لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

خۆکوژیی زانست یان ره‌خنه‌ له‌ فیزیای سه‌رده‌م‌(بەشی دووەم و کۆتایی)

04/03/2018


نووسینی: هیشام غه‌سیب     
وه‌رگێڕانی: جیهاد موحه‌مه‌د حه‌مه‌که‌ریم

 

عه‌قڵانیه‌تی زانستی ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێنێت که‌ سروشت سیسته‌مێکی فیزیاییه‌و له‌ چه‌ندین سیسته‌می فیزیایی دواینه‌هاتووی کارلێک له‌ یه‌کتری پێکهاتووه‌. ئه‌م کارلێکه‌ ناوکیی و ده‌ره‌کیانه‌ ده‌رکه‌وته‌ سروشتیه‌کان به‌رهه‌مدێنن. ئه‌م سیسته‌مه‌ فیزیاییانه‌ له‌ تۆڕێک له‌ چه‌ندێتی فیزیایی که‌ به‌ په‌یوه‌ندگه‌لێک پێکوه‌ ده‌بسترێن حوکمی گۆرانکارییه‌کان ده‌که‌ن. پراکتیزه‌کردنی زاسنتی هیچ بیانوویه‌ک و هیچ مانایه‌کی نییه‌ به‌بێ ئه‌م جۆره‌ له‌ وێناکردنی ئه‌نتۆلۆگیانه‌ بۆ سروشت و ده‌رکه‌وته‌کانی. که‌ بڕوام وایه‌ لێکدانه‌وه‌کانی کۆبنهاگن ڕوخێنه‌ری ئه‌و بنه‌مایانه‌بوو که‌ پراکتیزه‌ی زاسنتی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌، به‌مه‌ش فیزیا، یان زانستی فیزیا ده‌کات به‌ شتێکی بێمان و هیچ پاساوێک نامێنێته‌وه‌ بۆ بوونی ئه‌م زانسته‌.


وه‌ک تێبینی ده‌که‌ین، لێکدانه‌وه‌کانی کۆبنهاگن، ناڵێم لێکدانه‌وه‌که‌ی کۆبنهاگن، ته‌نیا رێگه‌ی پڕۆسه‌ی ئه‌ندازه‌گه‌ریی(قیاسات)ی گرتوه‌ته‌به‌ر. ئه‌مه‌ش کاریگه‌ری هه‌بوو‌ له‌سه‌ر ڕه‌وشی بیری فیزیایی له‌ چواریه‌کی سه‌ده‌ی بیستدا. به‌م هۆکاره‌‌ ئه‌ندازه‌گه‌ریی(قیاسات) بوو به‌ ته‌وری پراکتیزه‌ی زانستی و وه‌ سنوردارکردنێکی گه‌وره‌ بۆ پێکهاته‌کانی چالاکی فیزیایی. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا لێکدانه‌وه‌ی میکانیکی چه‌ندێتی به‌زه‌روره‌ت له‌ ئه‌ندازه‌گه‌راییه‌وه‌ وه‌رناگیرێت. به‌ڵکو له‌ بیردۆزییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت به‌شێوه‌یه‌کی تیۆریی ئه‌زموونکراو، ئه‌وه‌ جه‌وهه‌ری مه‌عریفه‌و ته‌وه‌ری پراکتیزه‌ی زانستیه‌. ئه‌مه‌ش به‌ ته‌واوه‌تی وه‌ک خۆی دیفد بوم زانای ئامریکی کری وه‌ک پێشتریش ناومان هێناو ئاماژه‌مان پێدا، ئه‌وه‌ی که‌ کردیشی له‌ نووسینه‌کانیدا له‌ ساڵی 1952 بڵاویکردنه‌وه، بۆ یه‌که‌مجارلێکدانه‌وه‌ ئه‌نتۆلۆگیه‌کانی بڵاوکرده‌وه‌.

به‌ پێچاونه‌ی قسه‌کانی بۆر و هایزنبرغ به‌ دیاریکراوی ئه‌م دوانه‌، چه‌ندێتیه‌ نابینراوه‌ ورده‌کان به‌ ئه‌ندازه‌یی(قیاسات) دیاریناکرێن، به‌ڵکو به‌ هاوکێشه‌کانی (شرودنغر) ده‌کرێت، که‌ دوو هاوکێشه‌ی پێکهێناوه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ که‌ بابه‌ت و هۆکاری کردوه‌ به مه‌سه‌له‌ی سه‌ره‌که‌ی و له‌سه‌ر بنه‌مای بیردۆزییه‌ کالاسیکیه‌کان. له‌به‌رئه‌وه‌، لێکدانه‌وه‌ی میکانیکی چه‌ندێتی دوور نیه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌، به‌ڵکو ده‌ربڕینێکه‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌و گرێدراویشێتی به‌ گرێدانێکی ئۆرگانیی. لێکدانه‌وه‌کانی کۆبنهاگن به‌لای خه‌یاڵ و خوودگه‌رییدا ده‌شکێته‌وه‌ و ده‌چه‌سپێت، لێکدانه‌وه‌کانی بوم نزیکترن له‌ ڕاستییه‌کی ڕه‌خنگه‌گرانه‌وه‌. کێشه‌که‌ له‌وه‌دایه‌ که‌ لێکدانه‌وه‌کانی کۆبنهاگن هه‌وڵێکه‌ بۆ شاردنه‌وه‌ی زه‌وینه‌که‌ی خودی خۆی و سه‌پاندنی گریمانه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی که‌ وایداده‌نێت به‌ زه‌روره‌ت هه‌لقوڵاوی زانسته‌و له‌ ئه‌زموون و بیرێکی فیزیایی ڕووته‌وه‌ وه‌رگیراون. 

2/ مه‌سه‌له‌ی واتای فیزیایی و نوێنه‌رایه‌تیکردنی به‌ ماتماتیک The mathematical representation: خاڵی جه‌وهه‌ری ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ فیزیایی کلاسیکیدا، فیزیا یان زانستی فیزیا خودی خۆی دێت، پێش ئه‌وه‌ی نوێنره‌ ماتماتیکییه‌که‌ی بێت، وه‌ لۆژیکیانه‌ش پێشیده‌که‌وێت، زانستی فیزیا له‌ په‌ره‌سه‌ندنیدا که‌ گه‌یشته‌ لوتکه‌ و کامڵبوون خۆی له‌ ماتماتیکدا پیشاندا، واته‌ ماتماتیک پیشاندانی لوتکه‌و باڵا و کامڵی فیزیایه‌. تێگه‌یشتنه‌کانی نیوتن له‌ فیزیادا هه‌رچه‌نده‌ بنه‌مایه‌کی ڕاستبوون وه‌لێ سنوردابوون، ئه‌م تێڕوانینانه‌ی نیوتن بۆ گه‌ردون بوون به‌ پرنسیپێکی بنه‌ڕه‌تی و فاکته‌رێکی گرنگ بۆ لێکدانه‌وه‌ی گۆڕانکارییه‌کان و ده‌رکه‌وته‌کان، ئه‌ویش ئه‌و لێکدانه‌وه‌یه‌ بوو که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای کارلێکی ماددیی له‌ نێوان (ته‌نۆکه ماددییه‌کان) و (شوێن و زه‌مان) وه‌ دروستده‌بوون.

ئه‌وه‌ش فاکته‌رێکی سه‌ره‌کیه‌ بۆ گۆڕان. تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ماتماتیک و ده‌وریان له‌ یاساگه‌لی سروشتی و یاساگه‌لی فیزیاییدا له هاوکێشه‌ی کارڵێکی نێوان (ته‌نۆکه‌ ماددیه‌کان) و (شوێن و زه‌مان)ه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌. هه‌روه‌ها بواره‌کانی که‌هره‌بایی و موگانتیسش به‌ هه‌مان شیوه‌. ئه‌مانه‌ هه‌موویان له‌ پێشدا مانایه‌کی فیزیاییان هه‌یه‌. واته‌ پێش ئه‌وه‌ی (ماکسویل) هاوکێشه جیاکرایی و ته‌واوکارییه‌ Differential equations (معادلاته التفاچلیە) ‌به‌ناوبانگه‌کانی خۆی پێکبهێنێت دۆزینه‌وه‌ و مانا فیزیاییه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کان ده‌رکه‌وتبوون له‌سه‌ر ده‌ستی زانا کۆنه‌کانی فیزیایی کلاسیکیدا. بۆیه‌ ئه‌م هاوکێشه‌ به‌ناوبانگه‌ی ماکسویل درێژه‌ پێده‌ره‌ و کامڵکردنی ماناکانی فیزایا بوون، به‌ڵکو لوتکه‌و ته‌واکه‌ری بوون. که‌واته‌ لێکدانه‌وه‌ کلاسیکیه‌کان پێش ئه‌و ده‌رکه‌وتانه‌ بوون که‌ ده‌خوازرا لێکبدرێنه‌وه‌، ئه‌و لێکدانه‌وه‌ کلاسیکیانه‌ ببوون به‌ زه‌وینه‌یه‌ک بۆ لێکدانه‌وه‌ نوێکان له‌سه‌ر هه‌رچ ده‌رکه‌وته‌یه‌ک‌.

بۆ به‌راوردکردن له‌و چۆنیه‌تییه‌ی که‌ میکانیکی چه‌ندێتی Quantum mechanicsلێوه‌ دروستده‌بێت. وه‌ بۆ ده‌ستپێکردن به‌ میکانیکی شه‌پۆلی(ته‌وژمی) و هاوکێشه‌ی شرودنغر. ئاشکرایه‌ هێما شه‌پۆلیه‌کان و دیاریکردنی مانا فیزیاییه‌کانی له‌ پێش دۆزینه‌وه‌کانی شروندغر نه‌بوون. هاوکێشه‌کان یه‌که‌م جار دروستبوون، دواجار هه‌وڵدارا بۆ دۆزینه‌وه‌ی ماناکانی و دیاریکردنیان، ئه‌و هه‌وڵانه‌ی که‌ تا هه‌نووکه‌ به‌رده‌وامه‌. نوێنه‌رایه‌تی ماتماتیک بۆ زانستی فیزیا پێش واتای فیزیا ده‌که‌وێت و ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ش نیشان ده‌دات که‌ جێگه‌ی فیزیای گرتوه‌ته‌وه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌به‌رده‌م فیپاغۆرسێکی نوێدابین که‌ جه‌خت له‌ هاوکێشه‌ ماتماتیکیه‌کان بکاته‌وه‌ که‌ته‌نیا ڕاستیه‌کی بابه‌تین. به‌ڵام ئه‌وانیتر خودگه‌راییه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیه‌کانی نێوان یاسا و ده‌رکه‌وته‌کان سه‌ربه‌ره‌وخوار هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، چیتر یاساکان نابن به‌ بنه‌ما بۆ لێکدانه‌وه‌ی ده‌رکه‌وته‌کان، به‌ڵکه‌ ده‌رکه‌وته‌کان ده‌بن به‌ ده‌ستکه‌وتگه‌لێک، بۆ دیاریکردنی واتای یاساکان.

3/ مه‌سه‌له‌ی پرنسیپه‌ فیزیاییه‌کان و پرنسیپه‌ ماتماتیکیه‌کان: وادیاره‌ قه‌یرانی فیزیا له‌وه‌دایه‌ که‌ پرسنیپه‌کانی ماتماتیک جێگه‌ی پرنسیپه‌کانی فیزیایی به‌ ته‌واوی گرتبێته‌وه‌. بۆ پیشاندانی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش پیویسته‌ نمایشی ڕێڕه‌وی زانستی ئانشتاین بکه‌ین. ئه‌نشتاین ڕێڕه‌وه‌ی زانسته‌که‌ی خۆی به‌ لێتوێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر پرنسیپه‌ گه‌ردونیه‌ گشتیه‌کان ده‌ستپێکرد که‌ حوکمی گه‌ردون ده‌که‌ن و وه‌ په‌یوه‌ندیه‌کانی گه‌ردون به‌ جێگیریی و بزۆکییه‌وه‌. بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش پشتی نه‌به‌ست به‌ ماتماتیک و هاوکێشه‌ ماتماتیکیه‌ ئاڵۆزه‌کان، به‌ڵکو ڕێبازێکی نوێی گرته‌به‌ر بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌کان و تاقیکردنه‌وه‌ باوه‌کان. به‌م جۆره‌ گه‌یشته‌ پرنسیپی ڕێژه‌یی تایبه‌ت، وه‌ پرنسیپی خێرایی تیشک، پرنسیپی گونجان و پرنسیپی ڕێژه‌یی گشتی. له‌ ڕابه‌رایه‌تیکردنیدا بۆ سه‌رکه‌وتنه‌کان له‌ دامه‌زراندن و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م پرنسیپانه‌دا ناچاربوو پیاچوونه‌وه‌بکات له‌ چه‌مکه‌کانی شوێن و زه‌مان و ئه‌ندازیاری(الزمکان)Space-tiame geometry.

به‌ڵام، له‌ میانه‌ی گواستنه‌وه‌ی بیردۆزیی ڕێژه‌یی بۆ بیردۆزیی گشتی، که‌وته‌ ژێر تلسیم و دڵفرێنی ماتماتیکه‌وه‌، بۆیه‌ له‌ لێتوێژینه‌وه‌ی پرنسیپه‌کانی فیزیایی گه‌ردونییه‌وه‌ گواستییه‌وه‌ بۆ پرنسیپه‌کانی ماتماتیکی گشتی، هاوکیشه‌ جێگرتوویه‌کانی(هاوکێشه‌کانی تایبه‌ت به‌ شوێن، یان جیگه‌) Spatial equations له‌ ئه‌نجامی گرێدانێکی دایالێکتیکیه‌وه‌ له‌ نێو کۆمه‌ڵێک له‌ پرنسیپه‌ فیزیاییه‌کان و پرنسیپه‌ ماتماتیکیه‌ گشتیه‌کان. به‌ڵام دوای ئه‌م لوتکه‌یه‌ له‌ داهێنان، لایه‌ندارێتی بۆ ماتماتیک لای ئانشتاین چه‌که‌ره‌یکرد، وه‌ به‌ گشتی له‌ بیردۆزیی فیزیاییدا، تا وایلێهات که‌ له‌ جیاتی لێتوێژینه‌وه‌ له‌ پرنسیپه‌ فیزیاییه که‌ونیه‌‌کاندا که‌وته‌ لێتوێژینه‌وه‌ له‌ پرسنیپه‌ ماتماتیکیه‌کان. له‌ سی ساڵی دوایی ژیانیدا ئانشتاین که‌وته‌ لێتوێژینه‌وه‌ له‌ پرنسیپه‌کانی ئه‌ندازیاریی له‌ پێناوی ده‌رهێنانی بیردۆزیی شوێن(جێگرتوو)(مجال) Spatialی یه‌کگرتووی گشتگیر که‌ ڕاڤه‌ی که‌هرۆموگناتیسی و مادده‌ بکات و جێگه‌ی هه‌ردوو بیرۆدزی چه‌ندێتی و ڕێژه‌یی گشتی بگرێته‌وه‌. ئایا ئه‌م دۆڕاندنه‌ی له‌ لادانییه‌وه‌ بوو له‌ ڕێبازه‌ فیزیاییه‌که‌یدا بۆ ڕێبازی ماتماتیکی؟


له‌ دواجاردا بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ئه‌م لادانه‌ ته‌نیا له‌ ئانشتایندا کورتنه‌ببووه‌وه‌، به‌ڵکو ئه‌مه‌ لادانێکی گشتی بوو هه‌موو بیردۆزیی فیزیایی گرته‌وه‌. ئێمه‌ به‌ ڕوونی ده‌توانین ئه‌وه‌ ببینین له‌ ڕایه‌ڵه‌ بیردۆزییه‌ سه‌رکه‌وتووه‌کاندا و وه‌ بیردۆزیی هێزی ڕاکێشانی چه‌ندێتی quantum. سروشتی پرنسیپه‌کانی ئه‌م دوو بیردۆزییه‌ کامانه‌ن، وه‌ک پرنسیپی هاوسنگی ئه‌ندازه‌یی Gauge Symmetry و پرسنیبی دوولایه‌نه‌ Duality وه‌ پرنسیپی هۆلۆگرافی Holographic؟ (هۆلۆگرافی، به‌ نوسراوێک ده‌ڵێن که‌ به‌ده‌ستی دانه‌ره‌که‌ی نوسرابیت، وه‌ک وه‌سێتنامه‌... وه‌رگێر). ئه‌مه‌ش پرنسیپێکی ماتماتیکی ڕووته‌ که‌ تائه‌وپه‌ڕی نقومبووه‌ له‌ خۆیدا وه‌ هیچ یه‌کناگرێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌زمووندا نه‌ له‌ نزیک نه‌ له‌ دوور، به‌ پێچه‌وانه‌ی پرنسیپه‌کانی فیزیاییه‌وه‌، وه‌ک له‌ زانستی فیزیایی کلاسیکدا باوبوو، که‌ به‌ته‌واوی په‌یوه‌ست بوو به‌ فیزیاوه‌و به‌ ئه‌زموونه‌ فیزیاییه‌کانه‌وه‌. فیزیاییه‌ تیوریزکاره‌کان گۆردران بۆ بیرکارزانه‌ جێبه‌جێکاره‌کان، به‌ ته‌نیا بۆ شاره‌زا له‌ بواره‌کانی حساباتدا.

4/ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ستبوونی بیردۆزیی فیزیایی نوێ: په‌ره‌سه‌ندنه‌کانی بیردۆزیی فیزیایی له‌ سه‌ده‌ی بیستدا کێشه‌‌گه‌لێکی قوڵی دۆزییه‌وه‌ له‌ پێکهاته‌ی فیزیاییدا، ئه‌و کێشه‌گه‌له‌ش له‌ په‌یوه‌ستبوونی لۆژیکیانه‌ و گونجاندنه‌کانی ناوه‌وه‌ی بیردۆزیی فیزیادا ده‌رکه‌وتن. ئه‌م کێشانه‌ زیاتر له‌ بیردۆزیی جێگه‌ی چه‌ندێتیدا Theory Quantum Field ده‌رکه‌وتن له‌ هه‌موو قۆناغه‌کانیدا. ( Qunatum ئه‌ندازه‌ی ووزه‌یه‌... کواتنتم بۆ شتێک به‌کارده‌برێت که‌ بپێورێت... وه‌رگێر). هه‌روه‌ها له‌ ئه‌لترۆدینامیکی چه‌ندێتیشدا Quantum ده‌رکه‌وت. دیسان له‌ دینامیکی ڕه‌نگیی چه‌ندێتیدا ده‌رکه‌وت Quantum Chromodynamics. تا گه‌یشته‌ لوتکه‌ له‌ ڕاکێشانی چه‌ندێتیدا Gravity Quantum. ئایا ئالۆزییه‌کانی پێکهاته‌ی تیۆره‌(یان بیردۆزیی) فیزیایی گه‌یشتوه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی که‌ په‌یوه‌ستبوون پێیانه‌وه‌ و گونجان له‌گه‌ڵ ناوه‌ڕۆکه‌که‌یدا له‌سه‌رو تواناکانی عه‌قڵی مرۆڤه‌‌وه‌ بێت؟ ئایا عه‌قڵی به‌شه‌ری توانستی که‌مه‌ یان سنورداره‌ له‌ بونیادی جه‌وهه‌رییدا؟

یان که‌موکورتیه‌کان له‌ گه‌ردون خۆیدایه‌؟ ئایا بێ سه‌روبه‌رییه‌کی لۆژیکی هه‌یه‌ له‌ ناو دڵی گه‌ردوندا که‌ ده‌رفه‌ت نه‌دات و نه‌شێت بۆ بوون به‌ بابه‌تێک بۆ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی تیۆریانه‌؟ ئایا ئه‌وه‌ی که‌ سارتر ووتی له‌سه‌ر گه‌ردوون ‌له‌ ڕۆمانی هێڵنجدا وایه‌،"الغپیان" Nausea؟ تیۆره‌ی فیزیایی چه‌ند جوان و پوخت و ئارام و سه‌نگینه‌، هێنده‌ش سه‌رکێش و ڕوووه‌رگێر و دزێوه‌. که‌س نازانێت چۆن ئه‌م سه‌رکێشیه‌ جڵه‌وبکات. زاناکان تا ئاستێک توانیان ئه‌لکترۆنه‌دینامیکییه‌کان ڕامبکه‌ن، به‌ ڕێگاگه‌لێک که‌ جێگه‌ی ڕه‌زامه‌ندی نه‌بوون به‌ ته‌واوی، نه‌یانتوانی ئه‌مه‌ بکه‌ن له‌گه‌ڵ تیۆره‌کانی تریشدا، ته‌نانه‌ت به‌ ڕێگه‌ فێلاوییه‌کان، ئه‌و ڕێگا لاده‌رانه‌ی که‌ گیرایه‌به‌ر بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌.

ئه‌وکاتانه‌ی که‌ سه‌رکه‌وتنێکیان به‌ده‌ست ده‌هێنا ده‌که‌وتنه‌ هه‌راوزه‌نای سه‌رکه‌وتنه‌کانیان و مژده‌ به‌خشینه‌وه‌، له‌ پڕ تووشی ڕه‌شبینی ده‌بوون کاتێک پێیان ده‌زانی که‌ ئه‌م تیۆرانه‌ که‌موکوڕییان هه‌یه‌ و گرێدراو نابن به‌ جیهانی ماددییه‌ کردارییه‌که‌وه‌. به‌ڵام که‌ڵکی ئه‌و تیۆریانه‌ چیه‌، هه‌رچه‌ند په‌یوه‌ستداریشبن، ئه‌گه‌ر گرێدراوی جیهانه‌ ماددییه‌ ئاشکراکه‌ نه‌بن. ئه‌و به‌ره‌نگارییه‌ی که‌ تووشمان ده‌بێت ئه‌وڕۆ ئه‌وه‌یه‌ چۆن تیۆره‌یه‌کی یه‌کگرتوو په‌یوه‌ستدار پێکبهێنین که‌ جیهان به‌ ورده‌کارییه‌وه‌ ڕاڤه‌بکات به‌ هه‌موو به‌شه‌ وردو درشه‌ته‌کانیه‌وه‌؟ ئایا ئێمه‌ به‌و ئاراسته‌یه‌ ده‌ڕۆین؟ هیچ ئاماژه‌یه‌ نییه‌ بۆ ئه‌وه‌. ئێمه‌ له‌ جێگه‌ی خۆمانداین له‌و ڕۆژه‌وه‌ی که‌ له‌ساڵی 1955 دا ئانشتاین به‌جێیهێشتین. ئه‌مه‌، ته‌نیا‌ پێشه‌کیه‌ک بوو بۆ ئه‌و چوار پێگه‌ی قه‌یرانه‌ سه‌ره‌کیانه‌یی که‌ توشی فیزیای نوێ هاتووه‌.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure