەو لەوەزیرییەوە بەرەوە سوڵتانی دەستیپێكرد.

كەسێك كەگرنگی بەبیروڕاكانی دەدەم، ڕۆژێكیان وتی"زۆر ئەو بێناوییەی هاوەڵانی پێغەمبەری خوام خۆش دەوێت"، ئەوان لەكاتێكدا هەر یەكێكیان ئەستێرەی ئاسمانی ویلایەتن، بەوەش كەوەك كەسێكی بێ ناو ڕۆشتن و سەردەمی گوڵیان نەبینی لەنمایندە كردنی ئاسۆیەكی جیاوازدان، ئەو پاڵەوانە بێناوانەش كە نەیانهێشت بەیداخی ئەوان لەزەوی بكەوێت و بەدرێژایی مێژوی ئیسلامی لەو شوێنانەدا كەبۆی چون بەعەشق و شەوق و نواندن بەرەو ئاسۆ نوێكان هەمیشە لە شەقەی باڵدا بون، شێركۆش یەكێك بو لەوانە، با ئەو پەرتوكە لاتینییانەی بە (سیراكۆنوس) ناویان هێناوەو بەچوار پێنج دێڕ زانیارییان لەسەر داوە لەڕەفە تۆزاوییەكاندا بمێننەوە، ئەوەی ئەوان بەرز دەكاتەوە پیا هەڵدانە لاتینییەكان نییە بەڵكو ئەو خێرە بەردەوامانەیە كە لەدەفتەری كردەوەكانیاندا نوسراون.

مامۆستا بۆ ماوەیەك نوقمی ناو بیركردنەوە بو، دواتر بەردەوام بو:

لەئەدەبیاتدا بۆئەوەی گرنگی كەسێك یان بەرهەمێكی ئەدەبی دوپات بكرێتەوە، دەربڕینێك بەكار دەهێنرێت، بەدەستەواژەی هاوشێوەی (ئەگەر ئەوەی بكردایە بەس بو، ئەگەر ئەو بوایە پێویست بەكەسی تر نەبو‌ دوپات لەگرنگی باسەكان دەكرایەوە، وەك ئەو وتەی لەبارەی حەزرەتی ئیبن مەشیش وتراوە"بەسە بۆ ئەو كەكەسێكی وەك حەسەن شازەلی پێگەیاندوە"، یان لەبارەی سەعید نورسییەوە دەوترێت"تەنها نوسینی وتەی 25ی بەس بو).

بەڵێ، شێركۆش كە لەمێژودا تەنها ناوی جێهێشتوەو بێ دەنگ و سەدا بەرەو ماڵی ئەو دونیای كۆچی كردوە، ڕەنگە گەورەترین چاكەكاری ئەو بونە هۆكاری بو بێ بۆ دوبارە دامەزراندنەوەی میسر لەسەر خولگەی سونێتی و بەجێهێشتنی ڕوی سپی ئیسلام (سەڵاحەددین) وەك میراتگری خۆی.

لەڕاستیدا ئەو كەسەی لەچوارچێوەی بازنەی هۆكارەكاندا دەرگای بون بە"سوڵتانی بەشەوكەتی ڕۆژهەڵات"ی بۆ سەڵاحەددینی ئەیوبی خستەسەر پشت، شێركۆ بو، كاتێك شێركۆ ئەوی بۆ سوپاكەی بانگهێشتكردو پێی وت"پێویستم بەتۆیە"، سەڵاحەددین لەو كاتەدا گەنج بو وە سەرقاڵی خوێندن بو، هەر بۆیە پۆزش دەهێنێتەوە، لەسەر ئەمە شێركۆ پەنا دەباتە بەر برا گەورەكەی "ئەیوب" تا سەڵاحەددین ڕازی بكات، باوكی "ئەیوب" پێوت"ئیتر ئەوەندەی خوێندوتە بەسە، ئێستا كاتی كردارە!".

سەڵاحەددین لەو شوێنەی شێركۆ لەمیسر لەژێر ناوی نورەدیندا ڕزگاری كردبو، وەك نوێنەری مامی فەرمانڕەوایی بەردەوامی پێدا، خەڵك تا زیاتر سەڵاحەددینیان بناسیایە خۆشەویستیان بۆی زیاد دەبو، تەنانەت لەسوڵتانە فاتمییەكانیش زیاتر بو بوە خۆشەویستیان، لەگەڵ بەهێزكردنی سەربازگەكەیدا چاكەی لەگەڵ خەڵكەكەشدا دەكرد، بەپێی كات زەمینەسازی دەكرد بۆ خەڵك تا بەپێی مەزهەبی ئیمام شافعی خودا پەرستی خۆیان بكەن، دەستیكرد بەكارەكانی لەبواری پەروەردەو بیناسازیدا، خوێندنگەو نەخۆشخانەی دەكردەوە، هانی زانایانی دەدا تا بیروباوەڕی سونی فێری خەڵك بكەن، زیندانەكانی گۆڕی بۆ خوێندنگە، لەماوەڕائونەهرو خۆراسانەوە زانایانی سونی هێنایە میسر، خۆی سەرقاڵی بژێوی ژیان و شوێنی مانەوەی خوێندكاران كردبو، دەسەڵاتی شیعی بەسەر ئەزهەرەوە نەهێشت، دواتر كەگەڕایەوە میسر خوێندنگەی نوێی بنیات ناو هەوڵی گەورەی دا تا خوێندكاران لەسەر بیروباوەڕی ئەهلی سونی پێبگەن، شان بەشانی ئەنجامدانی ئەم كارانە، زەمینەسازی دەكرد تا قودس لەدەستی خاچ پەرستەكان دەربهێنێت.

پرسیم"ئایا هەر بەڕاستی ئەوەندە گرنگە؟"، ئاخاوتنی مامۆستا وەك ئەوەی لەسەر بڵندگۆی وتاردانەوە قسە بكات كاریگەری لێ كردم.

وتی"مەڵێ چاكسازی ئەزهەرو تێپەڕی بەسەریدا"، زۆرێك لەسەرچاوە گرنگەكانی زانستە ئیسلامییەكان لەو شارە كۆنەدا نوسراون كەشێركۆ كەسانی باشی تێدا ئامادە كرد.

نازناوی شاخی موكەتتەم‌ كەیاڤوز سەلیم بەدەوریدا سوڕابویەوەو دواتر هاتبوە ناو شارەكەوە سەردەمانێك شاخی ئەولیا‌ یاخود شاخی پیاوچاكان‌ بوە، چالاكییە زانستییەكانی شارەكە بێ سنور بون.

ئەمڕۆ هەندێك كەس دەچنە میسر، هەندێك لەمانە خەریك دەبن بەزانستە دینییەكانەوە، بەڵام نازانن كەئەو ژوری میوانخانە بەرزانەی تێیدا ماونەتەوە لە دەوروبەری ڕوباری نیل لەكەرافە، دەڕوانێتە شاخی موكەتتەم، بێ هەواڵن لەوەی كەسانی هاوشێوەی ئیمامی شافعی، ئیبن حەجەر ئەسقەلانی، عیز بن عەبدولسەلام، جەلالەدینی سیوتی و ئیبراهیم گولشێن لەو شوێنانەدا ماونەتەوە.

بەهۆی شێركۆ و سەڵاحەددینی جێگرییەوە، لەجێی ئەو شێوە تێگەشتنە لەدین كە بەگریان لەسەر ئارامگەی حەزرەتی حوسەین دەردەبڕدڕێت، قاهیرە كرایە قەڵایەكی 1000 ساڵەی نەریتی كۆنی سونی.

ئەم ڕاستییە نەك لەڕوانگەی تێكگەشتنی وشكی دونیای ئەكادیمییەوە، بەڵكو ئەگەر لەڕوانگەی خاوێنی ڕۆحی ئیسلامەوە سەیر بكرێت ئەوا بۆت دەردەكەوێت كەئەم كەسایەتییە چ خێرێكی بەردەوامی بەجێ هێشتوەو پاشان ڕوەو ئەو دونیا كەوتۆتە ڕێ".

كاتێك مامۆستا قسەی دەكرد، چاوم كەوتە سەر ئەو لاپەڕە كراوەی ئینسایكلۆپێدیای سەر مێزەكە: نوسرابو، شاخەكانی شێركۆ، كاتێك پرسیاری ئەمەم لەمامۆستا كرد، وتی"شاخەكانی دەوروبەری شاری یەزدن لەئێران" و بەردەوام بو: "نازانم ئەگەر پەیوەندی هەبێت بەم كەسەوە یان نا، بەڵام ئەم پیاوە شاخ ئاسایە كاتێك ڕۆیشت ناوی خۆی بەپیتی ئاڵتونی لەنێو مێژودا نوسییەوە".

سورلو ویلیام‌ كە ئەگەری زۆرە بەهۆی هێرشی خاچپەرستەكانەوە هاتبێتە ناو ئەم زەوییانەوە، لەیادەوەرییەكانەیدا كە لەساڵی 1163دا نوسیویەتی تێیدا باسی شێركۆ دەكات، ئەو وەك سەربازێكی كارامە، بەوزە، شەڕكەر، خەمخۆرو ئەزموندار دەناسێنێت، هەروەها وەك كەسێكی دەوڵەمەند، سەخاوەتمەندو خۆشویستراو لەلایەن شوێنكەوتوانییەوە باسی دەكات، شێركۆ كەسێكی بەهەیبەت نەبوە، بەڵام ئازاو نەبەردو سەرەڕۆ بوە، كاتێكیش بەنێوبانگ بوە تەمەنی تێپەڕی بو، لە خێزانێكی مامناوەند بو، كەسێكی بێ فیزو سادە بوە، بەرزبونەوە ئەوی لەخۆ بایی نەكرد. پیاوێكی خۆگر بو لەبەردەم ناڕەحەتییەكاندا.

پوختەی قسە، دەستنوێژی شەهیدی شێركۆ بوە سەرەتای نوێژی دامەزراوێتی لە میسردا، كاتێك مامۆستا لەوتەكانی بویەوە وتی"خوا لێی ڕازی بێت، لەدونیای ئێمەدا چ پیاوانێك دروستبون، جەنابی حەق كاری ساڵێكی لەڕۆژێكدا بەهەندێكیان ئەنجام داوە".

چاكان و وتەكانیشمان تەواو بون، كاتێك مۆڵەتم خواست و مامۆستام جێهێشت، هەستمكرد ئەوم وەك شاخێكی دەورەدراو بەدوكەڵ بەجێهێشتوە، فێریكردم كە مرۆڤەكان دەبێت بەو كارانەشی بونەتە هۆكاری ڕو دانیان هەڵبسەنگێندرێن نەك تەنها بەو كارانەی ئەنجامی دەدەن.

شێركۆ، خودای گەورە ئەو جوانیانەی بۆتە هۆكاریان هەم لەگۆڕەكەیدا هەمیش لەو دونیا بێنێتەوە ڕێی.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure