لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

خۆکوژیی زانست یان ره‌خنه‌ له‌ فیزیای سه‌رده‌م‌(بەشی یەکەم)

02/03/2018


نووسینی: هیشام غه‌سیب     

وه‌رگێڕانی: جیهاد موحه‌مه‌د حه‌مه‌که‌ریم


دۆگماو ئایدۆلۆگ و ده‌مارگیریی فیزیایی نوێی کردوه‌ به‌ تڵپه‌. ئه‌م خه‌وشه‌ش‌ ده‌ورێکی ترسناکی بینییوه‌و و ده‌بینێت له‌ ئاراسته‌کردنی بیریی فیزیاییدا، ئامرازی ڕه‌خنه‌گرتن و تاقیکردنه‌وه‌کان ده‌وری ئه‌م خه‌وشه‌ خراپه‌یان سنوردارکرد و به‌رهه‌ڵستیانکرد له‌ به‌رده‌وامییدا. ئه‌مه‌ش له‌ پێناوی نه‌هێشتنی یان که‌مکردنه‌وه‌ی قه‌یرانه‌کانی زانستی فیزیاو لێدان له‌ دۆگمایی و ئایدۆلژێت که‌ به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆیان ده‌ست وه‌رده‌ده‌نه‌ زانستی فیزیاوه‌. زانست، له‌ بابه‌تیی بوونیدا و ‌جێبه‌جێکارییدا و گه‌شه‌کردنییدا له‌ وقیعدا خۆی ده‌نوێنێت و لاف و گه‌زاف لێده‌دات. ئه‌و‌ سێ خه‌وشه‌ش که‌ ئاماژه‌مان پێدان(دۆگمایی و ئایدۆلۆگیی و ده‌ماراگیریی) نه‌نگییه‌کی گه‌وره‌یه‌ بۆ فیزیا له‌ حاڵه‌تی قبوڵکردنیدا. له‌به‌رئه‌وه‌، ئه‌و خه‌وشانه‌ به‌ تاعونێک یان نه‌خۆشیه‌ک داده‌نرێت که‌ وه‌ک خۆره‌ ده‌گه‌نه‌ ناوه‌وه‌ی فیزیا و فیزیای نوێ کلۆرده‌کات.

ئه‌م قسه‌یه‌ش له‌وه‌وه‌دێت که‌ فیزیا خۆی له‌ خۆیدا به‌ ناکۆکییه‌کانی ناوه‌وه‌ی و هه‌ندێک کاریگه‌ریی له‌ ده‌ره‌وه‌ڕا گه‌شه‌ده‌کات و به‌رده‌وام له‌ په‌رسه‌ندندایه‌. ئه‌م ڕاستیه‌، کاتی خۆشی له‌ چه‌ندین په‌رتوک و بابه‌تدا جه‌ختی له‌سه‌ر کراوه‌ته‌وه‌. هه‌ندێک له‌ نه‌خۆشییه‌کانی فیزیا ده‌ردێکن که‌ توشی پێست ده‌بن و له‌ ناوه‌وه‌ی فیزیا خۆیدا لانه‌ده‌که‌ن و خۆیان به‌رجه‌سته‌ده‌که‌ن و ده‌بن به‌ قه‌یرانێکی ته‌واوو دیار که‌ پێویسته‌ ئه‌و قه‌یرانانه‌ دوای ده‌ستنیشانکردنیان چاره‌سه‌ربکرێن؛ ئه‌م قه‌یرانانه‌، قه‌یرانێکی تیۆریی نییه‌ له‌ قبوڵکردنی ئه‌زموونکارییه‌کاندا، وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ له‌ فیزیای کلاسیکیدا هه‌بوو له‌ دوایی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا، به‌ڵکو ئه‌م قه‌یرانه‌ی فیزیای نوێ خۆی له‌ ئاستنه‌گێکی بیریی و ناوه‌ڕۆکیی و بێکه‌ڵکی بیردۆزێکی ناوکییدا ده‌بینێته‌وه‌.

که‌واته‌ زانستی فیزیا جگه‌ له‌وه‌ی که‌ ناکۆکی ناوه‌وه‌ی بۆ دروست ده‌بێت، له‌ هه‌مان کاتدا توشی کۆمه‌ڵیک خه‌وشی ده‌ره‌کیش ده‌بێت، ئه‌م ناکۆکی و خه‌وشه‌ ده‌ره‌کیانه‌ ده‌بن به‌ فاکته‌رێک بۆ گه‌شه‌کردن و په‌رسه‌ندنی فیزیا، له‌ کاتێکدا که‌ زانستی فیزیا هه‌وڵده‌دات بۆ چاره‌سه‌رکردنی ئه‌م ناکۆکی و خه‌وشانه‌، که‌واته‌ فیزیا به‌ پێی خه‌سڵه‌تی زانستیی خۆی هه‌میشه‌ و به‌رده‌وام ده‌بێت له‌سه‌ر پێبێت بۆ گه‌شه‌کردن و به‌ردوامبوون و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی خه‌وشه‌ ناوکیی و ده‌ره‌کییه‌کانی. زانستی فیزیا دۆگمایی و ئایدۆلۆگیی و ده‌مارگیریی قبوڵ ناکات.


ده‌توانین چوار پێگه‌ی قه‌یرانی ناوکی له‌ فیزایی نوێدا دیاریبکه‌ین
1/ مه‌سه‌له‌ی واقیعی بابه‌تی: زانستی فیزیا شکۆمه‌ندی و سه‌رکه‌وتنه‌کانی له‌وێوه‌ ده‌ستیپێکرد که‌ جه‌نگێکی بێ په‌روای کرد له‌گه‌ڵ هێزه‌ تاریکه‌کان و هێزه سته‌مکاره‌کان و چه‌وسێنه‌ره‌کان و به‌کاربه‌ره‌کاندا، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ واقیعێکی بابه‌تیانه‌ هه‌یه‌ و ده‌توانرێت به‌ میتۆدی زانستیانه‌ی دانهێنه‌رانه‌ و جۆراوجۆرو و پشتبه‌ستن به‌ عه‌قلانیه‌تی زانستی و به‌ عه‌قڵانیه‌تی فه‌لسه‌فه‌ که‌ دوا لوتکه‌ی ئه‌م عه‌قڵانێته‌یه‌ بناسرێت و بزانرێت و نهێنیه‌کانی ئاشکرا بکرێت. فیزیا تووشی کێشه‌ی قورس و زه‌حمه‌تبوو له‌م ڕێگه‌ ئاڵۆزه‌یدا تا بتوانێت خۆی به‌رجه‌ستبکات و گه‌شه‌ به‌ هۆشی کۆمه‌ڵه‌ به‌شه‌رییه‌کان بدات.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، فیزیای نوێ له‌وڕۆدا ده‌بینین بۆ دواوه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌کان پاشه‌کشه‌ی کردوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ به‌ردوامبێت له‌سه‌ر ئه‌نجامگیرییه‌ زانستییه‌کانی خۆی، وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م جه‌نگه‌ بێ په‌رواییه‌ی که‌ چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا کردویه‌تی بڵقی سه‌رئاو بووبێت وهیچ مانایه‌کیان نه‌بووبێت و هیچیان نه‌گه‌یاندبێت. ئه‌وه‌تا (نیلزبۆر) ده‌ڵێت: فیزیا ناتوانێت هیچ کارێک بکات له‌سه‌ر واقیعه‌ بابه‌تیه‌که‌ به‌ حوکمی ڕێبازه‌که‌ی، به‌ڵکو ته‌نیا له‌ دیارده‌کاندا کورتبوه‌ته‌وه‌ و هیچی تر، وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ که‌ ده‌روازه‌یه‌ک بکاته‌وه‌ به‌سه‌ر داخراوییه‌کانیدا له‌به‌رده‌م جادوگه‌ریی و سۆفیگه‌ریی و خه‌یاڵ و گه‌ڕانه‌وه‌یان به‌ ته‌وژم بۆ ناو دڵی مه‌عریفه‌ و ڕۆشنبیریی.

ئه‌وه‌تا (هایزنبێرغ)یش قسه‌ وا له‌سه‌ر واقیع ده‌کات که‌ هێزه‌Potential Realitl ، بۆشاییه‌که‌ له‌ گریمانه‌کان، که‌ پڕۆسه‌ی ئه‌ندازه‌و بینین ده‌یگۆڕێت بۆ واقیعیکی کرداریی. یوجین فغنر و فولغانغ باولی، جه‌ختده‌که‌نه‌وه‌ که‌ عه‌قڵ و هۆش مه‌رجێکه‌ له‌و مه‌رجانه‌ی که‌ ناوده‌برێن به‌ ڕێنمایکاری شه‌پۆلاویی، هه‌روه‌ها مه‌رجێکیشه‌ له‌ مه‌رجه‌کانی بوونی مادده‌یه‌کی ئاشکرا. گه‌وره‌ فیزیاییه‌ بیرکارزاناکانی وه‌ک (فون نویمان و دیراک) پاڵپشتییان له‌م دۆگمایی و ئایدۆلۆگیی و ئه‌م ده‌مارگیریی و لایاندارێتییه‌کرد"به‌ سه‌لماندن" و نمونه‌ و بیرکاری. له‌ کاتێکیشدا که‌ (لوی دی بروی)، دامه‌زرێنه‌ری میکانیکی شه‌پۆلی به‌رپه‌چی ئه‌م لێکدانه‌وه‌ خه‌یاڵیه‌ خودپه‌رستانه‌ی‌‌ Autism دایه‌وه‌ به‌ لێکدانه‌وه‌یه‌کی بابه‌تیانه‌ی ناوبراو به‌"چاره‌ی دوولایه‌نه‌"، چه‌ته‌کانی کۆبنهاگن وه‌ک دڕنده‌یه‌کی بریندار هێرشیانکرده‌ سه‌ری به‌ تێسره‌وانێکی دڵڕه‌قانه‌ تا سه‌رکه‌وتنی به‌ده‌ستهێنا بۆ ماوه‌ی بیست و پێنج ساڵی ته‌واو.

دوای ئه‌م لێدانه‌ دڵڕه‌قانه‌یه‌، ئیتر نه‌یتوانی ده‌ستبکاته‌وه‌ به‌ تێڕوانین له‌ لێکدانه‌وه‌کانی و قسه‌کردن له‌سه‌ریان تا ساڵی 1952، کاتێک که ‌فیزیایی ئامریکی (دیفید بوم) وێرای که‌ لێکدانه‌وه‌یه‌کی بابه‌تییانه‌ی هه‌مان شێوه‌ی(لوی دی بروی) بڵاوبکاته‌وه‌ له‌ گۆڤاری Phsical Review ی ئامریکی باناوبانگدا، هێرشبه‌ره‌ کۆبنهاگنییه‌کان به‌رامبه‌ری وه‌ستانه‌وه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ (بوم) تاوانی کردبێت.

پڕسیار ئه‌وه‌یه‌: بۆچی(دی بروی) ئه‌م فیزیاییه‌ مه‌زنه‌ نه‌یتوانی به‌رگریبکات له‌ لێکدانه‌وه‌کانی خۆی و جێگیرییان بکات؟ ئه‌ی پیاوانی دۆگماتیست و ئایدیۆلۆگیکارو ده‌مارگیر، له‌سه‌ر به‌ ناچاری بێده‌نگکردنی دی بروی چ وه‌ڵامێکتان هه‌یه‌ بۆمان؟. کاتێک که‌ ده‌رفه‌ت ڕه‌خسا بۆ دژه‌ شۆڕش که‌ گورزی دڵڕه‌قانه‌ی خۆی بسره‌وێنێته‌ په‌ناگوێی شارستانیه‌تی شۆڕش، بۆ لێدان له‌ قه‌ڵای عه‌قڵانیه‌تی زانستی، دژه‌ شۆڕش به‌ شێوازێکی وه‌حشیگه‌رییانه‌ شۆڕش و زانستی شۆڕشی ڕاوده‌کرد و ده‌یکرد به‌ نێچیر، به‌ جۆرێک که‌ ئاماده‌ نه‌بوو ده‌ستبه‌رداریبێت و گوێ به‌ شۆڕشگێڕان بدات. دژه‌ شۆڕش به‌ جۆرێک په‌راوه‌ی سته‌ماکری ده‌کرد دژ به‌ بیر و زانست که‌ بتوانێت گۆڕه‌پانه‌که‌ی پێ چۆڵباکات و ده‌ستی زاڵبوونی خۆی واڵابکات بۆ مل په‌ڕاندنی شۆڕش بۆ هه‌تا هه‌تایی.

پێویسته‌ له‌سه‌رمان پێگه‌ی خه‌بات و تێکۆشانه‌ پاڵه‌وانییه‌کانی (ئالبێرت ئانشتاین)مان بیر نه‌چێت له‌ به‌رگریکردنی له‌ سه‌ر چه‌مکی ڕاستێتیی بابه‌تیی. ئانشتاین ترسناکی وازهێنان و سنوردارکردن و ئه‌فرۆزه‌کردنی ئه‌م چه‌مکه‌ی باش ده‌زانی. ئانشتاین خۆی نه‌ک هه‌ر ڕاده‌ستی چه‌ته‌کانی کۆبنهاگن نه‌کرد به‌ڵکو به‌رامبه‌ریشیان وه‌ستایه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ سه‌رۆکه‌که‌یان(نیلر بور)، ئه‌م خه‌باته‌ گه‌یشته‌ لوتکه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ئانشتاین و بودلسکی و رۆزن یان EPR دا. به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی چه‌ته‌کانی کۆبنهاگن به‌رامبه‌ر به‌ سه‌رکرده‌ی باڵای فیزیایی سه‌ده‌ی بیست چی بوو؟

به‌ سوک ته‌ماشاکردنی و په‌راوێزخستنی و دواجاریش هه‌وڵدان بۆ دابڕانی. له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی گوێ له‌م فیزیاییه‌ زیره‌که‌ بگیرێت، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی هاوکاری بکرێت له‌ پێناوی گه‌ڕانه‌وه‌ی پێگه‌ی چه‌مکی ڕاستی بابه‌تیی Objective reality ، زۆر به‌ تووندی به‌رپه‌ڕچیان ده‌دایه‌وه‌ و وایان بانگهێشت ده‌کرد که‌ ئه‌م تێڕوانینانه‌ی ئانشتاین له‌سه‌ر فیزیا باوی نه‌ماوه‌و به‌سه‌ر چووه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ ئانشتاین و تێڕوانینه‌کانی کۆنه‌په‌رستانه‌بێت و له‌ فیزیایی سه‌رده‌م تێنه‌گات، وه‌ک ئه‌وه‌ی زه‌مه‌نی تێپه‌ڕیبێت و بووبێت به‌ په‌یکه‌رێکی بێ ڕۆح.

ئانشتاین به‌ ته‌نیا نه‌بوو له‌م هه‌ڵوێسته‌دا. زۆێک له‌ فیزیاییه‌ مه‌زنه‌کان هاوبه‌شییان له‌گه‌ڵدا کرد وه‌ک، ماکس بلانک و لوی دی بروی و ئیرفن شرودنغر، دواجاریش (دیفد بو) و (جون بل)، به‌ڵام چه‌ته‌کان به‌ زۆری دژی ئانشتاین ده‌وه‌ستانه‌وه‌ و به‌رپه‌رچیان ده‌دایه‌وه‌ هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش بۆخۆی دیاره‌ له‌ به‌رچی بوو. لێره‌دا پرسیارێک دێته‌ پێشه‌وه‌: بۆچی پێداگرتن له‌سه‌ر چه‌مکی ڕاستی بابه‌تی Objective reality؟ بۆچی ئه‌وه‌نده‌ ده‌ستی پێوه‌ده‌گرین و گرنگی پێده‌ده‌ین؟ بۆچی ئه‌گه‌ر ده‌ستبه‌ردای فیزیایی کلاسیکیش بین ناتوانین ده‌ستبه‌رداری ڕاستی بابه‌تی بیین؟ بۆچی ده‌توانین وازبهێنین له‌ هه‌ندێک له‌ لایه‌نه‌کانی فیزیایی کلاسیکی به‌ڵام ناتوانین واز له‌م لایه‌نه‌ ئه‌نتۆلۆگییه‌ ontologyبهێنین؟

وه‌ڵام/ چوونکه‌ پراکتیزه‌کردنی زانست خۆی چه‌مکی ڕاستی بابه‌تی ده‌سه‌پێنێت. دواجاریش ئه‌و لێکدانه‌وانه‌یه‌ی که‌ ڕاستی بابه‌تی ئه‌فرۆزه‌ده‌کات و وه‌لای ده‌نێن و وونی ده‌کات ئه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌‌ ململانێیه‌کی ڕکه‌به‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و پراکتیزه‌یه‌یی که‌ به‌رهه‌می زانسته‌که‌ خۆیه‌تی، وه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌م پراکتیزه‌یه‌ بکه‌وێته‌ نێو ناکۆکیه‌کی ناوکییه‌وه که‌ له‌ ناوه‌وه‌ڕا دایده‌ڕمێنێت و له‌ ناوی ده‌بات. ئه‌مه‌ش جۆرێکه‌ له‌ خۆکۆشتنی مه‌عریفی. پراکتیزه‌ی زانستیانه‌ گڕێدراوی عه‌قڵانیه‌تی زانستیانه‌یه‌. پایه‌کانی عه‌قڵانیه‌تی زانستیش لێتوێژینه‌وه‌یه‌ له‌ بوونی ده‌رکه‌وته‌کان، وه‌ دیاریکردنیان به‌ چه‌ندێتی فیزیایی، که‌ ئه‌میش به‌ ده‌وری خۆی به‌ بیرکاریی Mathematicsو ئه‌ندازه‌گه‌رییه‌کی ورد Accurate measurement دیاریده‌کرێت، وه‌ پیشاندانی ئامرازه‌کانی ده‌رکه‌وتنی و پرۆسه‌ی ده‌رکه‌وتنه‌کانی.

بنه‌ڕه‌تی ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندییه‌کی دایالێکتیکیانه‌یه‌ له‌ نێوان پشکنینێکی وردی نه‌خۆشیه‌که‌ و کارزانییه‌کی وردبینیانه‌وه‌‌ Endoscopy the patient and careful experimentation. به‌م واتایه‌ش، عه‌قڵانیه‌تی زانستی ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێنێت که‌ سروشت سیسته‌مێکی فیزیاییه‌و له‌ چه‌ندین سیسته‌می فیزیایی دواینه‌هاتووی کارلێک له‌ یه‌کتری پێکهاتووه‌. ئه‌م کارلێکه‌ ناوکیی و ده‌ره‌کیانه‌ ده‌رکه‌وته‌ سروشتیه‌کان به‌رهه‌مدێنن. ئه‌م سیسته‌مه‌ فیزیاییانه‌ له‌ تۆڕێک له‌ چه‌ندێتی فیزیایی که‌ به‌ په‌یوه‌ندگه‌لێک پێکوه‌ ده‌بسترێن حوکمی گۆرانکارییه‌کان ده‌که‌ن. پراکتیزه‌کردنی زاسنتی هیچ بیانوویه‌ک و هیچ مانایه‌کی نییه‌ به‌بێ ئه‌م جۆره‌ له‌ وێناکردنی ئه‌نتۆلۆگیانه‌ بۆ سروشت و ده‌رکه‌وته‌کانی. که‌ بڕوام وایه‌ لێکدانه‌وه‌کانی کۆبنهاگن ڕوخێنه‌ری ئه‌و بنه‌مایانه‌بوو که‌ پراکتیزه‌ی زاسنتی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌، به‌مه‌ش فیزیا، یان زانستی فیزیا ده‌کات به‌ شتێکی بێمان و هیچ پاساوێک نامێنێته‌وه‌ بۆ بوونی ئه‌م زانسته‌.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure