لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

سه‌ره‌تایه‌ك ده‌رباره‌ی ئایین(بەشی سێیەم و کۆتایی)

12/09/2018


موزه‌فه‌ر جه‌بار عه‌بدوڵڵا

 

له‌م قۆناغه‌دا لێكۆڵه‌ره‌وان دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ تێروانینی مه‌زه‌نده‌كردن و خه‌مڵاندن، به‌ڵكو رێبازێكی زانستییان گرته‌به‌ر بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ و تێگه‌یشتنی دیارده‌ی ئایین، هه‌وڵیاندا بۆ تێگه‌یشتن له‌ كاریگه‌ریه‌كانی سیستمی ئایینی له‌سه‌ر ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ تێڕوانینی سیستمی ئایینی به‌ته‌نها و به‌پێی تێروانینی ئایینه‌كه‌ خۆی، هه‌روه‌ك چۆن توێژه‌رانی پێشوو كردیان. كه‌واته‌ له‌م قۆناغه‌دا هه‌وڵی تێگه‌یشتنی ئایین درا وه‌ك دیارده‌یه‌كی كاریگه‌ر له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، توێژه‌ران له‌م قۆناغه‌دا كه‌وتنه‌ شیكردنه‌وه‌ی ئایین وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا هه‌یه‌، به‌پێی ئه‌و كاریگه‌ری و رۆڵه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی له‌سه‌ر تاك، بۆ ئه‌مه‌ش رێبازی زانستییان گرته‌به‌ر و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ شیكردنه‌وه‌ی عاتیفییانه‌ی ئایین.


كۆمه‌ڵناسان بڕوایان به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ سه‌رجه‌می مرۆڤه‌كان سێ‌ جۆر پێداویستییان هه‌یه‌ كه‌ به‌بێ‌ بوونی یه‌كێك له‌مانه‌ ژیانی مرۆڤ نامۆده‌بێت، بۆیه‌ هه‌ریه‌كه‌یان ته‌واوكه‌ری ژیانی مرۆڤه‌ و ناكرێت لێی جودابێته‌وه‌ پێداویستییه‌كانیش بریتینله‌: یه‌كه‌م: پێداویستییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان: ئه‌مانه‌ خۆیان له‌ پێداویستییه‌ ماددییه‌كاندا ده‌بیننه‌وه‌ وه‌ك (خواردن، خه‌وتن.. ) دووه‌م: پێداویستییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان: ئه‌م پێداویستییانه‌ش خۆیان له‌ پێدواویستییه‌كانی (په‌یوه‌دییه‌كان، سۆز و خۆشه‌ویستی و هاوكاری. هتد ده‌بینێته‌وه‌. سێیه‌م: پێداویستییه‌ رۆشنبیری و رۆحییه‌كان (الپقافیه‌ والروحیه‌) ئه‌مه‌ش خۆی له‌ پێداویستییه‌ ناوه‌كییه‌كانی مرۆڤدا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ ئایین به‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی داده‌نرێت تیایدا.


"ئایین نه‌ك ته‌نها به‌دیهێنراوێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌ڵكو له‌ڕاستیدا خودی كۆمه‌ڵگایه‌ كه‌ خه‌سڵه‌تی خودایی وه‌رگرتووه‌". دۆركهایم به‌ دامه‌زرینه‌ری كۆمه‌ڵناسی داده‌نرێت له‌ فه‌ره‌نسا، له‌ هه‌ردوو بواری "تیۆری" و "پراكتیكی"دا خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی به‌م زانسته‌ كردووه‌، به‌رهه‌مه‌كانی گه‌واهی ئه‌م راستییانه‌ ده‌ده‌ن، بۆچوون و هزره‌كانی "دۆركهایم" له‌ ساڵانی (1930) دا گه‌یشته‌ لوتكه‌، كاریگه‌ری زۆری جێهێشت له‌سه‌ر هزری مێژوونوسان و كۆمه‌ڵناسانی دوای خۆی، كاریگه‌رییه‌كی ته‌واوی هه‌بوو له‌سه‌ر كۆمه‌ڵناسی ئایین، "دۆركهایم" له‌ژێر كاریگه‌ری (سان سیمۆن، رابرستون سمیس، مامۆستاكه‌ی فوستن دوی لانژ)دا بوو لێكۆڵینه‌وه‌كانی "دۆركهایم" ده‌رباره‌ی ئایین بواری لێكۆڵینه‌وه‌ی خۆشكرد بۆ زانایان و لێكۆڵه‌ره‌وانیدیكه‌ و یارمه‌تیده‌رێكی باشبوو بۆیان، "دۆركهایم" یه‌كه‌مین كه‌سانێكه‌ كه‌ له‌ روانگه‌یه‌كی كۆمه‌ڵناسییه‌وه‌ له‌ ئایینی كۆڵیوه‌ته‌وه‌، له‌ كتێبه‌كه‌یدا ((فۆرمه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ژیانی ئایینی)) "دۆركهایم" به‌دوای ئه‌و رۆڵه‌ بوو كه‌ ئایین له‌ ته‌واوی كۆمه‌ڵگا مرۆڤایه‌تییه‌كاندا گێڕاویه‌تی، تێروانینه‌كانی "دۆركهایم" له‌بواری ئایینیدا تێروانینێكی ته‌واو كۆمه‌ڵناسانه‌ بوو.


پێش هه‌موو شتێك باشتروایه‌ پێناسه‌ی ئایین لای "دۆركهایم" بكه‌ین، كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ پێناسه‌یده‌كات و ده‌ڵێت:    (ئایین سیستمێكی به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدراوی بیروباوه‌ڕ و كرداری په‌یوه‌ست به‌ شته‌ پیرۆزه‌كانه‌، واته‌ ئه‌و شتانه‌ی كه‌ جیان له‌ شته‌ ئاساییه‌كانیتر و له‌ ریزی شته‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان داده‌نرێت، ئه‌م بیروباوه‌ڕ و كردارانه‌ گشت ئه‌و كه‌سانه‌ په‌یڕه‌ویلێده‌كه‌ن كه‌ له‌ كۆمه‌ڵێكی ئه‌خلاقی به‌ناو كڵێسادا یه‌كده‌خرێن)، واته‌ سیستمه‌ ئایینییه‌كان به‌وه‌ جیاده‌كرێنه‌وه‌ كه‌ خاوه‌نی جۆرێك له‌ پیرۆزین، تاك شته‌ پیرۆزه‌كان جیاده‌كاته‌وه‌ له‌ شته‌ ئاساییه‌كان.

 

"دۆركهایم" له‌ روانگه‌ی ئایینی مه‌سیحی و كڵێسای مه‌سیحییه‌وه‌ له‌ دیارده‌ی ئایینی كۆڵیوه‌ته‌وه‌، ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بكرێت كه‌ به‌ لای "دۆركهایم"ه‌وه‌ ئایین دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌وپێیه‌ی كه‌ سیفه‌ته‌كانی دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ئاییندا بوونیان هه‌یه‌، له‌وانه‌ش بوونی "قهر" كه‌ ئایین هه‌یه‌تی، پاشان سیستمی ئایینی سیستمێكی گشتگیره‌ و زۆرینه‌ی زۆری تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌سانی ئایینین یان جۆرێك له‌ رێوره‌سمی ئایین جێبه‌جێده‌كه‌ن، كه‌واته‌ ئایینیش به‌وپێیه‌ی كه‌ خاوه‌نی ئه‌م سیفاتانه‌یه‌ ده‌توانرێت به‌ دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ناوببرێت، پاشان ئایین لای ئه‌و ئاماژه‌یه‌ به‌ گوزارشتێكی ناڕاسته‌قینه‌ی كۆمه‌ڵگا، ئایین لای "دۆركهایم" پرسیارناكات له‌وه‌ی كه‌ چۆن بیرده‌كه‌یته‌وه‌؟ به‌ڵكو پرسیار له‌وه‌ده‌كات چۆن ره‌فتارده‌كه‌یت (چی ده‌كه‌ی)؟

 

ئایین پاڵپشتێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ هاندانی تاك بۆ كاری ته‌ندروست، كه‌واته‌ كاری ئایین ته‌نها له‌ڕووه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یدا كورتده‌كاته‌وه‌ كاتێك پێمانده‌ڵێت كاری ئایین ئه‌وكاته‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ تۆ وه‌ك تاكێك ره‌فتارێكی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگادا ئه‌نجامده‌ده‌یت، نه‌ك ئه‌وكاته‌ی كه‌ به‌ ته‌نهاو دوور له‌وانیدیكه‌ بیرده‌كه‌یته‌وه‌، كه‌واته‌ ئه‌ركی ئایین ئه‌ركێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، "دۆكهایم" به‌پێی كاریگه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌یری ئایینی ده‌كرد كه‌ ئامانجی به‌هێزكردنی یه‌كگرتنه‌ له‌ كۆمه‌ڵگادا، چونكه‌ تاك هه‌ست به‌ هاوبه‌شی رۆحی ده‌كات كاتێك له‌گه‌ڵ تاكه‌كانیدیكه‌ی كۆمه‌ڵگادایه‌، ئه‌گه‌ر ئایین ئه‌م ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی نه‌بوایه‌ ئه‌وا ئایین ته‌نها له‌سه‌ر خه‌یاڵ و گریمانه‌ راده‌وه‌ستا بۆیه‌ ئایین له‌ خزمه‌تی پته‌وكردنی هاوبه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆحی گه‌له‌كی (روح جمعی)دایه‌.


ئه‌ركی بنه‌ڕه‌تی ئایین له‌ راستیدا بریتییه‌له‌ دروستكردنی هاوبه‌ندی و به‌رگریكردن و پاراستنی ئه‌و هاوبه‌ندییه‌، هاوبه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تیش هه‌ڵده‌ستێت به‌ رێكخستنی په‌یوه‌دییه‌كانی نێوان تاكه‌كان و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان، هاوبه‌ندی به‌مجۆره‌ پێناسه‌ده‌كرێت كه‌: (بریتییه‌ له‌ په‌یوه‌ندی یاخود هێزی پێكه‌وه‌به‌ستنی تاكه‌كان له‌ناو گروپێكدا، له‌لایه‌كه‌وه‌ چه‌مێكی كاریگه‌ره‌ و له‌ توانایدا هه‌یه‌ هۆكاره‌ تاكه‌كه‌سی و ده‌سته‌جه‌معیه‌كان بگرێته‌وه‌، له‌لایه‌كیتره‌وه‌ ئه‌م په‌یڤه‌ توانای په‌سه‌ندكردنی روانگه‌ ئه‌زموونییه‌كانی هه‌یه‌، سه‌رجه‌می پێناسه‌كانی هاوبه‌ندی له‌سه‌ر ئه‌و خاڵه‌ كۆكن كه‌ مه‌به‌ست له‌ (هاوبه‌ندی گروپ) تۆڕی ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌یه‌ ئامانجیان پاراستنی په‌یوه‌ندی ئه‌ندامه‌كانی گروپه‌ به‌ مه‌به‌ستی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و هێزانه‌ی كه‌ به‌شبه‌شكه‌رن).

 

واته‌ هاوبه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌ركی په‌یوه‌ستكردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ به‌ ره‌فتار و ئه‌خلاقه‌ گشتییه‌كانه‌وه‌ تاوه‌كو هه‌رتاكه‌ و جیا له‌ كۆمه‌ڵگا نه‌بێت و پێكه‌وه‌ بوونی كۆمه‌ڵگا ده‌سته‌به‌رببێت، ئه‌ركی یه‌كه‌می هاوبه‌ندی دروستكردنی تۆڕێكی په‌یوه‌ندی به‌هێزه‌ له‌نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا، هه‌رلێره‌وه‌ په‌یوه‌دییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی نێوان تاكه‌كان و گروپه‌كان ده‌گاته‌ لوتكه‌. ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی له‌ ئاستێكی به‌رزدابێت "دۆركهایم" به‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌ندروست و سه‌لامه‌تی ناوده‌بات و پێیوایه‌ كه‌مترین رێژه‌ی تاوانی تێدا به‌رجه‌سته‌ده‌بێت، چونكه‌ یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی تاوانكردن لای "دۆركهایم" ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لاوازی په‌یوه‌دییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی تاك و نزیكبوونه‌وه‌ی تۆڕی په‌یوه‌دییه‌كانی ئه‌و تاكه‌ له‌ سفر، هه‌رلێره‌وه‌ تاك رووبه‌ڕووی تاوانی خۆكوژی (الانتحار) ده‌بێته‌وه‌ "دۆركهایم" یه‌كێكك له‌ جۆره‌كانی خۆكوژی ناوده‌نێت خۆكوژی (گۆشه‌گیری).

 

ئه‌وكاته‌ی كه‌ تاك له‌لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ په‌یوه‌دییه‌كانی لاوازده‌بێت و به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان تاك تووشی نامۆییده‌بێت.. نامۆیی (ALINATION) له‌ڕووی چه‌مكه‌وه‌ به‌وه‌ پێناسه‌كراوه‌ كه‌ هه‌لوومه‌رجی كه‌سێكه‌ له‌ خۆی بێگانه‌ بووه‌ نامۆیی له‌لای زانایانی كۆمه‌ڵناسی به‌ جیاواز پێناسه‌كراوه‌ و هۆكاره‌كانی نامۆیی لای هه‌ر زانایه‌ك جیاوازه‌ له‌ویدیكه‌، به‌ نموونه‌ لای "كارل ماركس" هۆكاری نامۆیی تاك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لایه‌نی ئابووری، لای "دۆركهایم" ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لاوازی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، هه‌روه‌ها لای فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی (فیۆرباخ) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئایین، واته‌ ئایین به‌ بۆچوونی ئه‌و هۆكاری سه‌ره‌كی نامۆبوونه‌.


هاوبه‌ندی گروپ ئه‌و لایه‌نه‌ به‌هێزه‌یه‌ كه‌ توانای پاراستنی تاكاكانی هه‌یه‌ له‌ ره‌فتاری لادان و كه‌مكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی تاوان له‌ كۆمه‌ڵگادا، دۆركهایم پێیوابوو ئه‌و كۆمه‌ڵانه‌ی كه‌ ئاستی رێككه‌وتنیان به‌رزه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌و گروپانه‌ی كه‌ ئاستی رێككه‌وتنیان لاوازه‌ ره‌فتاری لادانیان كه‌مترده‌بێت، تا چه‌ند باوه‌ڕی گروپێكی دینی به‌هێزتربێت، ئه‌و گرووپه‌ ده‌بێ‌ یه‌كپارچه‌تر بێت و به‌مپێیه‌ش باشتر ده‌توانێ‌ ژینگه‌یه‌ك فه‌راهه‌مبكات كه‌ ئه‌ندامه‌كانی له‌و ژینگه‌یه‌دا له‌ ئه‌زموونی زیانبه‌خش و نائومێدكه‌ر بپارێزێت. "دۆركهایم" روونیكرده‌وه‌ كه‌ دین (ئایین) سیستمێكه‌ له‌ سیستمه‌ گرنگه‌كانی بینای كۆمه‌ڵایه‌تی، وه‌ك هه‌موو ئه‌وانیدیكه‌ له‌ ته‌نزیمكردنی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌شداره‌، ئه‌م تیۆریه‌ی "دۆركهایم" هیچ له‌ بایه‌خی فكری ئه‌و فه‌یله‌سوفانه‌ كه‌مناكاته‌وه‌ كه‌ روانگه‌یه‌كی غه‌یره‌ لاهووتییان بۆ ئایین هه‌بووه‌، لێره‌وه‌ ئه‌م تیۆرییه‌ كۆمه‌ڵناسانی ناچاركرد واقعییانه‌ بڕواننه‌ ده‌وری كۆمه‌ڵایه‌تی ئایین و له‌ گۆڕانكاریه‌كاندا مامه‌ڵه‌یه‌كی واقعیانه‌ی له‌گه‌ڵ بكه‌ن.


دۆركهایم پێیوایه‌ ئایین تایبه‌تمه‌ندی دووفاقی به‌ مرۆڤه‌كان به‌خشیوه‌، له‌لایه‌ك هه‌ستی به‌كۆمه‌ڵ، كه‌ ده‌ره‌نجامی كۆبوونه‌وه‌ی تاكه‌كانه‌ له‌ شوێنێكی دیاریكراودا، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی په‌یدابوونی ئایینێك له‌ناو تاكه‌كاندا، له‌لایه‌كیتره‌وه‌ په‌رستنی ئایینی خۆیان به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی بزانن له‌ واقعدا كۆمه‌ڵگا ده‌په‌رستن. "دۆركهایم" باس له‌ دوو جۆری سیستمی ئایینی ده‌كات كه‌ له‌ناو خێڵه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئوستورالیادا بوونی هه‌بووه‌ ئه‌وانیش بریتینله‌ هه‌ردوو سیستمی (ته‌وته‌م و تابۆ) بڕوایوابوو كه‌ جیهان له‌ سه‌رده‌مه‌ كۆنه‌كاندا بڕوایان به‌ ته‌وته‌م هه‌بووه‌، ته‌وته‌میش ((totemism بریتییه‌له‌ سیسمێكی ئاڵۆزی ئایدیا و سیمبووله‌كان و مومارسه‌كان، كه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كی گریمانه‌كراو دامه‌زراون، له‌نێو تاكه‌كان یان گروپێگی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، له‌گه‌ڵ بابه‌تێكی سروشتیدا كه‌ به‌ ته‌وته‌م ناسراوه‌، ده‌شێت ته‌وته‌م باڵنده‌یه‌ك، گیانه‌وه‌رێك، یاخود رووه‌كێك بێت.

 

هه‌روه‌ها ده‌شێت دیارده‌یه‌كی سروشتیش بێت، یان خسڵه‌تێكی تایبه‌تی دیمه‌نێكی سروشتی بێت كه‌ گرووپه‌كه‌ پێیوایه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان پێوه‌ی په‌یوه‌سته‌، زاراوه‌ی ته‌وته‌م له‌ زمانی (ئۆجیبوا)وه‌ خواستراوه‌، كه‌ هۆزێًكی به‌راییه‌ له‌ ئه‌مریكای باكوور، زاراوه‌ی تابۆ(tabo) بریتییه‌له‌ قه‌ده‌غه‌كردنی شتێك یان چه‌شنه‌ ره‌فتارێك، له‌ تابۆ ئایینییه‌كاندا بابه‌تی قه‌ده‌غه‌كراو به‌شێكی پۆخڵ یان دزێو یان گڵاو یاخود ناپیرۆز له‌قه‌ڵه‌مده‌درێت، تابۆ بۆ خۆپاراستن له‌ هێز و توانایی بابه‌ته‌كه‌ به‌كارده‌هێنرێت، قه‌ده‌غه‌كردنی كوشتن و ماره‌كردن له‌ ناوه‌وه‌ی گروپێكدا، نموونه‌ی ره‌فتاری تابۆیین، هه‌ندێك له‌ تابۆكان به‌ته‌واوه‌تی قه‌ده‌غه‌كراوی ئایینی نین، به‌ڵكو په‌یوه‌ندییان به‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و دابونه‌ریته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، بریتینله‌ نموونه‌ی جیاكه‌ره‌وه‌ی گرووپ.


خێڵه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان بڕوایانوابوو كه‌ ئه‌م دیاردانه‌ به‌رده‌وامده‌بن له‌ رێگه‌ی سه‌ما یان بانگه‌شه‌ بۆ ته‌وته‌مه‌كه‌ یان بوونه‌وه‌ری پیرۆزه‌وه‌. زانایانی مرۆڤناسی (ئه‌نسرۆپۆلۆجیسته‌كان) هاوڕان له‌گه‌ڵ "دۆركهایم" له‌ دیاریكردنی ئه‌ركه‌كانی ئاییندا، به‌تایبه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا، به‌ڵام ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ "دۆركهایم" پشتیپێبه‌ستووه‌ رووبه‌ڕووی زۆر ره‌خنه‌ بووه‌ته‌وه‌، بۆ نموونه‌ زانا "فریزه‌ر" كه‌ پێیوایه‌ دیارده‌ی (ته‌وته‌م) دانانرێت به‌ ئایین، به‌ڵكو داده‌نرێت به‌ جۆرێك له‌ جادوو (السحر)، هه‌روه‌ها "رادكلیف براون" پێیوایه‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ "دۆركهایم" جه‌ختیكردووه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ریان ناتوانرێت به‌ هۆیانه‌وه‌ بڕیاری كۆتاییبدرێت، چونكه‌ زانیارییه‌كانی ناته‌واو و تایبه‌تن به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر خێڵه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئوسترالیا، "دۆركهایم" پشتیبه‌ستووه‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر خێڵی (ئاراندا) له‌ ئوستورالیا، كه‌ دواتر ده‌ركه‌وت ئه‌م خێڵه‌ وێنای شێوازێكی گشتی رێوڕه‌سمی ئایینی ناكات له‌ ئوسترالیا، به‌ڵكو وێنای حاڵتێكی تایبه‌تی خێڵه‌كه‌ی خۆیان ده‌كات نه‌ك سه‌رجه‌می خێڵه‌ ئوسترالیه‌كان.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:
1. جان جاك رۆسۆ، په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی، و. محه‌ممه‌د سابیر كه‌ریم، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی گه‌نج، سلێمانی، 2005.
2. جولی سكوت، ئایرن هاڵ، ئایین و كۆمه‌ڵناسی، و. هیوا مه‌لا عه‌لی، بێبوونی نۆبه‌ی چاپ، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر.
3. حسێن سۆران، ماركس و ئه‌فلاتوون، له‌ تۆتالیتاریزمی فیكره‌وه‌ بۆ تیرۆركردنی به‌های ئازادی، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2007.
4. د. ته‌قی ده‌باغ، بیری ئایینی كۆن له‌ میزۆپۆتامیادا، و. یاسین عومه‌ر، چاپی یه‌كه‌م، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، سلێمانی، 2001.
5. د. شه‌بوسته‌ری و ئه‌وانیتر، قه‌یرانی ئیمان، و. كامه‌ران حه‌مه‌ سه‌عید، بێبوونی نۆبه‌ی چاپ، چاپخانه‌ی ره‌نج، سلێمانی، 2003.
6. د. سه‌باح به‌رزنجی، سێگۆشه‌نیگا بۆ شه‌ڕی ژیاره‌كان؟ یان گفتوگۆی نێوانیان؟ دین و ده‌وڵه‌ت، ته‌سه‌وف و سیاسه‌ت، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر، 1998.
7 .د. عه‌بدولره‌حمانی به‌ده‌وی، فه‌لسه‌فه‌ی ئایین و په‌روه‌رده‌ لای كانت، و. سامان عه‌لی، بێ‌ بوونی نۆبه‌ی چاپ، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، سلێمانی، 2003.
8. دانیاڵ، ل-پاڵس، ئایین و كه‌سیه‌تی، تێروانینێك بۆ میتۆدی فرۆید، و. ئاوات ئه‌حمه‌د، چاپی یه‌كه‌م، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، سلێمانی، 2001.
9. سه‌رۆ قادر، كۆمه‌ڵگا، دین و توندوتیژی، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی خانی، دهۆك، 2008.
10. موسڵیح عه‌بدولقه‌هار ئیروانی، ئایین و ناسیۆنالیزم، رۆڵ و كاریگه‌ری و په‌یوه‌ندی نێوانیان له‌دوای راپه‌ڕینی 1991 له‌ هه‌رێمی كوردستان، لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی تیۆری مه‌یدانییه‌ له‌ سۆسیۆلۆژیای تاواندا، نامه‌ی ماسته‌ر، زانكۆی سه‌لاحه‌دین، 2002.
11. میشێل مالروب، مرۆڤ و ئایینه‌كان، و. هیوا مه‌لا عه‌لی سوره‌دێیی، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر، 2006.
12. منوچهری موحسنی، ده‌روازه‌كانی كۆمه‌ڵناسی، و. رێبوار سیوه‌یلی و ئه‌وانیتر، چاپی سێیه‌م، چاپخانه‌ی ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر، 2007.
13. مسته‌فا شوكور، سه‌رچاوه‌كانی بیروباوه‌ڕی كورده‌واری، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر، 2006.
14. محه‌مه‌د مه‌لا عوسمانی باڵخی، دیوانی مه‌حوی، لێكۆڵینه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ی مه‌لا عه‌بدولكه‌ریمی موده‌ڕیس، چاپی چواره‌م، ئینتیشاراتی كوردستان، سنندج، 1386.
15. مۆنتیسكیۆ، رۆحی یاساكان، و. ئیدریس شێخ شه‌ره‌فی، چاپی دووه‌م، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر، بێبوونی ساڵی چاپ.
16. لویس كۆزه‌ر، دۆركهایم ژیان و ئه‌ندێشه‌، و. محه‌ممه‌د قادر، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی چوارچرا، سلێمانی، 2008.
17. انتونی گیدنز، جامعه‌شناسی، ترجمه‌: منوچهر صبوری، چاپ نهم، چاپ مهدی، نشر نی، تهران، 1382.
18. د. احسان محمد حسن، التنڤیم المجتمع، بدون گبعه‌، دار الحكمه‌ للگباهه‌ والنشر، بغداد، 1992.
19. د. حسین عبد الحمید رشوان، المجتمع فی علم الاجتماع، الگبعه‌ الاولی، مكتبه‌ الجامعی الحدیپ، 2005.
20. د. عبدالكریم سروش، دین و دنیای جدید، مجموعه‌ أز سخنرانی های درباره‌ دین، أنواع دینداری موچوعات مرتبگ با دین.
21. قیس نوری، المدخل الی علم الانسان، بدون گبعه‌، گبعت بمگابع مكتبه‌ دار الكتب للگباعه‌ والنشر، 1983.
22. لویس میر، مقدمه‌ فی اڵانپروپولوجیا اڵاجتماعیه‌، ترجمه‌: د. مصگفی شاكر سلیم،
23. د. مسعود جلال مقدم، درێ‌مدی جامعه‌ شناسی دین و ێ‌را‌و جامعه‌ شناسانی بزرگ درباره‌ دین، چاپ دوم، نشر مركز، تهران، 1386.
24. گۆڤاری هه‌ژان، ژ19، سلێمانی 2006.
25. .گۆڤاری سه‌رده‌م، ژماره‌ 47-48
26. گۆڤاری سه‌رده‌م، ژ55، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، سلێمانی، 2008.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ

لە کۆچ مەگەزینەوە وەرگیراوە

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure