لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

سه‌ره‌تایه‌ك ده‌رباره‌ی ئایین(بەشی یەکەم)

10/09/2018


موزه‌فه‌ر جه‌بار عه‌بدوڵڵا

 


ئایین وه‌ك بابه‌تێك ئاوێـته‌یه‌ له‌گه‌ڵ ژیانی مرۆڤه‌كان، بۆ ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ دووباره‌ ناسین ‌و شیكاركردنه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش گومانی تێدا نییه‌ پرسه‌ ئایینی ‌و ئاكارییه‌كان له‌ پرسه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانن، له‌وڕووه‌وه‌ له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا چه‌ند تیۆرییه‌ك و بونیادی بێ‌ كه‌مایه‌سی له‌ "فه‌لسه‌فه‌ی ئاكار"دا ده‌ركه‌وتوون، هه‌روه‌ك چۆن له‌سه‌ر شانۆی هزری فه‌لسه‌فیشدا زۆرێك له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان كه‌ چوونه‌ بنجوبناوانی "فه‌لسه‌فه‌ی ئایین" په‌یدابوون ‌و یه‌كانگیری مێژووی فه‌لسه‌فییان تائه‌وپه‌ڕی رادده‌ به‌ مێژووی هزری ئایینییه‌وه‌ كردووه‌، بۆیه‌ ناتوانین بڕیاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌ بده‌ین، چونكه‌ شیكردنه‌وه‌ی ئایین له‌لایه‌ن ئێمه‌وه‌ بریتییه‌له‌ تێگه‌یشتنی ئێمه‌ له‌ ئایین نه‌ك خودی ئایین، ئه‌وه‌ش روونه‌ كه‌ هه‌ر زانایه‌ك به‌ بۆچوونی خۆی و له‌ روانگه‌یه‌كی تایبه‌تییه‌وه‌ باسی له‌ ئایین كردووه‌ كه‌ جیاوازه‌ له‌ تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنی زانایه‌كیدیكه‌ بۆ هه‌مان بابه‌ت، بۆیه‌ به‌م هۆیه‌وه‌ پێناسه‌ و روونكردنه‌وه‌ی بابه‌تێكی وه‌ك ئایین ناگاته‌ دوایین ئه‌نجام.

 

ئه‌وكاته‌ی كه‌ نه‌توانین به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی بڕیاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بده‌ین ئیدی مانای ئه‌وه‌ش نییه‌ كه‌ ده‌ست له‌ شیكردنه‌وه‌ی هه‌ڵبگرین، مادام ناتوانین هه‌موو شته‌كان باسبكه‌ین، ئیدی بێده‌نگببین و هیچ شتێك نه‌ڵێین. ئه‌م بابه‌ته‌ خوێندنه‌وه‌ی ئایینه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئایین خۆی، واته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئایین لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئایین ده‌كه‌ین، ئه‌مه‌ش واتای دروستبوونی جیاكارییه‌ له‌نێوان تێگه‌یشتنی ئێمه‌ له‌ ئایین له‌گه‌ڵ خودی ئاییندا.ده‌كرێت بڵێین كه‌ ئایین له‌سه‌ر گۆی زه‌وی به‌ ئه‌ندازه‌ی كۆنی مرۆڤ له‌سه‌ر رووی زه‌وی و ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌ كۆنه‌، به‌ڵام دیاریكردنی ئه‌مه‌ چ له‌ڕووی كات و چ له‌ڕووی شوێنه‌وه‌ شتێكی مه‌حاڵه‌، هه‌روه‌ك چۆن پێناسه‌كردنی مه‌حاڵ بوو، چونكه‌ ئه‌م ورده‌كارییه‌ له‌ دیاریكردندا هێشتا له‌سه‌ر مرۆڤ خۆی نه‌زانراوه‌.

 

به‌ڵام ئه‌وه‌ زانراوه‌ كه‌ باوه‌ڕ به‌ ئایین له‌ چه‌ندا شوێنی جیهان و له‌نێو كۆنترین كۆمه‌ڵه‌ی مرۆییدا بینراوه‌، واته‌ ده‌توانرێت بگوترێت دیارده‌ی ئایین یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ره‌ دیارده‌ كۆنه‌كان كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ژیاره‌وه‌ بوونی هه‌بووه‌ و یه‌كێك بووه‌ له‌ پێكهێنه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ژیان و ده‌توانین بڵێبن زۆربه‌ی زۆری مرۆڤه‌كان دیندارن، به‌ڕادده‌یه‌ك ته‌نها ژیارێك نادۆزیته‌وه‌ به‌ بێ‌ بوونی ئه‌م دیارده‌یه‌، چونكه‌ یه‌كێك له‌ رگه‌زه‌ پێكهێنه‌ره‌كان له‌هه‌ر ژیارێكدا بریتییه‌له‌ دین (ئایین)، كه‌ هه‌رگیز له‌ ژیار جیانابێته‌وه‌ و به‌درێژایی كات و شوێنیش گۆرانی به‌سه‌ردا نایه‌ت واته‌ ئایین داده‌نرێت به‌ گرنگترین ره‌گه‌زی شارستانییه‌ت، به‌ بۆچوونی "سه‌ید حسین نه‌سر" بنه‌ما و پێكهێنه‌ری سه‌ره‌كی هه‌ر شارستانییه‌تێك بریتییه‌له‌ ئایین، جگه‌ له‌ ئایینیش شتێكیدیكه‌ نییه‌، به‌و مانایه‌ی دڵی هه‌ر شارستانییه‌تێك ئایینه‌ بۆیه‌ به‌ گوته‌ی "نه‌سر" بۆئه‌وه‌ی گفتوگۆی ژیاره‌كان دروستبكه‌ین ده‌بێت له‌ پێش ئه‌وه‌دا گفتوگۆی ئایینی بێته‌كایه‌وه‌، هه‌مان ئه‌وكاته‌ی كه‌ پێكه‌وه‌ گونجاندنی ئایینی دروستده‌بێت هه‌مان ئه‌وكاته‌ش پێكه‌وه‌گونجان و گفتوگۆی شارستانیش دێته‌كایه‌وه‌.

 

دایالۆگ له‌نێوان ئه‌و شارستانییه‌تانه‌ی سه‌ره‌ڕای تێپه‌ڕبوونی ماوه‌یه‌كی زۆر هێشتا ره‌گوریشه‌یان له‌ بیرۆكه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌دایه‌، به‌ ده‌ربڕینێكی فراوانتر له‌ناو ئاییندایه‌ religion. كاتێك له‌ناو ئایینه‌كاندا ناكۆكی و دژایه‌تی هه‌یه‌، ئیدی بواری گفتوگۆی شارستانی و كلتووریش ته‌سكده‌بێته‌وه‌. سیستمی ئایینی له‌ سیستمه‌ گرنگ و بنه‌ڕه‌تییه‌كانه‌ له‌ ژیانی كۆمه‌ڵگا مرۆییه‌كاندا، چ ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ سه‌ره‌تایی بێت یان شارستانی. سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگا مرۆییه‌كان سیستمێكی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌خۆده‌گرن، كه‌ ئه‌م سیستمه‌ ده‌بێته‌ هۆی دیاریكردنی هه‌یكه‌لی ده‌ره‌وه‌یی و په‌یوه‌ندییه‌كانی و كارلێكه‌كانی نێوان ئه‌ندامه‌كانی، هه‌ریه‌كه‌یان له‌سه‌ر شانییه‌تی كه‌ به‌شداریبكات له‌ پێكه‌وه‌بوون و به‌رده‌وامی و جێگیری كۆمه‌ڵگا، هه‌ربۆیه‌ سیستمه‌كانی كۆمه‌ڵگا زۆر و جۆراوجۆرن، چونكه‌ هه‌ریه‌كه‌یان پێداویستییه‌كی كۆمه‌ڵگا پڕده‌كه‌نه‌وه‌.


هه‌ریه‌ك له‌ سیستمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ئه‌ركێكی تایبه‌تی و گشتی هه‌یه‌، پاشان هه‌ریه‌كه‌یان پشتده‌به‌ستێ‌ به‌ ئه‌وه‌یدیكه‌، په‌یوه‌ندی نێوان سیستمه‌كان په‌یوه‌دییه‌كی جه‌ده‌لییه‌، راده‌وه‌ستێ‌ له‌سه‌ر كارتێكردن و كاریگه‌ربوون، (التأپر والتأیر)، ئایینیش داده‌نرێت به‌ یه‌كێك له‌و سیستمانه‌ و په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سیستمه‌كانیدیكه‌دا و ناتوانرێت جودا \بێته‌وه‌، ئایین جیاوازه‌ له‌ هه‌ریه‌ك له‌ سیستمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیدیكه‌ له‌ دامه‌زراندنی شێوازه‌ جیاوازه‌كانی ژیانی مرۆیی. كه‌واته‌ سیستمی ئایینیش داده‌نرێت به‌ یه‌كێك له‌ سیستمه‌ گرنگه‌كانی ژیانی مرۆیی و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌می سیستمه‌كانیدیكه‌دا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش مانای نه‌بوونی جیاوازی ناگه‌یه‌نێت، به‌ڵكو له‌ چه‌ندین رووه‌وه‌ جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ سیستمه‌كانیدیكه‌، چونكه‌ سه‌رجه‌می سیستمه‌كانیدیكه‌ هه‌ڵده‌ستن به‌ پاراستنی رووكاری ده‌ره‌وه‌ی تاك و پاراستنی كۆمه‌ڵگا، به‌ڵام سیستمی ئایینی تاكه‌ سیستمێكه‌ كه‌ له‌ روانگه‌ی تاك خۆیه‌وه‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ پاراستنی كۆمه‌ڵگا و پاراستنی په‌یوه‌دییه‌كانی نێوان تاكه‌كان، ئایین ئه‌و سیستمه‌یه‌ كه‌ له‌ ناخه‌وه‌ هانی مرۆڤ ده‌دات كه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤه‌كانیدیكه‌ په‌یوه‌ندی هه‌بێت و هه‌وڵی پاراستنی ئه‌و سنوورانه‌ بدات كه‌ له‌لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینه‌وه‌ به‌ ناڕه‌وا داده‌نرێت.


بۆیه‌ ئایین هه‌وێنێكی به‌توانایه‌ بۆ گۆڕانی بیروبۆچوونی مرۆڤ به‌رامبه‌ر شتانی ده‌وروبه‌ری، به‌تایبه‌ت مرۆڤه‌كانیتر، تێگه‌یشتنمان بۆ دادپه‌روه‌ری، ئازادی، عیشق، كه‌ هه‌موومان دڵمان پێیخۆشه‌ واته‌ ئایین ئه‌و سیستمه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ هانده‌دات بۆ گۆڕانی بیروبۆچوونی به‌رامبه‌ر ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ریدا هه‌ن، چ ئه‌و شتانه‌ گیانداره‌كان بن، چ شته‌ بێگیانه‌كان بن، لێره‌وه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ئایینه‌كان ده‌بنه‌ هۆی دروستكردنی مرۆڤه‌كان، به‌ مانای دروستكردنی تاك له‌ڕووه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقییه‌كه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌مان ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ كه‌ "ئیمانویل كانت"ی فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌كرده‌وه‌، كاتێك ده‌یووت ئایینه‌كان خاوه‌نه‌كانیان دروستده‌كه‌ن. 


كاتێكیش له‌سه‌ر ئایین ده‌دوێیین مه‌به‌ستمان ته‌نها ئه‌و سووده‌یه‌ كه‌ ئه‌و ئایینه‌ له‌ ژیانی دوونیایی تاكدا هه‌یه‌تی، به‌بێ‌ گوێدانه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ئایینه‌ ئاسمانییه‌ یان زه‌مینییه‌، چونكه‌ كارێكی زه‌حمه‌ته‌ مرۆڤ بتوانێت به‌بێ‌ بوونی ئایینێك ژیان بباته‌سه‌ر، مرۆڤ ناتوانێت بژی به‌ ته‌نها بوونی زانست و زانین، چونكه‌ مرۆڤ هه‌ڵگری لایه‌نی سۆز و عاتیفه‌یه‌.ئه‌ی كه‌واته‌ ئایین چییه‌؟؟ ئایین ده‌توانێت چ شتێكمان بۆ ده‌سته‌به‌ربكات؟؟ چاوه‌روانییه‌كانی مرۆڤ چییه‌ له‌ ئایین؟؟ ئایا ترس له‌ سزا ته‌نها هۆكاره‌ بۆ جێیه‌جێكردنی فرمانه‌ ئایینییه‌كان؟؟ سه‌رچاوه‌كانی ئایین كامانه‌ن؟؟ بۆچی مرۆڤه‌كان بڕوا به‌ بنه‌ما ئایینییه‌كان ده‌هێنن؟؟ ئه‌مانه‌ و چه‌ندین پرسیاریدیكه‌ دێنه‌به‌رده‌م كه‌سی توێژه‌ر كاتێك ده‌یه‌وێت توێژینه‌وه‌ له‌ بابه‌تێكی وه‌ك ئایین بكات.


پاش ئه‌وه‌ی كورته‌یه‌كمان له‌سه‌ر ئایین باسكرد، ئێستا كاتی ئه‌وه‌یه‌ بپرسین: ئایا ئایین خۆی چییه‌؟ و چۆن ده‌توانین وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ی سه‌ره‌وه‌ بده‌ینه‌وه‌.
كۆمه‌ڵناسی به‌ناوبانگ (ئانتۆنی گیدنز) سه‌باره‌ت به‌م باسه‌ پێیوایه‌ بۆئه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ئایین نه‌كه‌وینه‌ دوای یه‌كلابینینی كه‌لتووریانه‌، واباشتره‌ بپرسین ئه‌رێ‌ دین چی نییه‌؟ بۆئه‌وه‌ی باشتر له‌ هه‌ر دیارده‌یه‌ك تێبگه‌ین و ئاشنابین پێی باشتر وایه‌ له‌ڕووی نه‌یاری ئه‌و دیارده‌یه‌وه‌ بۆی بگه‌ڕێینه‌وه‌، واته‌ (ناسینی شته‌كان به‌ دژه‌كانیان) بۆیه‌ ئایین وه‌ك دیارده‌یه‌ك جیا له‌ هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ی خواره‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ لای هه‌ندێك كه‌س وه‌ك جۆرێك له‌ ئایین ته‌ماشابكرێت ده‌ناسێنین، له‌وانه‌ش:
یه‌كه‌م: ئایین نابێت له‌گه‌ڵ یه‌كتاپه‌رستیدا (باوه‌ڕبوون به‌ تانها خودایه‌ك) پێكه‌وه‌ببه‌سترێنه‌وه‌ و یه‌كسانبكرێن، چونكه‌ چه‌ندان ئایینمان هه‌یه‌ تائێستاش چه‌ندین خودا ده‌په‌رستن و بڕوایان به‌ چه‌ندین خودای جیاواز هه‌یه‌.
دووه‌م: ئایین نابێت له‌گه‌ڵ ره‌فتاره‌ ئه‌خلاقییه‌كاندا ئه‌وه‌ی كه‌ ره‌فتاری باوه‌ڕدارانن، به‌ یه‌كچاو سه‌یربكرێن، ئه‌و هزره‌ی كه‌ خوداكان ئاگایان له‌ ره‌فتاری ئێمه‌یه‌ له‌ دونیادا له‌ زۆرێك له‌ مه‌زهه‌به‌كاندا بوونی نییه‌، بۆ نموونه‌ له‌ مه‌زهه‌بی یۆنانییه‌كاندا خوداكان هیچ گرنگیان به‌ ره‌فتاری مرۆڤه‌كان نه‌داوه‌ و به‌گرنگیان دانه‌ناوه‌.
سێیه‌م: ئایین ته‌نها ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ پێمانبڵێت ئه‌م دونیایه‌ی كه‌ هه‌یه‌ چۆن دروستبووه‌.
چواره‌م: ئایین ناكرێت له‌گه‌ڵ فرمانه‌ سه‌رووسروشتییه‌كان یه‌كسان سه‌یربكرێت.


 هه‌ر له‌ خاڵی یه‌كه‌مدا بۆمان روونده‌بێته‌وه‌ كه‌ ناكرێت ئایین ته‌نها ببه‌سترێته‌وه‌ به‌ یه‌كتاپه‌رستییه‌وه‌، چونكه‌ تائێستاش چه‌ندین ئایینمان هه‌یه‌ كه‌ چه‌ندین خودای تێداده‌په‌رسترێت، له‌ نموونه‌ی ئه‌مه‌ ئایینی ته‌وته‌می، تیایدا چه‌ندین شت ده‌په‌رسترێت وه‌ك گژوگیا، دره‌خت، دیارده‌ سروشتییه‌كان.. هتد، واته‌ زیاد له‌ هێزێك به‌ پیرۆز سه‌یرده‌كرێت و ده‌په‌رسترێت. له‌ خاڵی دووه‌مدا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ناكرێت، ره‌فتاری كه‌سانی ئایینی به‌ پێناسه‌ وه‌ربگرین بۆ خودی ئایین، چونكه‌ زۆرجار كه‌سانی ئایینی پێچه‌وانه‌ی رێسا ئایینییه‌كان ره‌فتارده‌كه‌ن، بۆ پێناسه‌كردنی هه‌ر ئایینێك ده‌بێت له‌ رێگه‌ی ده‌ق و رێساكانه‌وه‌ بیناسین، بۆیه‌ ناكرێت به‌ ته‌نها رووكاری ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌كان بكه‌ین به‌ پێوه‌ر بۆ ناسینی ئایین، چونكه‌ ئه‌وه‌ تێگه‌شتنی ئێمه‌یه‌ بۆ ئه‌و ئایینه‌ نه‌ك خودی ئایینه‌كه‌.

 

بۆیه‌ توێژه‌ران پێیانوایه‌ پێناسه‌ی ئایین به‌ دوو شێوه‌ ده‌كرێت: یه‌كه‌م: له‌ڕێگه‌ی خوێندنه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و دینه‌ وه‌ك دیارده‌یه‌ك له‌ مێژووی مرۆڤدا. دووه‌م: به‌وشێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ ده‌قه‌كانی هه‌ر دینێكدا پێناسه‌كراوه‌.دیسان ئایین ئه‌و مه‌سه‌له‌ گرنگه‌یه‌ كه‌ له‌جیاتی نه‌فیكردن ده‌بێت لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكرێت و رێبازی ره‌خنه‌ بگرینه‌ به‌ر له‌ به‌رامبه‌ریدا، با به‌ گیانی لێپرسراوی و مرۆڤانه‌ و واقعییانه‌ و به‌ ره‌حمه‌ته‌وه‌ و عادلانه‌ سه‌یری هه‌موو شته‌كان بكه‌ین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر زۆر بچووك و كه‌مكاریگه‌ریش بێت، چ جای مه‌سه‌له‌یه‌كی گه‌وره‌ی وه‌ك دین، یان دینداران كه‌ زۆرینه‌ی مرۆڤ پێكده‌هێنن، دین و مێژووی دین هیچ كه‌س ناتوانێت بیكات به‌و شته‌ی كه‌ نابێت باسی لێبكرێت و ره‌خنه‌ی لێبگیرێت، به‌ڵام با له‌ باسی هه‌رزانه‌ و نا مه‌سئولانه‌ و ده‌مارگیر و په‌ڕگیرانه‌ی دینی خۆمان بپارێزین و قووڵ و ریشه‌یی و زانستی له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بدوێین.


بۆیه‌ ئێمه‌ش وه‌ك توێژه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و له‌ژێر رۆشنایی بیردۆزه‌كانی زانایانی كۆمه‌ڵناسی هه‌وڵی ناسینی ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌ده‌ین، چونكه‌ ئایین ئه‌و لایه‌نه‌ گرنگه‌یه‌ كه‌ ویژدانی مۆراڵی جێگیرده‌كات و مرۆڤ له‌ پشتبه‌ستن به‌ كار و فرمانه‌كانیدا پته‌وگیرده‌كات، یاسا ئایینییه‌كان له‌پیناو كامڵكردنی تاكه‌كانی مرۆڤایه‌تی دانراون، به‌ بۆچوونی "ماكس ڤیبر" گرنگی ئایین ته‌نها له‌ چوارچێوه‌ی مامه‌ڵه‌كردنی ئیمانیانه‌دا كورتنابێته‌وه‌، به‌ڵكو مه‌ودای كاركردنی فراوانده‌بێت ئامانجی زه‌مینییان هه‌یه‌ كه‌ بریتینله‌ به‌ده‌ستهێنانی به‌ختیاری دونیایی، هه‌موو ئه‌و پێشنیارانه‌ی كه‌ بۆ رزگاربوون و به‌ختیاری مرۆڤه‌كان ئایین پێشنیاریده‌كات، نابێت ته‌نها وه‌ك رزگاربوون و به‌ختیاری قیامه‌ت ته‌ماشابكرێن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ په‌یوه‌دییه‌كی زیندوویان به‌ ژیانی دوونیایییه‌وه‌ هه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ ئێره‌ی مرۆڤ مامه‌له‌َده‌كه‌ن.


كه‌واته‌ ئێستا ده‌بێت پێناسه‌یه‌كی ئایین بكه‌ین، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین كه‌ هه‌ندێك له‌ پسپۆڕان له‌وانه‌ش "ماكس ڤیبر max weber" پێیانوایه‌ پێناسه‌كردنی ئایین له‌ پێش لێكۆڵینه‌وه‌دا نه‌ پێویسته‌ و نه‌ ده‌كرێت، به‌ڵام به‌ڕای (فیراس ئه‌لسه‌واح) زۆربه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌ركی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دیارده‌ی ئایینیان گرتووه‌ته‌ئه‌ستۆ، هه‌وڵی پێناسه‌كردنی ئایینیان داوه‌، چونكه‌ به‌بێ‌ ئه‌م كاره‌ سه‌ره‌تاییه‌ له‌وانه‌یه‌ توێژه‌ر دیارده‌یه‌كی دوور له‌ ئایین وه‌ربگرێت و بكه‌وێته‌ دوای ره‌هه‌نده‌ لاوه‌كییه‌كانی ئایین له‌سه‌ر حسێبی ره‌هه‌نده‌ سه‌ره‌كییه‌كانی.

 

ئێمه‌ش ته‌نها پێناسه‌یه‌كی كوورتی ئایین ده‌كه‌ین و ماوه‌ی تێگه‌شتن و راڤه‌كردن جێده‌هێلین بۆ خوێنه‌ر، لێره‌دا پێناسه‌یه‌ك ده‌كه‌ین بۆ ئه‌م دیارده‌یه‌ ئه‌ویش پێناسه‌ی كۆمه‌ڵناسی ئه‌مریكی "ئانتۆنی گیدنز"ه‌ كه‌ ده‌ڵێت:" كۆمه‌ڵێك بنه‌ما و رێسا و یاسایه‌ كه‌ هه‌سته‌كانی رێزگرتن یان ترسان داواده‌كات، بۆ نموونه‌ داواكرنی جێبه‌جێكردنی مه‌راسیمی كڵێسا، كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵی ئیماندارانه‌وه‌ به‌ ئه‌نجامده‌گه‌یه‌نرێت و په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ به‌یه‌كه‌وه‌، هه‌ریه‌ك له‌م ره‌گه‌زانه‌ش پێویستیان به‌ روونكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ له‌ هه‌ندێ‌ ئاییندا مرۆڤه‌كان بڕوایان به‌ هێزیكی ئیلاهی هه‌یه‌، رێزیلێده‌گرن، كه‌سایه‌تی به‌ خوداوه‌ند نابه‌خشن، له‌هه‌مانكاتدا له‌ هه‌ندێ‌ ئایینیدیكه‌دا كه‌سایه‌تی ده‌به‌خشن به‌ خودا و رێزیلێده‌گرن، وه‌ك ئایینی "كۆنفۆشیوس" یان ئایینی بودایی.


كه‌واته‌ ئایین پێكدێت له‌ كۆمه‌ڵێك بیروباوه‌ڕ و هه‌ست و دروشم كه‌ كه‌سانی باوه‌ڕدار تیایدابه‌شدارده‌بن، هه‌رتاكه‌ و به‌پێی ئه‌و پێگه‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی كۆمه‌ڵێك ئه‌ركی ده‌كه‌وێته‌سه‌رشان، جێبه‌جێكردنی هه‌ریه‌ك له‌و ئه‌ركانه‌ ده‌بێته‌ هۆی زیاتر نزیكبوونه‌وه‌ی ئه‌و تاكه‌ له‌ په‌رستراوه‌كه‌ی. له‌ژێر رۆشنایی ئه‌م پێناسه‌یه‌دا ده‌توانرێت ئه‌م شتانه‌ی خواره‌وه‌ وه‌ك جۆرێك له‌ ئایین ته‌ماشابكه‌ین:

یه‌كه‌م: فتشییه‌ت (فیتش-جادوو): مرۆڤه‌ كۆن و ره‌وه‌نده‌كان پێیانوابوو كه‌ رۆح له‌و شتانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ به‌ بۆچوونی خۆیان به‌ به‌رز و پیرۆزیان داده‌نان، ده‌توانرێت له‌ نموونه‌ی ئه‌مه‌ (ته‌زبیح، ملوانك، لوته‌وانه‌، گواره‌.. هتد) له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا ببینین، ئه‌م فتشییانه‌ نه‌ك ته‌نها پیاو و ژن به‌ڵكو له‌ ملی ئاژه‌ڵ و شتی نێوماڵیشیاندا هه‌ڵده‌واسی.
دووه‌م: ئانیمیزم (ئه‌رواحپه‌رستی): واژه‌ی "ئانیم"، "ئه‌نیمه‌" به‌ مانای بزواندن و ورووژاندنه‌، كه‌ هه‌ر له‌ واژه‌ی رۆح كه‌وتووه‌ته‌وه‌، به‌ بڕوای زۆرینه‌ی ئایینناسان ئایینی ئه‌رواحپه‌رستی سه‌ره‌تایترین جۆری ئایینه‌ له‌سه‌ر رووی زه‌وی.
سێیه‌م: ته‌وته‌میه‌ت: بریتییه‌له‌ به‌پیرۆز دانانی شتێك یان گیانه‌وه‌رێك، ئه‌مه‌ش له‌ناو هۆز و تیره‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا بوونی هه‌بووه‌، تائێستاش له‌ ئوسترالیا و ئه‌فریقا و ئه‌مریكای باكوور بوونی هه‌یه‌، لێره‌دا هه‌ر هۆزه‌ ته‌وته‌می تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌.


ده‌توانین له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیشدا له‌ نموونه‌ی (فتشییه‌ت) ببینین، هه‌روه‌ك له‌ سه‌ردانكردنی گۆڕی پیاوچاكاندا ده‌بینرێت، كه‌ هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكی بۆ پیرۆزی و داواكاری تایبه‌تی رووده‌كه‌نه‌ سه‌ر گۆڕی هه‌ندێك له‌ پیاوچاكان، كه‌ به‌ بڕوای ئه‌مان پیرۆزن و توانای وه‌ڵامدانه‌وه‌ی داواكارییه‌كانیان هه‌یه‌، چه‌ندان شوێنمان هه‌یه‌ كه‌ به‌ جێنشینگه‌ی ئه‌وان داده‌نرێن و خه‌ڵكی به‌ پیرۆزیان ده‌زانن، یان هه‌ڵواسینی هه‌ندێ‌ له‌ په‌ڕۆ و قوماش به‌و بیانووه‌ی كه‌ كاریگه‌ییان هه‌یه‌ له‌سه‌ریان.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure