لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ژیان و مێژووی سوڵتانه‌کانی عوسمانی(بەشی سێیەم)

30/05/2018


ئاماده‌کردن و وه‌رگێڕانی: ڕێبوار هه‌مه‌وه‌ندی

 


١١ - قانونی سوڵتان سڵێمان
 ناوی باوکی : یه‌وز سوڵتان سه‌لیم
ناوی دایکی : حه‌پسه‌ خاتوون
له‌ 27 ی نیسانی ساڵی 1495 له‌ دایک بووه‌.
له‌ 7 ی ئه‌یلولی ساڵی 1566 کۆچی کردووه‌.
سه‌ڵته‌نه‌ته‌که‌ی ( 1520-1566 )
46 ساڵ حوکمی کردووه‌.

قانوونی سوڵتان سڵێمان له‌ شاری ترابزۆن هاتۆته‌ دونیاوه‌ ، ئه‌وکاته‌ی له‌دایک بووه‌ باوکی والی هه‌مان شار بووه‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ناو کۆشکی خێزانه‌که‌یدا گه‌وره‌ بووه‌ هه‌ربۆیه‌ باوکی پێوه‌ی خه‌ریک بووه‌ و په‌روه‌رده‌یه‌کی باشی کردووه‌، له‌ ته‌مه‌نی 26 ساڵیدا بووه‌ به‌ پاشا ، که‌سێکی زۆر جدی بووه‌ ، هیچ کاتێک په‌له‌ی له‌هیچ کارێکی نه‌کردووه‌، به‌شێوه‌یه‌کی فراوانه‌ بیری له‌ کاره‌کان کردۆته‌وه‌ و به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ش بڕیاری داوه‌ و هه‌رگیزیش پاشگه‌ز نه‌ده‌بۆوه‌، به‌گوێره‌ی توانا و قابیلیه‌تی که‌سه‌کان کاره‌کانی دابه‌شکردووه، قانوونی سوڵتان سڵێمان خاوه‌ن ده‌موچاوێکی خڕ و دوو برۆی له‌یه‌کتر دابڕاو و لووتی باریک و درێژ و باڵا به‌رز و ڕیشێکی پڕی هه‌بووه‌ ، که‌سێکی خاوه‌ن ئیراده‌ بووه‌ ، هۆی ئه‌وه‌ی که‌ پێیان گووتوه‌ قانوونی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ نه‌ک بۆ ئه‌وه‌ی قانوونی نوێی دانابێت قانوونه‌کانی نوسیوه‌ته‌وه‌ و زۆر به‌باشی ته‌تبیقی کردوون ، له‌سه‌رده‌می خۆی پاشای به‌ریتانیا ( هاننری ) لیژنه‌یه‌ک ده‌نێرێت بۆ ئه‌سته‌نبوڵ بۆ ئه‌وه‌ی بزانن که‌ چۆن میکانیزمی دادپه‌روه‌ری به‌کارده‌هێنرێت و له‌ وه‌ڵاته‌که‌ی خۆی به‌کاری هێناوه‌ ، قانوونی سوڵتان سڵێمان وه‌کو باپیری فاتیح سوڵتان محه‌مه‌د خۆی به‌شداری هه‌موو سه‌فه‌ره‌کانی کردووه‌ ، ئه‌و ڕووداوه‌ سه‌رنج ڕاکێشه‌رانه‌ی له‌ سه‌رده‌می قانوونی سوڵتان سڵێمان ڕوویانداوه‌ ئه‌مانه‌ن :

له‌ ساڵی 1522 ڕۆدۆسی گرت ، پاشای فه‌ره‌نسا داوای یارمه‌تی لێکردوو ئه‌ویش له‌سه‌ر ئه‌م داخوازییه‌ نامه‌یه‌کی بۆ ئیمبراتۆریه‌تی ئه‌ڵمان نووسیوه‌ و ئیمبراتۆریه‌تی ئه‌ڵمان له‌سه‌ر داخوازی قانوونی سڵێمان ( Francois ) به‌ند کراوی ئازاد کرد ، له‌ ساڵی 1526 له‌ شه‌ڕی مۆهاچ خاچپه‌رستانی تێکشکاند ، ( Budapeste ) فه‌تحکرد ، له‌ ساڵی 1529 ڤێنای ته‌وقکرد ، له‌ ساڵی 1532 سه‌فه‌ری ئۆستورالیای کردووه‌ ، له‌ ساڵی 1533 له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمانیادا ڕێککه‌وتن نامه‌ی ئیمزا کردووه‌ ، له‌ ساڵی 1537 ( Otranto ) ی فه‌تحکرد ، به‌ڵام له‌دوایدا به‌هۆی شه‌ڕی ( venedik ) وه‌ سوپاکه‌ی به‌ ئۆترانتۆ کێشاوه‌ته‌وه‌ ، له‌ ساڵی 1543 ( vetergon ، Istoini ، Belgrad ) ی فه‌تحکرد ، له‌ ئه‌کده‌نیز شه‌ڕی ( برایانی یاریرۆسیان دۆڕاندووه‌ و له‌سه‌ر ئه‌مه‌ش باکوری ئه‌فریقایان کردۆته‌ ناو خاکی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌وه‌ ، که‌ریم خانێکان تاکه‌ مۆسکۆ چوونه‌ته‌ پێشه‌وه‌ ، هاوکاری ناردووه‌ بۆ موسڵمانه‌کانی ئۆقیانوسی هیند ، سودان و حه‌بیبیتیان فه‌تحکرد ، له‌ ساڵی 1548 بۆ چواره‌مین جار ته‌برێزی گرتۆته‌وه‌ ، قانوونی سوڵتان سڵێمان له‌ 7 ی ئه‌یلوولی ساڵی 1566 دا که‌له‌ مه‌یدانی جه‌نگ بووه‌ کۆچی دوایی کردووه‌ ، له‌وکاته‌دا سه‌رۆکایه‌تی ته‌وقکردنی ( Zigetvar ) ده‌کرد ، کاتێک کۆچی کرد ته‌مه‌نی 71 ساڵ بووه‌ ، ناوبراو 10 ڕۆژ و 4 مانگ ژیاوه‌ ، 46 ساڵ پاشایه‌تی کردووه‌ ، پاشا و شاعیرێکی ناودار بووه‌. له‌سه‌ر ده‌می باوکی که‌ فراوانی ژێر ده‌سه‌ڵاتیان 6،557،000 کم دووجا بووه‌ توانی بیگه‌هێنێته‌ 14،893،000 کم دووجا ، نوێژی ته‌رمه‌که‌ی شێخی ئیسلام ئه‌بوسعود ئه‌فه‌ندی کردویه‌تی و ته‌ڵقینه‌که‌شی له‌لایه‌ن نه‌قیبول ئیسرافه‌وه‌ کراوه‌ ، له‌ مزگه‌وتی سوله‌یمانییه‌ به‌خاک سپێردراوه‌.


ناوی کوڕه‌کانی :سه‌لیمی دووه‌م، به‌یازید، عه‌بدولله‌، موراد، محه‌مه‌د، محمود، جیهانگیر، مسته‌فا.
ناوی کچه‌کانی :مه‌حریمه‌ سوڵتان، ڕازییه‌ سوڵتان.

 


١٢- سوڵتان سه‌لیمی دووه‌م
 ناوی باوکی : قانوونی سوڵتان سڵێمان
ناوی دایکی : حوره‌م سوڵتان
له‌28 ی 5 ساڵی 1524 له‌دایک بووه‌. 
له‌ 15 ی مانگی 12 ساڵی 1574 کۆچی کردووه‌.
حوکومڕانێکه‌ی ( 1566 – 1574 )
( 8 ) ساڵ حوکمی کردووه‌.

سه‌لیمی دووه‌م باڵا مامناوه‌ند و ناوچه‌وان پان و چاو شین و مووزه‌رد بووه‌ ، ئه‌و ڕووداوانه‌ی له‌سه‌رده‌می ناوبراودا هاتۆته‌ ئاراوه‌ پێکهاتوون له‌ : له‌گه‌ڵ وه‌ڵاتانی دراوسێ هاوپه‌یمانی کردووه‌ ، له‌ ڕووی ده‌ریاوه‌ سه‌فه‌ری ئه‌نده‌نۆزیای کردووه‌ ، له‌سه‌رداخوازی حوکومڕانه‌کانی وه‌ڵاتانی هیندستان و چوارده‌وری هاوکاری موسوڵمانه‌کانی کردووه‌ ، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام چه‌ته‌کانی ده‌ریای قبرس زه‌ره‌ری له‌ که‌شتێکان داوه‌ و سه‌روماڵیان تاڵانکردوون بڕیاری فه‌تحکردنی ده‌رکرد ، له‌ماوه‌ی ساڵ و نیوێکدا له‌لایه‌ن پاشا لاله‌ مسته‌فاوه‌ به‌ته‌واوی قبرس ده‌ستی به‌سه‌ردا گیرا ، کاتێک له‌سه‌ر ئه‌م ده‌ست به‌سه‌رگرتنه‌ی قبرس هێزی خاچپه‌رستان هاتن و ته‌وقی قبرسیان کردوو شه‌ڕیان کرد سه‌رکه‌وتنیان به‌ده‌ست هێنا ، ده‌وترێت گوایه‌ سوڵتان سه‌لیمی دووه‌م له‌سه‌ر ئه‌م خه‌فه‌ته‌ چه‌ند ڕۆژێک نه‌نوستووه‌ ، دوای ماوه‌یه‌ک سوڵتان له‌شکرێکی زۆری نارده‌وه‌ و به‌ته‌واوی ده‌ریای ( ئاکده‌نیز ) یان ته‌وقکرد.

له‌ ماوه‌ی ساڵێکدا به‌ 158 که‌شتیه‌وه‌ روبه‌ڕویان بۆوه‌ و هه‌ربۆیه‌ خاچپه‌رسته‌کان ناچارمان که‌ ڕێککه‌وتن نامه‌یه‌ک ئیمزا بکه‌ن ، مزگه‌وتی ئایاسۆفیا جارێکی تر نوێژن کرایه‌وه‌ ، له‌هه‌مانکاتدا بناغه‌ی مزگه‌وتی سه‌لیمیه‌ دانرا ، ( خانه‌کانی که‌ریمی ) له‌م سه‌رده‌مه‌دا ڕێگایان پێدرا که‌ به‌ره‌و رووسیا بچن و رووسیایان کرده‌ ژێر حوکمی زه‌ریبه‌وه‌ ، شاری تونس فه‌تحکرا و به‌م شێوه‌یه‌ هه‌موو وه‌ڵاتی تونس کرایه‌ ژێر حوکمی سوڵتانه‌وه‌ ، سوڵتان سه‌لیمی دووه‌م وه‌کو باوکی شاعیر بووه‌ کاتێک له‌سه‌رده‌می باوکی فراوانی خاکی ژێر ده‌سه‌ڵاتیان 14،892،000 کم دووجا بووه‌ توانی بیکات به‌ 15،162،000 کم دووجا ، له‌ 15 ی مانگی 12 ی ساڵی 1574 کۆچی کردووه‌ ، هه‌روه‌کو باپیری ته‌نها ( 8 ) ساڵ حوکمی کردووه‌ ، له‌ قوبه‌که‌ی چوارده‌وری ئایاسۆفیا به‌خاکیان سپاردووه‌.


ناوی کوڕه‌کانی :عه‌بدولله‌، عوسمان، مسته‌فا، سڵێمان، محه‌مه‌د، محمود، جیهانگیر
ناوی کچه‌کانی : فاتمه‌ سوڵتان، شا سوڵتان، جه‌وهه‌رخان سوڵتان، ئێسما سوڵتان

 


١٣ - سوڵتان مورادی سێیه‌م
 ناوی باوکی : سه‌لیمی دووه‌م
ناوی دایکی : نوربانو سوڵتان
له‌ 4 ی ته‌موزی 1546 له‌دایک بووه‌.
له‌ 16 ی مانگی 1 ساڵی 1595 کۆچی کردووه‌.
حوکومڕانێکه‌ی ( 1574-1595 )
( 21 ) ساڵ حوکمی کردووه‌.


مورادی سێیه‌م ، باڵا مامناوه‌ندی و ده‌موچاوی خڕ و ڕیشی ماشو برنجی و ڕوو سوور و سپی بووه‌ ، ده‌ست بڵاو و حه‌زی له‌ هاوکاریکردن بووه‌ ، ئه‌و ڕووداوانه‌ی له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا هاتونه‌ته‌ ئاراوه‌ پێکهاتووه‌ له‌ : ڕێککه‌وتنی ( venedik ) نوێکرایه‌وه‌ ، شه‌ڕی ڕووباری پۆرته‌کیز هاته‌ ئاراوه‌ ، له‌م شه‌ڕه‌دا سه‌رکه‌وتنی به‌ده‌ست هێنا ، دژ به‌ ئیسپانێکان هاوکاری به‌ریتانیای کردووه‌ ، سه‌رهه‌ڵدانه‌کانی ( له‌هیستان ) دژ به‌ پاشایان هاوکاریکراوه‌ و له‌ساڵی 1577 له‌ هیستان کراوه‌ته‌ ژێر حوکمی عوسمانێکانه‌وه‌ ، له‌ساڵی 1511 دا خانه‌واده‌ی که‌ریمیه‌کان که‌له‌ رووسیا بوون دژ به‌ ڕووسیا شه‌ڕیانکرد ، که‌ گه‌یشتنه‌ نزیک مۆسکۆ توانیان جارێکی تر ڕووسیا بخه‌نه‌ ژێر زه‌ریبه‌وه‌ ، له‌ساڵی 1578 شه‌ڕ به‌رامبه‌ر به‌ ئێران ده‌ستی پێکرد ، سه‌رکه‌وتنی شه‌ڕی چڵدرانی به‌ده‌ست هێنا ، تفلیس و شیرڤانی فه‌تحکرد ، تاکو ده‌ریای حه‌زار خرایه‌ ژێر حاکیمیه‌تی عوسمانێکانه‌وه‌ ، شه‌ڕی مێژوویی تیفلیس هاته‌ ئاراوه‌ ، له‌م شه‌ڕه‌دا جه‌نگاوه‌ره‌کانی سوڵتان بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ڵا ته‌سلیم نه‌که‌ن وه‌ک ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌ برسانا سه‌گ و پشیله‌کانیان خواردووه‌ ، له‌ 27 ڕۆژدا قه‌ڵای کارس گیراو له‌ساڵی 1583 دا سه‌رکه‌وتنی ( مه‌سالیله‌ر ) به‌ده‌ست خراو ڕڤان فه‌تحکرا .

له‌ساڵی 1585 دا بۆجاری چواره‌م ته‌برێز گیرایه‌وه‌ ، له‌ ساڵی 1590 له‌گه‌ڵ ئێراندا ئاشتی به‌رقه‌رار بوو ، له‌ ساڵی 1593 دا شه‌ڕی دژ به‌ ئه‌ڵمان ڕاگه‌هێنرا ، له‌ ساڵی 1594 یه‌نی قه‌ڵا فه‌تحکرا ، له‌وسه‌رده‌مه‌دا فراوانی خاکی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمبراتۆریه‌تی عوسمانی گه‌یشته‌ 19،902،000 کم دووجا ، بۆیه‌که‌مجار له‌ مێژووی عوسمانیدا خاکی ژێر ده‌سه‌ڵاتیان دوای ناوبراویش گه‌یشته‌ ئه‌و ڕێژه‌یه‌ ، مورادی سێیه‌م له‌ 16 ی مانگی 1 ساڵی 1595 کۆچی کرد که‌ ته‌مه‌نی 49 ساڵ بووه‌ ، له‌ قوبه‌ی نزیک ئایاسۆفیا به‌خاکیان سپاردووه‌ ، قوبه‌ی یه‌حیا ئه‌فه‌ندی له‌ناوچه‌ی بێشکتاش له‌ ئه‌سته‌نبوڵ ناوبراو دروستی کردووه‌ ، هه‌ر ئه‌ویش کلیسه‌ی فه‌تیحیه‌ی کردووه‌ به‌ مزگه‌وت .


ناوی کوڕه‌کانی :محه‌مه‌دی سێیه‌م، سه‌لیم، به‌یازید، مسته‌فا، عوسمان، جیهانگیر، عه‌بدولله‌، عه‌بدولره‌حمان، حه‌سه‌ن، ئه‌حمه‌د، یاقوب، عاله‌م شا، یوسف، حوسه‌ین، کۆرکود، عه‌لی، ئشاک، ئۆمیر، عه‌لائه‌دین، داوود

ناوی کچه‌کانی :، عایشه‌ سوڵتان، فاتمه‌ سوڵتان، مه‌حریمه‌ سوڵتان، فه‌خرییه‌ سوڵتان

 

 


١۴ - سوڵتان محه‌مه‌دی سێیه‌م
 ناوی باوکی : مورادی سێیه‌م
ناوی دایکی : سه‌فیه‌ خاتوون
له‌ 26 ی مانگی 5 ساڵی 1566له‌ دایک بووه‌.
له‌ 21 ی مانگی 12 ساڵی 1603 کۆچی کردووه‌.
حوکومڕانێکه‌ی ( 1595-1603 )
(8) ساڵ حوکمی کردووه‌.

محه‌مه‌دی سێیه‌م ، له‌ شاری ( مه‌نیسا ) له‌دایک بووه‌ ، به‌ڵگه‌نامه‌یه‌کی به‌رزی له‌ زانست به‌ده‌ست هێناوه‌ ، باڵا مامناوه‌ند و قژی خه‌ناوی و ده‌موچاوی نورانی بووه‌ ، زۆر پابه‌ندی دین بووه‌ و سوڵتانێک بووه‌ زۆر باوه‌ڕی به‌ ته‌سه‌وف بووه‌ ، هه‌رکاتێک ناوی پێغه‌مبه‌ریان هێنابێت له‌به‌ر ڕێزگرتن هه‌میشه‌ هه‌ستاوه‌ته‌ سه‌ر پێ ، بۆ ئه‌وه‌ی ناوی له‌ فاتیح سوڵتان محه‌مه‌ده‌وه‌‌ نزیک بێت باپیره‌ی ناوی ناوه‌ محه‌مه‌د ، سه‌رده‌می سوڵتان محه‌مه‌دی سێیه‌م سه‌رده‌می ڕاوه‌ستانی ئیمبراتۆریه‌تی عوسمانییه‌ ، به‌ڵام له‌ خاکی ئه‌وروپایان قه‌ڵایه‌کی زۆر ته‌سلیم به‌ ئه‌وروپێکان ده‌کرێت ، کاتێک سوڵتان محه‌مه‌دی سێیه‌م ئه‌م لاوازی و بێتواناییه‌ی ( سادرازاد ) خۆجا سینان پاشا ده‌بینێت خۆی سه‌فه‌ر ده‌کات و له‌شه‌ڕی به‌رامبه‌ر به‌ خاچپه‌رستان شه‌ڕی هاچۆڤا ده‌باته‌وه‌ و قه‌ڵای ( Egri ) فه‌تحده‌کات ، ئه‌م شه‌ڕه‌ له‌ مێژوودا به‌ ( فه‌تحی ئاگری ) ناوزه‌ند ده‌کرێت ، له‌هه‌مان کاتدا عوسمانێکان و ئێرانێکان شه‌ڕیان ده‌ست پێکرده‌وه‌ ، سوڵتان محه‌مه‌دی سێیه‌م ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ ناوخۆیانه‌ی له‌سه‌رده‌می ناوبراودا هاتونه‌ته‌ ئاراوه‌ ئه‌مانه‌ن ( ڕاپه‌ڕینی جه‌لالیکان ) له‌هه‌مان کاتدا خاکی ده‌ره‌وه‌یان له‌ده‌ست داوه‌ ، ڕاپه‌ڕینی قه‌ڵای ( کانیژه‌ ) له‌سه‌رده‌می حوکومڕانی هه‌رێمه‌که‌ له‌سه‌رده‌می ( تریاکی حه‌سه‌ن پاشا ) هاتۆته‌ ئاراوه‌ .

ناوی کوڕه‌کانی : محه‌مه‌دی یه‌که‌م، مسته‌فای یه‌که‌م، سه‌لیم، مه‌حمود
ناوی کچه‌کانی نه‌زانراوه‌.

 



١٥ - سوڵتان ئه‌حمه‌دی یه‌که‌م
ناوی باوکی : محه‌مه‌دی سێیه‌م
ناوی دایکی : خاندان سوڵتان
له‌ 18 ی نیسانی 1590 له‌ دایک بووه‌.
له‌ 22 ی مانگی 11 ساڵی 1617 کۆچی کردووه‌.
حوکومڕانێکه‌ی ( 1603-1617 )
( 14 ) ساڵ حوکمی کردووە.

ئه‌حمه‌دی یه‌که‌م ، دوای سوڵتان قانوونی یه‌کێکه‌ که‌ خۆی سه‌رقاڵی کاروباری ده‌وڵه‌ت بووه‌ ، جلوبه‌رگی زۆر ساده‌ی له‌به‌ر کردووه‌ ، ئه‌و بڕیارانه‌ی که‌له‌ منداڵیشدا ده‌ریکردوون زۆر شیاوانه‌ بووه‌ ، به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ که‌سانی زانا و خاوه‌ن مه‌عریفه‌ت راوێژی کردووه‌ ، ڕاوبۆچونه‌کانی به‌جدی وه‌رگرتووه‌ ، سوڵتان ئه‌حمه‌دی یه‌که‌م له‌ته‌مه‌نی 14 ساڵیدا بووه‌ به‌ پاشا ، 14 ساڵیش پاشایه‌تی کردووه‌ و 14 ده‌هه‌مین پاشای عوسمانیشه‌ ، به‌ڵگه‌نامه‌ی به‌رزی زانستی به‌ده‌ست خستووه‌ هه‌روه‌ها شاعیرێکی به‌توانا بووه‌ و خاوه‌ن دیوانێکی شعرییه‌ ، که‌سێکی گرێدراوی دین و وه‌ک وه‌لی وابووه‌ ، ئه‌م زاته‌ مزگه‌وتی سوڵتان ئه‌حمه‌دی دروست کردووه‌ که‌ خاوه‌ن 6 مه‌ناره‌یه‌ ، ئه‌وه‌نده‌ پابه‌ندی دین بووه‌ بۆ شوێن پێی پێغه‌مبه‌ر شعری نوسیوه‌ .


له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا عه‌بای سه‌رمه‌که‌ له‌ ئه‌سته‌نبوڵه‌وه‌ ڕه‌وانه‌ی مه‌که‌ کرا تا ئه‌وکاته‌ له‌ میسره‌وه‌ ڕه‌وانه‌ ده‌کرا ، ناوبراو کاتێک هاته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ناوخۆدا ده‌وڵه‌تی عوسمانی ڕاپه‌ڕینی جه‌لالێکان و له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ ئێران و له‌هه‌مان کاتدا له‌ناو شه‌ڕدا بوون به‌رامبه‌ر ئه‌ڵمان و هاوپه‌یمانه‌کانی ، له‌م شه‌ڕانه‌دا ئه‌ڵمانیا لاواز ببوو هه‌ربۆیه‌ داوای ئاشتیان کرد ، ڕێککه‌وتنی ( Zitvatorok ) ئیمزا کرا ، له‌ ساڵی 1611 دا به‌ته‌واوی ڕاپه‌ڕینی جه‌لالێکان خامۆشکرایه‌وه‌ ، هه‌موو کێشه‌کان چاره‌سه‌ر کران ته‌نها ئێران مایه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانیشدا ڕێککه‌وتن ئیمزا کرا .شه‌ڕێکی زۆری چاره‌نوسساز له‌ ده‌ریای ئاکده‌نیز قازانج کرا ، له‌ ساڵی 1615 دا ( Uyvarv- Etergon ) فه‌تحکرا ، له‌ هه‌مان ساڵدا سه‌فه‌ری ئۆستورالیا کرا ، تاجی پاشایه‌تی خه‌ڵاتی ماجه‌ریستان کرا ، له‌ ده‌ریاوه‌ سه‌فه‌ری ( ماڵتا ) کرا ، سوڵتان ئه‌حمه‌د له‌ ساڵی 1617 کۆچی کرد ، له‌ نزیک مزگه‌وتی سوڵتان ئه‌حمه‌ده‌وه‌ نێژرا .

ناوی کوڕه‌کانی :، عوسمانی دووه‌م، مورادی چواره‌، وڵتان ئیبراهیم،بەیازید، سوله‌یمان،قاسم، محه‌مه‌د، حه‌سه‌ن، سه‌لیم، خانزاده‌، عوبه‌ید
ناوی کچه‌کانی :، گه‌وهه‌رخان سوڵتان، عایشه‌ سوڵتان، فاتمه‌ سوڵتان ئاتیکه‌ سوڵتان

 


١٦ - سوڵتان مسته‌فای یه‌که‌م
 ناوی باوکی : مورادی سێیه‌م
ناوی دایکی : خاندان خانم 
له‌ 1592 له‌دایک بووه‌.
له‌ 20 ی مانگی 1 ساڵی 1639 کۆچی کردووه‌.
حوکومڕانێکه‌ی ( 1617 – 1623 )
( 5 ) ساڵ حوکمی کردووه‌.

سوڵتان مسته‌فای یه‌که‌م ده‌موچاوی نورانی بووه‌ ، خاوه‌ن چاوبرۆیه‌کی جوان بووه‌ ، سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی هه‌ندێ ئه‌قڵی ناته‌واو بووه‌ به‌ڵام هه‌ر کردوویانه‌ به‌ پاشا ، به‌ڵام هێشتا ته‌مه‌نی سه‌ڵته‌نه‌تی که‌ 3 مانگ بوو له‌سه‌ر فه‌توای شێخی ئیسلام له‌سه‌ر حوکم لادراوه‌ ، له‌ جیاتی ئه‌و عوسمانی دووه‌م هاته‌ سه‌ر حوکم ، له‌ ساڵی 1622 به‌ کوده‌تایه‌ک عوسمانی دووه‌میان له‌سه‌ر حوکوم لاداو جارێکی تر سوڵتان مسته‌فایان دانایه‌وه‌ ، سوڵتان عوسمانی دووه‌م له‌ ئه‌نجامی کوده‌تاکه‌دا له‌ ( یه‌دی قوله‌ ) کوژرا ، گه‌ل هێرشیان کرده‌ سه‌ر مۆڵگه‌ سه‌ربازێکان که‌ بۆچی عوسمانی دووه‌میان کوشتووه‌ ، ئه‌م ناڕه‌زاییه‌ 80 کوژراوی لێکه‌وته‌وه‌ ، دوای ماوه‌یه‌ک له‌ قاپی قوله‌ ( Sipahi ) کان ڕاپه‌ڕینیان کرد ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زانرا داوود پاشا عوسمانی دووه‌می کوشتووه‌ له‌سێداره‌ درا ، دیوه‌خان له‌ 8 ی مانگی 1 ساڵی 1623 کۆبونه‌ته‌وه‌ و بڕیاریاندا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌قڵی سوڵتان مسته‌فای یه‌که‌م ته‌واو نییه‌ له‌سه‌ر حوکوم لایاندا ، شێخی ئیسلام ئه‌ساد ئه‌فه‌ندیش فه‌توای داوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌قڵی سوڵتان مسته‌فا ته‌واو نییه‌ ناتوانێت حوکوم بکات ، کاتێک کۆچی کرد ته‌مه‌نی 47 ساڵ بووه‌ .

منداڵی نییه‌.

 

 


١٧ - سوڵتان مورادی چواره‌م
ناوی باوکی : ئه‌حمه‌دی یه‌که‌م
ناوی دایکی : کۆشه‌م سوڵتان
له‌ 27 ی ته‌موزی 1612 له‌دایک بووه‌.
حوکومڕانێکه‌ی ( 1623-1640 )
( 17 ) ساڵ حوکمی کردووه‌.

مورادی چواره‌م له‌ ئه‌سته‌نبوڵ هاتۆته‌ دونیاوه‌ ، خاوه‌ن به‌ڵگه‌نامه‌ی به‌رز بووه‌ ، خاوه‌ن به‌ده‌نێکی پته‌و بووه‌ ، زۆر حه‌زی له‌ ڕاو بووه‌ له‌گه‌ڵ جریدبازیدا ، له‌ته‌مه‌نی زۆر بچوکیدا کرا به‌ پاشا ، ماوه‌یه‌کی زۆر به‌کاروباری ده‌وڵه‌ته‌وه‌ سه‌رقاڵ نه‌کرا ، له‌ ساڵه‌کانی 1624 و 1625 دووجار سه‌فه‌ری ئه‌نه‌دۆڵی کردووه‌ ، شۆڕشی جه‌لالێکانی سه‌رکوت کردووه‌ هه‌روه‌ها شاعیر بووه‌ ، له‌ته‌مه‌نی منداڵیدا ( سادرازامی ) به‌غداد داوای هاوکارێتی کردووه‌  ئه‌و ڕاپه‌ڕینانه‌ی که‌له‌ سه‌ر شێوازی سه‌رده‌می عوسمانی دووه‌م هاتبووه‌ ئاراوه‌ به‌ هه‌مان شێواز روویاندا و توانی به‌شێوه‌یه‌کی ژیرانه‌ سه‌رکوتیان بکات هه‌روه‌ها ئه‌و کوده‌تایه‌شی پوچه‌ڵ کرده‌وه‌ که‌ به‌ نیاز بوون بیکه‌ن ، ڕاپه‌ڕیوه‌کانی به‌لای خۆیدا ڕاکێشا و دوایش ئه‌وانه‌ی په‌نجه‌یان هه‌بوو له‌م کوده‌تایه‌ یه‌ک .. یه‌ک له‌سێداره‌ی دان .

له‌ساڵی 1633 قه‌ده‌غه‌یی تلیاکی کردووه‌ ، له‌ساڵی 1634 کحولی قه‌ده‌غه‌ کردووه‌ ، ئه‌وانه‌ی هه‌موو له‌ سێداره‌دا که‌ به‌ده‌وڵه‌ته‌وه‌ پابه‌ند نه‌بوون ، توانی به‌غداد فه‌تحبکات و له ساڵی 1638 خه‌ڵاتی ئه‌م فه‌تحکردنه‌ی پێبه‌خشێنرا ، له‌ ئه‌سته‌نبوڵ و زۆر ناوچه‌دا هه‌موو شه‌قاوه‌کانی له‌ناودا ، توانی ده‌زگای هه‌واڵگری دروست بکات و هه‌موو ده‌ست درێژییه‌کانی ژێر حوکوم ڕانێکه‌ی ده‌ست نیشان کردوو که‌ ده‌چوو بۆ هه‌ر لایه‌ک ده‌یتوانی ئه‌وکه‌سانه‌ له‌ناو بدات که‌ ده‌ست درێژی ده‌که‌ن ، جارێکی تر بینای ( که‌عبه‌ ) ی تازه‌کرده‌وه‌ ، سوڵتان مورادی چواره‌م له‌ هه‌مانکاتدا ئاواز داهێنه‌ر بووه‌ ، به‌شێوه‌یه‌کی ته‌واو حاکمی هه‌موو ده‌زگاکانی ده‌وڵه‌ت بووه‌ ، هه‌واڵی هه‌موو شتێکی پێ ده‌گه‌یشت ، له‌کاتی سه‌فه‌ریدا له‌ناو سه‌ربازه‌کان ده‌مایه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئه‌سپه‌که‌ی ده‌نووست ، کاتێک هاته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات خه‌زینه‌ی ده‌وڵه‌ت به‌تاڵ بوو ، کاتێکیش له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات نه‌ما خه‌زینه‌ی پڕی ئاڵتون و پاره‌ بووه‌ ، له‌ ساڵی 1640 نه‌خۆش که‌وت ، ئه‌و ده‌ستی له‌ خۆی شۆری بوو ، به‌ڵام دوایی باش بۆوه‌ ، به‌ڵام دوایی جارێکی تر نه‌خۆش که‌وته‌وه‌ ، له‌ 8 ی شوباتی 1640 کۆچی کرد که‌ ته‌مه‌نی 28 ساڵ بووه‌ .

ناوی کوڕه‌کانی :سوله‌یمان، محه‌مه‌د، عه‌لائه‌دین، ئه‌حمه‌د
ناوی کچه‌کانی :،سافیه‌ سوڵتان، گه‌وهه‌رخان سوڵتان، قایه‌ئسمی خان سوڵتان، روقییه‌ سوڵتان، زه‌ینه‌ب سوڵتان

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure