لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

هیندۆس(بەشی چوارەم و کۆتایی)

18/09/2018


نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین

 

تێر و ته‌سه‌له‌ له‌باره‌ی هه‌مو بوونه‌وه‌رێكه‌وه‌. به‌ڵام باشتروایه‌ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ئاماژه‌بكات بۆ جۆری ئه‌و ژیری خۆڕسكه‌ كه‌ شانۆی گه‌ردونی ڕوناكده‌كاته‌وه‌ كه‌ نهێنیه‌ گه‌وره‌كه‌ی ئاشكراده‌كات. به‌ بوونی ئه‌م تێڕوانینه‌ تێكشكاوه‌ بۆ شته‌ لاوه‌كیه‌كان، ئه‌وكاته‌ گرنگیدان به‌ شته‌ لاوه‌كیه‌كان هیچ مانایه‌كی نابێت، هه‌روه‌ك گرگیدان به‌ ژماره‌ی په‌ڵه‌ شینه‌كان له‌ وێنه‌یه‌كی زه‌یتی بیكاسۆ، یان گرنگیدان به‌ ژماره‌ی شه‌پۆله‌كانی ژێر ژێیه‌ك له‌ ژێكانی كۆرسێكی بێ وێنه‌ی "باخ"! ئه‌گه‌ر ده‌رككرا به‌ ڕاستی ئیتر كێ گرنگی ده‌دات به‌ شته‌ لاوه‌كیه‌كان؟ به‌ڵام ئایا زانینی ئه‌وه‌ی له‌پشت مرۆڤایه‌تیه‌وه‌یه‌ به‌رده‌ستخراوه‌ بۆ مرۆڤ؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌، سۆفیه‌كان له‌ ڕاپۆرته‌كانیاندا هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌مه‌. به‌ڵام زانستی ده‌رونناسی ئه‌كادیمی جه‌خت ناكاته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌م لایه‌نه‌، زۆرجار واده‌رده‌كه‌وێت سه‌یری ئاڕاسته‌ی پێچه‌وانه‌ ده‌كات، به‌ڵام ئه‌ویش به‌ هه‌مان شێوه‌ باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ له‌ مێشكماندا بڕێكی زۆر له‌ زانیاری هه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر زیاتر له‌وه‌ی له‌سه‌ر ڕووه‌كه‌ی دیاره‌.

 

زانایانی ده‌رونناسی مێشكان ده‌چوێنن به‌ شاخه‌ سه‌هۆڵینه‌كان كه‌ به‌سه‌ر ڕووی ده‌ریاكانه‌وه‌ن، ئه‌وه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت ته‌نها به‌شێكی زۆر كه‌مه‌ له‌ قه‌باره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی، به‌ڵام به‌شه‌ گه‌وره‌كه‌ی نابینرێت چونكه‌ له‌ژێر ئاوه‌كه‌دایه‌. چی له‌و كیشوه‌ره‌ فراوانه‌دای ئه‌قڵدایه‌ كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ و ناوی ده‌به‌ین به‌ جیهانی "پشت ئاگایی" به‌بیركردنه‌وه‌ی هه‌ندێكیان "پشت ئاگایی" هه‌مو یاده‌وه‌ریه‌ك و ئه‌زمونێك له‌ناو خۆیدا ده‌پارێزێت كه‌ مرۆڤ پێیدا تێپه‌ڕده‌بێت، ئه‌و هیچ شتێكی نه‌خستوه‌ته‌ سه‌ر ئه‌قڵی هه‌ناوی كه‌ هه‌رگیز ناخه‌وێت. ئه‌وانی تری وه‌كو كارل جه‌نگ carl jung  بۆ دورتر له‌مه‌ ده‌ڕۆن و وابیرده‌كه‌نه‌وه‌ "پشت ئاگایی" یاده‌وه‌ریه‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كیان ده‌گرێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ "ئه‌قڵی پشت ئاگایی به‌كۆمه‌ڵ" كه‌ دانایی ڕه‌چه‌ڵه‌كی مرۆیی به‌گشتی كورتده‌كاته‌وه‌. ئامانجی شیكاری ده‌رونی هیچ نیه‌ جگه‌له‌ ڕوناكی خستنه‌سه‌ر ئه‌و ناوچه‌ فراوانانه‌ی ئه‌قڵ كه‌ شه‌فاف نین و نابینرێن ته‌نها ئه‌گه‌ر لێیان نزیك نه‌بینه‌وه‌ و چاره‌سه‌ریان نه‌كه‌ین به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت.

به‌ڵام وادابنێ ئێمه‌ توانیمان بچینه‌نێو ئه‌و كیشوه‌ره‌وه‌ ه‌ كه‌وتۆته‌ ژێر ئاوه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو، ئه‌و كاته‌ كێ ده‌توانێت پێشبینی ئه‌وه‌ بكات ڕه‌هه‌ندی زانینه‌كانمان سه‌ر به‌ كام ڕابردووه‌؟! به‌ڵام سێیه‌مین كه‌موكوڕی ژیان بریتیه‌ له‌ كۆتایی هاتنی، بۆئه‌وه‌ی بتوانین ئه‌مه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین به‌شێوه‌یه‌كی سودبه‌خش، پێویسته‌ یه‌كه‌مجار بپرسین: چۆن سنوری خود دیاری ده‌كرێت؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌ مه‌به‌ستمان له‌بڕی ئه‌و بۆشاییه‌ مادیه‌ نیه‌ا كه‌ جه‌سته‌مان داگیری ده‌كات، یان بڕی ئه‌و ئاوه‌ نیه‌ كه‌ لاده‌درێت له‌ حه‌وزی خۆشتن له‌كاتێكدا ده‌چینه‌ناوی! كه‌واته‌ لۆژیكانه‌تره‌ كه‌ سنوری بوونی مرۆڤ بپێوین به‌پێی بڕی قه‌باره‌ی ڕۆحه‌كه‌ی (خودی)، واته‌ به‌ بواری ئه‌و ڕاستیه‌ی ده‌بینێت ناسنامه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی ده‌نوێنێت. بۆ نمونه‌: ئه‌و مرۆڤه‌ی ناسنامه‌ی خودی خۆی دیاریده‌كات به‌وه‌ی خێزانه‌كه‌یه‌تی، شادومانه‌ به‌هه‌مو ئه‌و شتانه‌ی ده‌رونی شادومان ده‌كات، به‌وجۆره‌ بوونێكی ده‌بێت به‌پێی ئه‌و بڕه‌.

 

ئه‌گه‌ر مرۆڤ توانی ناسنامه‌كه‌ی دیاری بكات به‌وه‌ی به‌ڕاستی مرۆڤایه‌تی به‌گشتی، بوونه‌كه‌ی فراوانتر ده‌بێت له‌وه‌ی پێشوی. به‌هه‌مان پێوه‌ر، ئه‌گه‌ر مرۆڤ توانی ناسنامه‌ی بوونی خۆی ببینێت به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، واته‌ بوون به‌گشتی، ئه‌وكاته‌ بوونی مرۆڤ بێ سنور ده‌بێت. هێشتا ئه‌م قسه‌یه‌ واده‌رده‌كه‌وێت دووره‌ له‌ ڕاستیه‌وه‌. كه‌واته‌، هه‌رچه‌نده‌ مرۆڤ فراوان بوو له‌ دیاریكردنی ناسنامه‌كه‌یدا، ئه‌مه‌ نابێته‌ ڕێگر له‌نێوان ئه‌م و مه‌رگدا، له‌و كاته‌دا بوونی ده‌وه‌ستێت به‌شێوه‌یه‌كی كتوپڕ ده‌پچڕێت. كه‌واته‌ بابه‌تی گرنگیپێدانی به‌رده‌وام ده‌بێت به‌ڵام ئه‌وكاته‌ ڕۆیشتوه‌.

به‌پێی ئه‌مه‌ پێویسته‌ كێشه‌ی بوون چاره‌سه‌ر بكه‌ین ته‌نها له‌ڕووی ناوه‌نده‌وه‌ نا به‌ڵكو له‌ڕووی كاته‌وه‌. ئه‌زمونی ڕۆژانه‌مان چه‌ند به‌ڵگه‌یه‌كمان ده‌داتێ‌ كه‌ پاڵپشتی ئه‌م ئاڕاسته‌یه‌ ده‌كات. هه‌مو ساتێك له‌ ژیانمان مردنێكه‌. "منی باڵا" له‌ ساته‌وه‌ختی ڕابردودا مردوه‌، بۆ هه‌تایه‌ ناژی. به‌ڵام وێڕای ئه‌و ڕاستیه‌ ئه‌زمونی ژیانم هیچ نیه‌ جگه‌له‌ ماته‌مینیه‌ك، هه‌ست به‌وه‌ ناكه‌م به‌ڕاستی ئه‌مرم له‌ هه‌مو ساتێكدا، چونكه‌ ده‌رونم یه‌كسان ناكه‌م به‌ هیچ یه‌كێك له‌ ئه‌زمونه‌كانم. به‌ڵكو ده‌رونم به‌ جۆرێك ده‌بینم به‌و ئه‌زمونانه‌دا تێپه‌ڕده‌بێت، یه‌ك له‌دوای یه‌ك ده‌یانبینێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی ناسنامه‌م دیاری بكه‌م و ڕاستی خۆم ببینم، من به‌ گشتی، كام له‌و ئه‌زمونانه‌م. هیندۆسیه‌ت پاڵ به‌م ده‌ركپێكردنه‌وه‌ ده‌نێت بۆ دواوه‌ به‌ره‌و ئاستێكی تر. ئه‌مه‌ بوونی خود به‌ جۆرێك داده‌نێت حه‌شاردراوه‌ له‌پشت ژیانی ئێستامه‌وه‌ به‌گشتی. ئه‌م بوونه‌ جێگیره‌ و ده‌مێنێته‌وه‌ له‌نێو هه‌مو ئه‌زمونه‌ تایبه‌ته‌كانمدا.

دڵی منداڵێك تێكده‌شكێت له‌ كۆمه‌ڵه‌ شتێكدا ئێمه‌ به‌ بێمانای ده‌زانین. ئه‌و ده‌رونی دیاری ده‌كات به‌وه‌ی هه‌مو ڕوداوێك، به‌بێ سه‌یركردنی ڕوداوه‌كان ته‌نها وه‌ك كۆمه‌ڵه‌ شتێكی نمایشكراو له‌ چوارچێوه‌ی ته‌مه‌ن و ژیانی ئاوه‌ژوكراودا به‌گشتی. پێویسته‌ منداڵ به‌چه‌ندین ئه‌زموندا تێپه‌ڕبێت هه‌تا دوربكه‌وێته‌وه‌ له‌ دیاریكردنی ناسنامه‌كه‌ی له‌و ساته‌دا هه‌تا ده‌بێته‌ پیاوێكی كامڵ. ئێمه‌ به‌ به‌راورد به‌ منداڵه‌كان به‌ كامڵ داده‌نرێین، به‌ڵام به‌ به‌راورد به‌ قه‌شه‌كان به‌ منداڵ داده‌نرێین. چونكه‌ توانای هه‌ریه‌كه‌مان بۆ بینینی ده‌رونی به‌گشتی به‌پێی په‌یوه‌ندیه‌ دروسته‌كانی و گرنگیه‌كه‌ی، زیاتر نیه‌ له‌ توانای بینین له‌لای منداڵێكی سێ ساڵان كاتێك بوكه‌شوشه‌كه‌ی شكێندراوه‌!، چونكه‌ هه‌مو ئاگاییمان چڕكراوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر ماوه‌ی ژیانی ئێستامان له‌سه‌ر زه‌وی به‌ ته‌نها. ئه‌گه‌ر توانیمان گه‌وره‌ ببین و پێبگه‌ین به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو بۆ زانینی ئه‌وه‌ی بوونی گشتیمان زۆر فراوانتره‌ له‌وه‌ی بیری لێده‌كه‌ینه‌وه‌، به‌وه‌ی ده‌بینین بوونمان بێسنوره‌ و ناكۆتایه‌، ئه‌مه‌ خاڵی بنه‌ڕه‌تیه‌ له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی هیندۆسیه‌تدا بۆ ڕاستی بایه‌خی مرۆڤ.

 

زانستی ده‌رونناسی هاوچه‌رخ ڕایهێناوین له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستیه‌ی خودی خۆمان زۆر شت ده‌گرێته‌خۆی زیاتر له‌وه‌ی ده‌یزانین. ئه‌قڵی مرۆڤ له‌ ئێستادا هه‌روه‌ك زه‌وی پێش سه‌د ساڵ چه‌ندین شوێنی گرتوه‌ته‌خۆی كه‌ هێشتا مرۆڤ نه‌یدۆزیوه‌ته‌وه‌، هێشتا چه‌ندین شتی نه‌زانراوی تیایه‌ وه‌ك شوێنه‌ نه‌زانراوه‌كانی ئه‌فه‌ریقا و دارستانه‌كانی دورگه‌ی بورینو و گۆمه‌كانی ئه‌مازۆن. دروسته‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری مێشكمان هێشتا چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌یه‌ بدۆزرێته‌وه‌. له‌ هیندۆسیه‌تدا ئه‌قڵ شاردراوه‌ته‌وه‌ هه‌تا بگات به‌ ناكۆتا. به‌ڵام جیهانه‌ سنورداره‌كان له‌ بوونیدا، ناكۆتایه‌ له‌ زانینیدا چونكه‌ بوونی نیه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا، شتێك له‌ده‌ره‌وه‌یدا چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بناسرێته‌وه‌، ناكۆتایه‌ له‌ شادومانیه‌كه‌یدا، چونكه‌ هیچ شتێكی ده‌ره‌كی ناتوانێت بچێته‌ ناوی بۆئه‌وه‌ی ئارامیه‌كه‌ی لێ بشێوێنێت.

ئه‌ده‌بیاتی هیندی چه‌ندین په‌ندی له‌خۆگرتوه‌ كه‌ ئامانجی چاوكراوه‌ییمانه‌ بۆ سه‌ر ئه‌و بوونه‌ ناكۆتایه‌، كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ له‌ قووڵاییه‌كانی هه‌مو ژیاندا. ئێمه‌ وه‌ك ئه‌و پادشایه‌ین كه‌توشی له‌بیرچونه‌وه‌ بووه‌ و به‌ جلوبه‌رگێكی دڕاوه‌وه‌ به‌ كیشوه‌ره‌كه‌یدا دێت و ده‌چێت به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕاستی خۆی بزانێت. ئێمه‌ وه‌ك ئه‌و بێچوه‌ شێره‌ین دایكی له‌ده‌ستداوه‌ له‌دوای له‌دایكبوونی، به‌ ڕێكه‌وت گه‌وره‌ بووه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵه‌ مه‌ڕێكدا، ئیتر وای لێهات له‌گه‌ڵیان گیای ده‌خوارد و ده‌یباڕاند، وای ده‌زانی ئه‌ویش مه‌ڕێكه‌ وه‌ك ئه‌وانی تر. ئێمه‌ وه‌ك ئه‌و دڵداره‌ین كه‌له‌ خه‌ویدا به‌ جیهاندا ده‌گه‌ڕێت به‌دوای خۆشه‌ویسته‌كه‌یدا به‌بێئه‌وه‌ی بیدۆزێته‌وه‌، له‌بیری چوه‌ كه‌له‌پاڵیدا ڕاكشاوه‌!.

به‌هه‌ر جۆرێك بێت، ته‌نها تێپه‌ڕبوون به‌ ئه‌زمونی پراكتیكیدا ده‌توانێت ئاگایی و ده‌رككردن به‌ ڕاستی بوونمان پێببه‌خشێت. هه‌روه‌ك ناتوانین باس له‌ هه‌ڵهاتنی خۆر بكه‌ین بۆ كه‌سێكی نابینا به‌ هه‌مان شێوه‌ ناتوانین ئه‌و ده‌رك پێكردنه‌ باس بكه‌ین بۆ كه‌سێك كه‌ تێپه‌ڕنه‌بووبێت به‌و ئه‌زمونه‌ ڕۆحیه‌دا. به‌ڵام ژیانی ئه‌وانه‌ی گه‌یشتون به‌و ده‌ركپێكردنه‌ چه‌ند كلیلێكی گرنگمان پێده‌دات بۆ تێگه‌یشتن له‌و ڕاستیه‌. ئه‌وان چه‌ند كه‌سێكی لێوانلێون له‌ دانایی و ژیری، هێزی كه‌سایه‌تی و شادومانیان زۆر زیاتره‌ له‌وانی تر، ئه‌وان سه‌ربه‌خۆ ده‌رده‌كه‌ون، به‌و واتایه‌ نا كه‌ هه‌میشه‌ هه‌ڵده‌سن به‌ تێكشكاندنی یاساكانی سروشت، به‌ڵام سه‌ربه‌خۆن به‌و واتایه‌ی هه‌رگیز شتێك نادۆزنه‌وه‌ كه‌ نائومێدكه‌ر بێت بۆیان له‌ سیستمی سروشتی ژیاندا. له‌به‌رئه‌وه‌ هیچ شتێك ناتوانێت بیانكاته‌ كۆیله‌ی خۆی، هیچ شتێك ناتوانێت ئارامیه‌یان لێ بشێوێنێت كه‌ تیایدا ده‌ژین. ئه‌وان وا هه‌ست ده‌كه‌ن كه‌ پێویستیان به‌هیچ شتێك نیه‌، هه‌رگیز هه‌ست به‌ نائومێدی ناكه‌ن و ناترسن، هۆكارێك نابینن بۆ ململانێ و دڵته‌نگی. ئه‌وان هه‌میشه‌ دڵخۆش ده‌رده‌كه‌ون. تێكه‌ڵ بوون له‌گه‌ڵیاندا هێزمان پێده‌به‌خشێت و هانده‌رمانه‌ بۆ به‌دیهێنانی ئاواته‌كانمان.

چوار ڕێگا بۆ به‌دیهێنانی ئامانج
كه‌واته‌ هه‌مومان له‌سه‌ر ڕۆخی زه‌ریایه‌كی بێسنورین له‌ هێزی داهێنه‌ری ژیان. هه‌مومان له‌ناو خۆماندا هه‌ڵمانگرتون: هێزی شكۆدار، دانایی كامڵ، شادومانی نه‌بڕاوه‌، ناتوانێت توشی نائومێدی ببێت یان تێكبشكێت، به‌ڵام شاردراوه‌ته‌وه‌ له‌ قووڵاییه‌كاندا، ئه‌مه‌ ژیان ده‌كاته‌ كێشه‌. ناكۆتایه‌ له‌ قووڵاییه‌كاندا، له‌ تاریكترین و قووڵترین ژێرزه‌مینی بوونمادا. له‌و چاڵه‌ قووڵه‌دا له‌بیركراوه‌. چی ڕوده‌دات ئه‌گه‌ر ئه‌و ناكۆتایه‌ سه‌رله‌نوێ بدۆزینه‌وه‌ و لێی ڕابكێشین به‌بێ وه‌ستان؟. خودی ئه‌م پرسیاره‌ به‌ربه‌ستی هینده‌ و سه‌رقاڵی كردوه‌. نه‌ته‌وه‌كه‌ی داوای ئایینی كردوه‌ ته‌نها له‌به‌ر زۆركردنی خه‌زێنه‌ی زانیاریه‌كانیان نا، به‌ڵكو داواكردنی ئایین وه‌ك به‌رنامه‌ و ڕێگایه‌ك ڕێنمونی ده‌كات بۆ حاڵه‌تێكی شكۆدارتر. چونكه‌ هیندۆسی باوه‌ڕدار ئه‌و كه‌سه‌یه‌ هه‌وڵده‌دات بۆ گۆڕینی سروشتی خۆی، كارده‌كات له‌سه‌ر دوباره‌ بنیادنانه‌وه‌ خودی خۆی بۆئه‌وه‌ی ببێته‌ مرۆڤێكی به‌هێز، ده‌كرێت ناكۆتا له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ تیشكبداته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕوبه‌ڕوی به‌ربه‌ستی زۆر ببێته‌وه‌.

 

یه‌كێكیان هه‌ست ده‌كات به‌ پێداگریكردنی ئه‌م هه‌وڵه‌ كه‌ به‌زۆری چاومان پێی ده‌كه‌وێت له‌ ده‌قه‌كانی هیندۆسیه‌تدا به‌ چه‌ند ده‌سته‌واژه‌یه‌كی جۆراوجۆر: هه‌روه‌ك ئه‌و مرۆڤه‌ی له‌سه‌ر سه‌ری بارێك داری پێیه‌ و ئاگری تێبه‌ربووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ڕاده‌كات به‌ره‌و نزیكترین گۆمی ئاو بۆئه‌وه‌ی ئه‌و ئاگره‌ بكوژێنێته‌وه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ی به‌دوای ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێت، ئه‌و كه‌سه‌ی ئازاره‌ سوتێنه‌ره‌كانی ئاگری ژیانی چه‌شتوه‌ له‌م جیهانه‌دا: له‌دایكبوون، مردن، بێ مانایی ژیان، فریودانی خود، ڕاده‌كات به‌ره‌و مامۆستایه‌ك بۆئه‌وه‌ی شته‌ گرنگه‌كانی ژیانی فێربكات.

هه‌مو ئاڕاسته‌كانی هیندۆسیه‌ت كه‌ په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ بو چالاككردن و به‌دیهێنانی سروشتی كامڵی مرۆڤ كۆده‌بنه‌وه‌ له‌ژێر یه‌ك ناونیشاندا ئه‌ویش "یۆگا"یه‌ yoga . ئه‌مه‌ وشه‌یه‌كی سه‌یر نیه‌ له‌لای ڕۆژئاوا، چونكه‌ هه‌مویان بیستویانه‌ و وێنه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌یان بینیوه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن. ئه‌م وشه‌یه‌ پێكهاتوه‌ له‌ چاوگێك كه‌ هه‌مان چاوگی ئینگلیزی فه‌رمانی to yake، ئه‌مه‌ فه‌رمانێكه‌ دوو واتای هه‌یه‌: یه‌كه‌میان واته‌: یه‌كیخست to unite together و دووه‌م: خستیه‌ ژێر مه‌شقێكی تایبه‌ته‌وه‌ .to bring under the yoke هه‌ردو واتاكه‌ بوونیان هه‌یه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تی سنسكریتی وشه‌كه‌دا. به‌پێی ئه‌مه‌، پێناسه‌ی گشتی یۆگا "یۆگا" بریتیه‌له‌: "به‌رنامه‌یه‌ك یان ڕێگای ڕاهێنانێك، ئامانجی ڕێنیشاندانی مرۆڤه‌ به‌ره‌و كامڵبوون یان یه‌كگرتن". به‌ڵام كامڵبوونی چی؟.

هه‌ندێك كه‌س به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی گرنگی ده‌ده‌ن به‌ ڕێكوپێكی جه‌سته‌یان. بێ گومان هاوشێوه‌یان هه‌یه‌ له‌ هیند، ئه‌و هیندیانه‌ی گرنگیپێدانیان چڕكردوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر كۆنترۆڵكردنی جه‌سته‌یان. هیند به‌درێژایی سه‌ده‌كان گرنگیان داوه‌ به‌ سه‌یرترین خوێندنگای ڕۆشنبیری جه‌سته‌ كه‌ مرۆڤایه‌تی ناسیویه‌تی(3). ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت هیند گرنگی زیاتری داوه‌ به‌ جه‌سته‌ به‌به‌راورد به‌ ڕۆژئاوا، به‌ڵكو مه‌به‌ست له‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ گرنگیپێدانی هیند به‌ جه‌سته‌ ڕێچكه‌یه‌كی تری گرتوه‌ته‌به‌ر. چونكه‌ له‌كاتێكدا ڕۆژئاوا گرنگیداوه‌ به‌ په‌ره‌پێدانی هێزی جه‌سته‌ و جوانیه‌كه‌ی ، هیند گرنگیداوه‌ به‌ ڕێكخستنی جه‌سته‌ و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی، له‌ حاڵه‌تێكی نمونه‌ییدا، به‌ ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی ته‌واو به‌سه‌ر هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئه‌ركه‌كانی جه‌سته‌.

چه‌ند بانگه‌شه‌ له‌ بانگه‌شه‌كانی هیندۆس له‌م بواره‌دا ده‌كرێت پاڵپشتی لێبكرێت و به‌شێوه‌یه‌كی زانستی بسه‌لمێنرێت؟ ئه‌مه‌ كارێكه‌ پێویستی به‌ توێژینه‌وه‌ هه‌یه‌. ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ بكه‌ین بۆئه‌وه‌ی ته‌نانه‌ت كه‌سێكی به‌ ئه‌زمونی وه‌ك "جولیان هوكسلی" julian huxley  ناچاربوو بوێرانه‌ بڵێت ((واده‌رده‌كه‌وێت هیند هه‌ندێك شتی دۆزیوه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌توانێت واله‌ جه‌سته‌ بكات بتوانێت به‌وه‌ هه‌ستێت كه‌ هێشتا ڕۆژئاوا هیچی له‌باره‌وه‌ نازانێت)). ئه‌م ڕێنماییه‌ جه‌سته‌ییانه‌ هه‌ستێكی سروشتیه‌ "یۆگای" بنه‌ڕه‌تی پێكدێنێت كه‌ بریتیه‌له‌ "یۆگای هاتها" hatha yoga واته‌ یۆگای هێز. ئه‌مجۆره‌ یۆگایه‌ ئه‌نجام ده‌درا وه‌ك ڕێخۆشكه‌رێك بۆ یۆگای ڕۆحی، به‌ڵام فراوان بوو ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ی له‌ده‌ستدا، له‌به‌رئه‌وه‌ جێگای گرنگیپێدانمان نیه‌ لێره‌دا. بیركردنه‌وه‌ی دانایانی هیند له‌م بواره‌دا ده‌كرێت هه‌مان بیركردنه‌وه‌ی ئێمه‌ بێت: ئه‌وان به‌ مرۆڤ ده‌ڵێن: به‌ڵێ، ده‌كرێت جه‌سته‌ت هه‌ستێت به‌ چه‌ند كارێكی سه‌رسامكه‌ر، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ بێت گرنگه‌ به‌لاته‌وه‌ و ده‌ته‌وێت ژیانت ته‌رخان بكه‌یت بۆ گه‌یشتن پێی.

  

به‌ڵام ئه‌م شتانه‌ گرنگیه‌كیان نیه‌ كه‌ شایه‌نی باسكردن بێت له‌بابه‌تی ڕوناكبوونه‌وه‌ی هه‌ناویدا، به‌ڵكو له‌ڕاستیدا، ئه‌گه‌ر ئامانجت په‌ره‌پێدانی توانا جه‌سته‌ییه‌كانت بێت بۆ خۆده‌رخست و شانازی كردن پێوه‌ی، ئه‌وا ئه‌و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنه‌ سه‌یره‌ له‌سه‌ر جه‌سته‌ت شانازی پێوه‌كردنێكت ده‌داتێ‌ زیانێكی ئاشكرای هه‌یه‌ له‌سه‌ر شكۆداری ڕۆحیت.
ئه‌و یۆگایه‌ی گرنگه‌ به‌لامانه‌وه‌ بریتیه‌ له‌و یۆگایه‌ی ئامانجی به‌ده‌ستهێنانی یه‌كگرتنی ڕۆحی مرۆڤه‌ له‌گه‌ڵ یه‌زداندا له‌ قووڵترین جێگاكانی ڕۆحدا. ((له‌كاتێكدا هه‌مو ڕاهێنانه‌كان و وه‌رزشه‌ ڕۆحیه‌كانی هیند به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ته‌ری ته‌رخانكراوه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌و مه‌به‌سته‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌كرێت سه‌یری بكه‌ین به‌وه‌ی یه‌كێك له‌ گرنگترین بیركردنه‌وه‌ زانستیه‌كان ده‌گرێته‌خۆی، كه‌ ئه‌قڵی مرۆیی خستیه‌ قاڵبێكی پراكتیكیه‌وه‌))(4).

چۆن ده‌گه‌ین به‌ براهمان و په‌یوه‌ندیمان پێوه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌؟ چۆن یه‌كده‌گرین له‌گه‌ڵ براهمان و تیایدا ده‌ژین؟ چۆن شكۆدار ده‌بین له‌كاتێكدا هێشتا له‌سه‌ر زه‌وین؟ چۆن ده‌گۆڕێین، سه‌رله‌نوێ له‌دایكده‌بینه‌وه‌ له‌دایكبوونێكی ئه‌ڵماسی پته‌و وێڕای ئه‌وه‌ی هێشتا خاك و خۆڵین له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی؟ ئه‌مه‌ گه‌ڕانی ڕۆحی مرۆڤه‌ له‌ هیند به‌ درێژایی نه‌وه‌كان. ئه‌و ڕێگا ڕۆحیانه‌ی هیند دۆزیه‌وه‌ و كردیه‌وه‌ بۆ مرۆڤ به‌ره‌و ئه‌م ئامانجه‌، چوار ڕێگان. له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ناكاو ده‌ربكه‌وێت. چونكه‌ ئه‌گه‌ر تاكه‌ ئامانجێك بووایه‌، ئایا نه‌ده‌كرا ڕێگای ڕۆیشتن بۆی تاكه‌ ڕێگاكه‌یه‌ك بێت؟! به‌ڵێ ئه‌مه‌ دروسته‌، ئه‌گه‌ر هه‌مومان له‌یه‌ك خاڵه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌ین، ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌م به‌ئه‌گه‌ردانانه‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌هۆی به‌كارهێنانی كه‌ره‌سته‌ جیاوازه‌كانی وه‌ك به‌پێ ڕۆیشتن و سواربوونی كه‌شتی و فڕۆكه‌. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكن نزیكده‌بنه‌وه‌ له‌و ئامانجه‌ له‌ چه‌ند ئاڕاستیه‌كی جیاوازه‌وه‌، خاڵه‌كانی ده‌ستپێكردنیان دیاره‌ داواده‌كات له‌ شوێنكه‌وتوانی چه‌ند ڕێگایه‌كی جیاواز بگرنه‌به‌ر ئه‌گه‌ر ویستیان بگه‌ن به‌ هه‌مان لوتكه‌.

سروشتی هه‌مو مرۆڤێك خاڵی ده‌ستپێكردنی تایبه‌ت به‌خۆی دیاری ده‌كات. مه‌به‌ست له‌ سروشتی مرۆڤ پێكهاته‌یه‌كی تایبه‌ته‌ بۆ لێهاتویی و شێوازی هه‌ڵسوكه‌وتكردنی و هیوا و ئاواته‌كانی كه‌ هه‌مویان به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌ كه‌سایه‌تی ئه‌و مرۆڤه‌ پێكدێنێت. له‌ڕاستیدا بیرۆكه‌ی بوونی چه‌ندین ڕێگای جیاواز به‌ره‌و یه‌زدان به‌پێی بوونی چه‌ند شێوازێكی جیاواز له‌ مرۆڤ بیرۆكه‌یه‌كی ناسراوه‌ به‌باشی له‌نێو سه‌ركرده‌ ڕۆحیه‌كانی ڕۆژئاوادا. قه‌شه‌ سورین surin له‌ كورته‌ ئایینیه‌كه‌یدا نوسیویه‌تی: ((چه‌ند سه‌رۆكێكی ڕۆحین بیرۆكه‌یه‌ك ده‌خه‌نه‌ مێشكیانه‌وه‌ زۆر بیری لێده‌كه‌نه‌وه‌، دواتر جێبه‌جێی ده‌كه‌ن له‌سه‌ر هه‌مو ئه‌و ڕۆحانه‌ی دێنه‌ لایان، وابیرده‌كه‌نه‌وه‌ سه‌ركه‌وتنێكی مه‌زن به‌ده‌ست ده‌هێنن ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتن به‌وجۆره‌ی هه‌مویان له‌سه‌ر ئه‌و هێڵه‌ ده‌ڕۆن كه‌ كێشاویانه‌. دواتر ئامانجێكی تریان نابێت  جگه‌له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌وه‌ی وێنایان كردوه‌، ئه‌وانه‌ وه‌كو ئه‌و مرۆڤه‌ن كه‌ ئاره‌زو ده‌كات هه‌مو خه‌ڵك وه‌ك ئه‌و جلوبه‌رگ له‌به‌رده‌كه‌ن!)). قه‌شه‌ یۆحه‌نای خاچ st. john of the cross ئاماژه‌ی كرد بۆ هه‌مان خاڵ له‌ كتێبه‌كه‌یدا "گڕه‌ زیندوه‌كه‌" the living flame له‌كاتێكدا وتی: ((پێویست ناكات ئامانجی ڕێنمونیكه‌ری ڕۆحی ڕابه‌رایه‌تی ڕۆحه‌كان بێت به‌ره‌و یه‌زدان به‌ چه‌ند ڕێگایه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ ڕێنمونیكه‌ره‌كه‌دا بگونجێت به‌ڵكو پێویسته‌ له‌سه‌ری خۆڕاگر بێت له‌ ڕێگاكه‌یدا به‌ره‌و یه‌زدان.)).

 

ئه‌و شته‌ی هیندۆسیه‌تی پێ جیاده‌كرێته‌وه‌ بریتیه‌له‌ وردی و بڕی ئه‌و ئاگاییه‌ی داویه‌تی به‌ پڕۆسه‌ی ناسینه‌وه‌ی ڕێگا جۆراوجۆره‌كان بۆ هه‌ڵسوكه‌وتی مرۆڤ و دیاریكردنی ئه‌م ڕێگایانه‌. به‌پێی شیكاری هیندۆسی، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی چوار جۆر مرۆڤ هه‌ن: هه‌ندێك له‌ خه‌ڵك ئه‌قڵانین به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی. ئه‌وانی تر به‌پله‌ی یه‌كه‌م ئه‌ڤینین. هه‌ندێكی تریان له‌بنه‌ڕه‌تدا كه‌سانی كردارین. دواجار هه‌ندێك له‌ خه‌ڵك ده‌ناسرێنه‌وه‌ به‌وه‌ی ئه‌زمونین. بۆ هه‌ریه‌كه‌یان جۆرێك له‌ یۆگا هه‌یه‌ دانراوه‌ بۆ وه‌به‌رهێنانی به‌هره‌ تایبه‌ته‌كان كه‌ بوونی هه‌یه‌ له‌لای تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌.

هه‌ریه‌كه‌ له‌ چوار ڕێگاكه‌ ده‌ستپێده‌كالت به‌ چه‌ند ڕێ خۆشكه‌رێكی ئاكاری پێویست، سه‌یر نیه‌ له‌كاتێكدا ئامانجی هه‌موان گۆڕینی ڕووكاری ده‌روون بێت بۆ ئه‌وه‌ی ڕوون و شه‌فاف بێت بۆئه‌وه‌ی ڕێگا بدات به‌ هه‌ڵاتنی خودایی كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ له‌ قووڵاییه‌كانیدا، پێویست بوو ده‌روون پاكبكرێته‌وه‌ له‌ كه‌مومكوڕی و ئاكاره‌ پیسه‌كانی. گومانی تیا نیه‌ ئایین هه‌میشه‌ كورتناكرێته‌وه‌ به‌ته‌نها له‌سه‌ر ڕێنماییه‌ ئاكاریه‌كان، به‌ڵام كاتێك ده‌یه‌وێت ڕاشكاویه‌كه‌ی بنیادبنێت پێویسته‌ له‌سه‌ر زه‌مینه‌یه‌كی ئاكاری پته‌و بێت. كاره‌ خودپه‌رستانه‌كان ده‌رونی كۆتادار به‌هێز ده‌كات، خووڕه‌وشته‌ ناشیرینه‌كان، ئه‌قڵ و جه‌سته‌ ده‌هێڵێته‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی بیركردنه‌وه‌ و دڵه‌ڕاوكێدا، له‌به‌رئه‌وه‌ یه‌كه‌مین هه‌نگاوی هه‌ریه‌كه‌ له‌ چوار "یۆگا"كه‌ پێویستی گه‌ڕانه‌وه‌ی خوێنكاره‌ بۆ خووڕه‌وشته‌ جوانه‌كانی وه‌ك: ئازارنه‌دانی خه‌ڵك، ڕاستگۆیی، دزی نه‌كردن، ده‌ستگرتن به‌سه‌ر خوددا، پاك و بێگه‌ردی، خۆشنوودی، ئاره‌زوی گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كه‌. ئه‌گه‌ر پێویستی ئه‌م هه‌نگاوه‌ ئاكاریه‌مان پاراست له‌ مێشكماندا له‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ چوار جۆره‌ یۆگاكه‌دا، ئه‌وكاته‌ ئاماده‌ین بۆ ناسینه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندیه‌ جیاكه‌ره‌وه‌كانی هه‌ربه‌كه‌یان.

نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure