لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

هیندۆسیه‌ت:
ڕێگای چوون به‌ره‌و یه‌زدان به‌ دانایی(بەشی یەکەم)

19/09/2018


نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین

 

یۆگای زانست "جنانا یۆگا" jnana yoga تایبه‌ته‌ به‌ داواكاره‌ ڕۆحیه‌كان ئه‌وانه‌ی ئاماده‌كاری ئه‌قڵی و توانایه‌كی ئه‌قڵی به‌هێزیان هه‌یه‌، ئه‌مه‌ ڕێگای یه‌كگرتنی یه‌زدانیه‌ له‌ڕێگه‌ی زانینه‌وه‌. چه‌ند كه‌سێكی فه‌لسه‌فی هه‌ن به‌ سروشت و ڕه‌فتاریان. بیرۆكه‌كان له‌لای ئه‌وان گرنگیه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ریان هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان هێنا به‌ شتێك ئه‌وا كاریگه‌ریه‌كی دیاری ده‌بێت له‌ ژیانیاندا، واته‌ ژیانیان هه‌میشه‌ ئه‌و ڕێگایه‌ ده‌گرێته‌به‌ر كه‌ ئه‌ڵیان ڕێنمونیكه‌ره‌ بۆی. "سورات" و "بوزا" دوو نمونه‌ی باشن بۆ ئه‌م جۆره‌ له‌ خه‌ڵك. ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌م جۆره‌ ئاماده‌كاریه‌یان تیایه‌ هیندۆسیه‌ت پێشنیازیان بۆ ده‌كات هه‌ستن به‌ ئه‌نجامدانی چه‌ند سه‌رنجدانێكی فیكری كه‌ ئامانج لێیان باوه‌ڕهێنانی ڕوناكبیره‌ به‌وه‌ی كه‌ ده‌رونی له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ سنوردار بكرێت. ته‌نها به‌ باوه‌ڕهێنانی كه‌سه‌كه‌ به‌و جۆره‌ ڕاستیه‌ ئه‌وا گرنگیدانی ده‌گوازێته‌وه‌ به‌ره‌و چه‌ند ڕه‌هه‌ندێكی قووڵتر بۆ بوونی.

ئامانجی ئه‌م یۆگایه‌ "دووكه‌رتكردنی جیهانی نه‌زانینه‌ به‌ شمشێری جیاكاری". ئه‌وه‌ی پێویسته‌ بریتیه‌ له‌ توانای جیاكاری له‌نێوان ده‌روونی ڕوكاری كه‌ بوونمان لێوانلێو ده‌كات، ده‌رونی فراوانتر كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ له‌ پشتیه‌وه‌. ئه‌و ڕێگایه‌ی ڕێنمونیمان ده‌كات به‌ره‌و ئه‌م توانایه‌ پێكدێت له‌ سێ هه‌نگاو: هه‌نگاوی یه‌كه‌م: گوێگرتن. لێره‌دا له‌ڕێگه‌ی گوێگرتن له‌ داناكان و كتێبه‌ پیرۆزه‌كان و توێژینه‌وه‌ فه‌لسه‌فیه‌كانه‌وه‌ شوێنكه‌وتو بیردۆزه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كان ده‌ناسێته‌وه‌ كه‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵك هیچیان له‌باره‌وه‌ نازانێت، جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ناوه‌ندی بوونیدا كانگایه‌ك هه‌یه‌ له‌ بوونی ناكۆتا كه‌ هه‌رگیز بێ هیوا نابێت.  هه‌نگاوی دووه‌م: بیركردنه‌وه‌. له‌ڕێگه‌ی بیركردنه‌وه‌ی ئه‌قڵی دورو درێژه‌وه‌، ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا ته‌نها بیردۆزێك بوو ده‌بێته‌ تایبه‌تمه‌ندی ژیان. پێویسته‌ ئاتمان atman  له‌پێشچاوی له‌ چه‌مكێكی بێماناوه‌ ده‌بێته‌ ڕاستیه‌كی مه‌ترسیدار. چه‌ندین هێڵ له‌بیركردنه‌وه‌ی ئه‌قڵی هه‌ن كه‌ پێشنیاز ده‌كرێن له‌م بواره‌دا. بۆ نمونه‌، كه‌سی شوێنكه‌وتو ئامۆژگاری ده‌كرێت كه‌ ئه‌و زمانه‌ بپشكنێت كه‌ هه‌مو ڕۆژێك به‌ كاری ده‌هێنێت و سه‌رنج بداته‌ ئه‌و واتایانه‌ی هه‌ڵیده‌گرێت. ڕاناوی خاوه‌نداری "م" جگه‌له‌ واتای خاوه‌نداری تایبه‌تمه‌ندیه‌كی جیاكراوه‌ی هه‌یه‌ له‌ خاوه‌نی ڕاناوه‌كه‌، واته‌ خاوه‌ن، شتی خاوه‌ندار. واته‌ كاتێك ده‌دوێم له‌باره‌ی كتێبه‌كه‌مه‌وه‌ یان جاكێته‌كه‌م ئه‌وا بواری بیركردنه‌وه‌ نیه‌ به‌وه‌ی من ببمه‌ كتێبه‌كه‌ یان جاكێته‌كه‌.

 

دواتر كاتێك ده‌دوێم له‌باره‌ی جه‌سته‌ و ئه‌قڵمه‌وه‌ و له‌باره‌ی كه‌سایه‌تیه‌كه‌مه‌وه‌، ئه‌وا به‌و واتایه‌ دێت خودی شتێكی تره‌ به‌ته‌واوی جودایه‌ لێی. كه‌واته‌ "منی باڵا" چیه‌، كه‌ جه‌سته‌م و ئه‌قڵم موڵكی ئه‌وه‌، به‌ڵام ناكرێت ببێته‌ خودی جه‌سته‌ و ئه‌قڵ؟؟. هه‌روه‌ك به‌تیپَه‌ڕبوونی ته‌مه‌نم ئه‌قڵ و جه‌سته‌م گۆڕانی ڕیشه‌یی به‌سه‌ردا دێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌مو چاككردنه‌دا "من" له‌ ئاستێكی دیاریكراودا هه‌مان كه‌سم. ئه‌و كه‌سه‌ی خاوه‌نی ئه‌م جه‌ستیه‌ بوو له‌ یه‌كێك له‌ سه‌رده‌مه‌كاندا، هه‌ر هه‌مان كه‌سه‌ كه‌ جه‌سته‌یه‌كی جیاوازی هه‌یه‌ له‌ ئێستادا، ئه‌و كه‌سه‌ی جاران گه‌نج بوو، هه‌ر هه‌مان كه‌سه‌ ئێستا پیر و لاواز بووه‌. كه‌واته‌ ئه‌و شته‌ چیه‌ له‌ بوونماندا كه‌ قووڵتره‌ له‌ جه‌سته‌ و كه‌سایه‌تی، ئه‌وه‌ی باوه‌ڕی به‌ به‌رده‌وام بوونی هه‌مان كه‌س هه‌یه‌ له‌نێو ئه‌م گۆڕانه‌ی كه‌ وه‌ستانی نیه‌؟

ڕاپۆرتێَكی تر: وشه‌ی كه‌سایه‌تی personality له‌ وشه‌ لاتینیه‌كه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ persona كه‌ به‌ مانای ئه‌و ده‌مامكه‌ دێت ده‌درێته‌ ئه‌كته‌ر كاتێك ده‌چێته‌ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ بۆئه‌وه‌ی به‌ ڕۆڵه‌كه‌ی هه‌ستێت، واته‌ ئه‌و ده‌مامكه‌ی به‌هۆیه‌وه‌ per ڕۆڵی sonat ڕاده‌گه‌یه‌نرێت له‌ شانۆگه‌ریه‌كه‌دا. ئه‌م ده‌مامكه‌ ڕۆڵێك هه‌ڵده‌گرێت كه‌ ئه‌كته‌ر له‌پشتیه‌وه‌ خۆی حه‌شارداوه‌، نه‌ناسراوه‌ و دابڕاوه‌ له‌و هه‌ڵچون و هه‌ستانه‌ی ده‌یانوێنێت. هیندۆسیه‌ت ده‌ڵێت ئه‌مه‌ نمونه‌ییه‌، ئه‌مه‌ ته‌واوی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ كه‌سایه‌تیمان ده‌ینوێنێت. ئه‌و ڕۆڵانه‌یه‌ كه‌ دابه‌شكراوه‌ به‌سه‌رماندا له‌ گه‌وره‌ترین شانۆگه‌ریه‌كاندا، شانۆگه‌ری ژیانی خه‌مناك كه‌ تیایدا ڕۆڵی نوسه‌ر و ئه‌كته‌ر پێكه‌وه‌ ده‌بینیت، به‌شێوه‌یه‌كی هاوسه‌نگ. هه‌روه‌ك ئه‌كته‌ری باش ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ ڕۆڵی خۆی ده‌بینێت به‌باشترین شێوه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ ئێمه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ ڕۆڵی خۆمان ببینین به‌ باشترین شێوه‌.

به‌ڵام لێره‌دا ڕاستیه‌كی هه‌راسانكه‌ر هه‌یه‌ ئه‌ویش بریتیه‌له‌وه‌ی ئێمه‌ توانای جیاكردنه‌وه‌مان له‌ده‌ستداوه‌ له‌نێوان خودی ڕاسته‌قینه‌ و ده‌مامكی "كه‌سایه‌تیدا" كه‌ ئێستا به‌كاریده‌هێنێت، ئه‌و ده‌مامكه‌ی به‌م زوانه‌ لاده‌درێت كاتێك شانۆگه‌ریه‌كه‌ كۆتایی دێت. به‌شێوه‌یه‌كی كامڵ كه‌وتوینه‌ته‌ نێو دوڕوویی سیناریۆكه‌ی ئێستاوه‌ به‌ ڕاده‌یه‌ك ناتوانین بیربكه‌ینه‌وه‌ له‌ ڕۆڵه‌كانی پێشوو كه‌ بینیومانن و هه‌روه‌ها ناتوانین پێشبینی ڕۆڵه‌كانی داهاتوو بكه‌ین. ئیشی یۆگیكار بریتیه‌له‌ ڕاستكردنه‌وه‌ی ئه‌و وێناكردنه‌ هه‌ڵه‌یه‌ی مرۆڤ له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ و له‌باره‌ی ناسنامه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌یه‌وه‌. ئه‌گه‌ر شوێنكه‌وتو ویستی ئاگایی خۆی بخاته‌ سه‌ر هه‌ناوی پێویسته‌ چه‌ندین چینی كه‌سایه‌تی ده‌ره‌كی ببڕێت كه‌ له‌ ژماردن نایه‌ن، له‌دوای ئه‌وه‌ی هه‌مو چینه‌كانی ده‌مامكه‌كه‌ ده‌بڕێت له‌ كۆتاییدا ده‌گات به‌ ئه‌و ئه‌كته‌ره‌ نه‌ناسراوه‌ی كه‌له‌ بیركردراوه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سه‌یر. ده‌كرێت ئه‌م جیاكردنه‌وه‌یه‌ ڕوونبكه‌ینه‌وه‌ له‌نێوان ده‌روونی گشتگیری ڕاسته‌قینه‌ و ده‌روونی ڕوكاری، به‌ وێنه‌یه‌كی تر: وێناكردنی كه‌سێك یاری شه‌تره‌نج ده‌كات.

 

ته‌خته‌ی شه‌تره‌نجه‌كه‌ جیهانه‌كه‌یه‌تی. چه‌ند به‌ردێك هه‌یه‌ پێویسته‌ بجوڵێنرێت، چه‌ند پیاوێك یاریه‌كه‌ ده‌به‌نه‌وه‌ و ئه‌وانی تر ده‌یدۆڕێنن، لێره‌دا ئامانجێك هه‌یه‌ پێویسته‌ پێی بگه‌ین. یاریه‌كه‌ "نه‌ك خودی یاریزانێك" له‌وانه‌یه‌ براوه‌ بێت یان دۆڕاو، له‌وانه‌یه‌ به‌رده‌كانی یاریزانێك بخورێن یه‌كله‌دوای یه‌ك، به‌ڵام ئه‌و كاتێك یاریه‌ك ده‌كات به‌وپه‌ری توانایه‌وه‌ ئه‌وا شاره‌زاییه‌كه‌ی زیاتر كردوه‌. له‌ڕاستیدا له‌وانه‌یه‌ سودوه‌ربگرێت له‌و دۆڕانه‌، زیاتر له‌و سوده‌ی به‌ده‌ستی ده‌هێنێت له‌ بردنه‌وه‌دا. ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ ئاڵوگۆڕكراوه‌ له‌نێوان یاریزان و ده‌رونی مرۆڤ و كه‌سایه‌تیه‌ گشتگیره‌كه‌یدا، به‌ته‌واوی وه‌كو په‌یوه‌ندی نێوان ده‌رونی كۆتاداری هه‌ر ژیانێك یان ته‌مه‌نێكی تایه‌ت یان ئاتمانه‌ atman. هه‌ندێكجار یۆگیكار ئامۆژگاری ده‌كرێت به‌ وازهێنان له‌ به‌ڵگه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو، گۆڕینی ئاڕاسته‌ی ئه‌قڵی به‌ره‌و په‌ند و ئامۆژگاریه‌كان. یه‌كێك له‌و په‌ندانه‌ كه‌له‌ "ئۆپانیشادات"دا باسكراوه‌ به‌هه‌مانشێوه‌ به‌ ڕێكه‌وتێكی سه‌یر له‌لای "ئه‌فلاتون" باسكراوه‌.

سوارڕه‌وی عه‌ره‌بانه‌یه‌ك به‌بێده‌نگی داده‌نیشێت له‌ عه‌ره‌بانه‌كه‌یدا به‌بێئه‌وه‌ی عه‌ره‌بانه‌كه‌ی بجوڵێنێت. كاتێك كارێكی پێسپێردرا توانی دانیشێت له‌پشت عه‌ره‌بانه‌كه‌یدا به‌ سه‌ربه‌خۆیی، هه‌مو ئاگاییه‌كی چڕكردبوویه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و دیمه‌نانه‌ی به‌به‌رده‌میاندا تێده‌په‌ڕی. ئه‌م وێنه‌یه‌ واتای ژیان ده‌به‌خشێت به‌گشتی. جه‌سته‌ عه‌ره‌بانه‌كه‌یه‌. ئه‌و ڕێگایه‌ی كه‌ عه‌ره‌بانه‌كه‌ی پیادا ده‌ڕوات شته‌ ده‌ركپێكراوه‌كانه‌ له‌لایه‌ن هه‌سته‌كانه‌وه‌. ئه‌و ئه‌سپانه‌ی كه‌ عه‌ره‌بانه‌كه‌ ڕاده‌كێشن به‌سه‌ر ڕێگاكه‌دا خودی هه‌سته‌كانه‌. ئه‌و ئه‌قڵه‌ی ده‌ست ده‌گرێت به‌سه‌ر هه‌سته‌كاندا له‌كاتێكدا ڕێكخراون لغاوی ئه‌سپه‌كانه‌ كه‌ عه‌ره‌بانه‌كه‌ ڕاده‌كێشن. هێزی خواست و ویستكه‌ ئه‌قڵ خاوه‌نیه‌تی سوارڕه‌وه‌كه‌یه‌، خاوه‌نی عه‌ره‌بانه‌كه‌ كه‌ له‌پشته‌وه‌ دانیشتوه‌ و ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوی هه‌یه‌ بریتیه‌له‌ ده‌رونی زانا به‌ هه‌مو شتێك omniscient.

 

ئه‌گه‌ر یۆگیكار شاره‌زا و لێهاتو بێت، ئه‌وا ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وانه‌ی له‌لا دروست ده‌بێت له‌كاتی داواكراودا، ده‌بێته‌ هه‌ستپێكردنێكی زیندو به‌ ده‌رون كه‌له‌ پشت كه‌سایه‌تی ڕوكاریه‌وه‌یه‌، له‌ مێشكیدا به‌ته‌واوی جیاوازی نێوان هه‌ردو كه‌سایه‌تیه‌كه‌ی بۆ ڕوونده‌بێته‌وه‌ كه‌ وابه‌سته‌ن به‌یه‌كه‌وه‌ وه‌ك په‌یوه‌ندی نێوان ئاو و زه‌یت نه‌ك په‌یوه‌ندی شیر و ئاو هه‌روه‌ك له‌ ڕابردودا هه‌بووه‌(i). له‌وكاته‌دا له‌وانه‌یه‌ ئاماده‌بێت بۆ هه‌نگاوی سێیه‌م كه‌ بریتیه‌له‌ گواستنه‌وه‌ له‌ دیاریكردنی ناسنامه‌كه‌یدا به‌وه‌ی به‌شێكی فه‌نا بووه‌ بۆ ناسینه‌وه‌ی به‌وه‌ی ڕاشتی به‌شێكی ئه‌زه‌لیه‌ له‌ بوونیدا. به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و ڕێگایه‌ی  (i)ئه‌وه‌ی نوسه‌ر ده‌یه‌وێت بیگه‌یه‌نێت بریتیه‌له‌وه‌ی كه‌سی یۆگیكار ده‌توانێت ده‌رونی هه‌ناوی و ده‌رونی ڕوكاری له‌یه‌كتر جیابكاته‌وه‌، هه‌روه‌ك زه‌یت جیاده‌بێته‌وه‌ له‌ ئاو و ده‌كه‌وێته‌ به‌شی سه‌ره‌وه‌ی قاپێكه‌وه‌ كاتێك ده‌مانه‌وه‌ێت تێكه‌ڵ به‌یه‌كتریان بكه‌ین، به‌ڵام له‌ پێشودا هه‌ردو كه‌سایه‌تیه‌كه‌ تێكه‌ڵ بوون له‌ بیركردنه‌وه‌یدا هه‌روه‌كگ تێكه‌ڵبوونی ئاو له‌گه‌ڵ شیردا.

ڕاسته‌وخۆ به‌كاردێت بۆ هه‌ستان به‌و كاره‌: بیركردنه‌وه‌یه‌ به‌ قووڵترین شێوه‌ به‌وه‌ی ناسنامه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی بریتیه‌له‌ ڕۆحی ئه‌زه‌لی، هه‌وڵده‌دات بۆئه‌وه‌ی به‌هه‌مان شێوه‌ خۆی ببینێت ته‌نانه‌ت كاتێك به‌ كاره‌كانی ڕۆژانه‌ی هه‌ڵده‌سێت. به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌مه‌ كارێكی ئاسان نیه‌، به‌ڵكو هونه‌رێكی ناوازه‌یه‌ پێویستی به‌ شاره‌زایی و ورده‌كاری له‌ڕاده‌به‌ده‌ره‌. یه‌كه‌مین شت كه‌ شوێنكه‌وتو پێویستی پێیه‌تی بریتیه‌له‌ زه‌مینه‌یه‌كه‌ بۆئه‌وه‌ی ناسنامه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی و جه‌سته‌ و كه‌سایه‌تیه‌كه‌ی پێكه‌وه‌ كۆبكاته‌وه‌. ڕێگای چالاك بۆ هه‌ستان به‌م كاره‌ بریتیه‌له‌وه‌ی بیربكاته‌وه‌ له‌ ده‌رونه‌ كۆتاداره‌كه‌ی وه‌ك كه‌سی ڕاناوی سێیه‌می نادیار. بۆنمونه‌ ئه‌گه‌ر یۆگیكار ڕۆیشت به‌ شه‌قامێكدا، له‌بری ئه‌وه‌ی بڵێت: من ئه‌ڕۆم، پێویسته‌ به‌خۆی بڵێت: فڵانه‌ كه‌س ده‌ڕوات له‌ شه‌قامی فڵاندا، پێویسته‌ هه‌وڵبدات بۆئه‌وه‌ی به‌جۆرێك سه‌یری خۆی بكات وه‌ك بینینێك له‌دوره‌وه‌. ئایا كڕیار بێت یان فه‌رمانبه‌رێك، پێویسته‌ مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ هه‌مو ئه‌زمونه‌كاندا به‌بێ شه‌پۆلدان بێت: "من گه‌واهیده‌رم".

 

ئه‌و تێبینی مێژوه‌ نادیاره‌كه‌ی ده‌كات به‌ جودابوونه‌وه‌یه‌كی بێده‌نگ، هه‌روه‌ك كه‌سێك واز له‌ قژی دێنێت له‌گه‌ڵ بدادا بفڕێت. هه‌روه‌ك چرا گرنگیده‌دات به‌ ڕوناككردنه‌وه‌ی ژورێك بۆئه‌وه‌ی بزانێت چی تیادا ڕوده‌دات، به‌هه‌مان شێوه‌ گه‌واهیده‌ر، سه‌یری ئه‌وه‌ ده‌كات ڕوده‌دات له‌ ماڵی پڕۆتۆپلازامادا، یان سه‌یری ئه‌وه‌ ده‌كات ده‌مامكداره‌كه‌ ئه‌نجامی ده‌دات له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆكه‌. به‌وپه‌ڕی ساده‌ییه‌وه‌ ڕێگه‌ ده‌دات به‌و كه‌سه‌"كه‌سی ڕاناوی سێیه‌م"، به‌ به‌رده‌وامبوونی پڕۆسه‌كه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی نمایشتكراو. ته‌نانه‌ت له‌حاڵه‌تی نه‌جوڵاندا، پێویسته‌ هه‌ستی پێ بكات وه‌ك شتێكی جودا نه‌ك وه‌ك به‌شێك له‌ ده‌رونی ڕاسته‌قینه‌ی كه‌ ناكۆتایه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ بۆ ئازار پێویسته‌ له‌سه‌ری، ته‌نانه‌ت له‌كاتێكدا داده‌نیشێت له‌سه‌ر كورسی پزیشكی ددان، ته‌نها وه‌كو بینه‌رێك بێت، به‌خۆی بڵێت ئه‌و كه‌سی دانیشتوه‌ داماوه‌، زۆر ئازار ده‌چێژێت، كێشه‌نیه‌ سبه‌ی چاكده‌بێته‌وه‌!. ئه‌م كاره‌ ده‌بێته‌ هۆی جودابوونه‌وه‌یه‌كی سه‌رسامكه‌ری كتوپڕ له‌ مرۆڤدا.

 

له‌وانه‌یه‌ هه‌ست به‌ ئازار بكات به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی جیاواز، چونكه‌ ئازار لێره‌دا ده‌ستوه‌رناداته‌ خواست و ئیراده‌ی. له‌كاتێكدا ئازار سێ به‌شی له‌ ترس پێكهاتبێت، ئه‌وا له‌دوای هه‌ستان به‌م كاره‌ كه‌متر ده‌بێته‌وه‌. له‌سه‌ر یۆگیكار پێویسته‌ هه‌ته‌ری بێت له‌ ئه‌نجامدانی كاره‌كه‌یدا، هه‌مان پابه‌ندبوونی تێدا بێت، ته‌نانه‌ت له‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ قه‌ده‌ر بۆی پێده‌كه‌نێت، به‌پێی هه‌ڵسوكه‌وتی مه‌یلی دیاریكردنی ناسنامه‌كه‌ی ده‌كات به‌وه‌ی هێنده‌ ڕێزی لێگیراوه‌. بیركردنه‌وه‌ له‌ ده‌رون وه‌ك كه‌سی ڕاناوی سێیه‌می نادیار، ده‌شێت دوو سودی هه‌بێت: له‌ زه‌مینه‌یه‌كدا ناسنامه‌ی خودی ڕاسته‌قینه‌ و ده‌رونی ڕوكاری كۆده‌كاته‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌م دیاریكردنه‌ خودیه‌ پاڵده‌نێت به‌ناسنامه‌كه‌یه‌وه‌ بۆ ئاستێكی قووڵتر. هه‌تا له‌ كۆتاییدا مرۆڤ كامڵ ده‌بێت، له‌ڕێگه‌ی به‌راوردكردنی ده‌رون له‌گه‌ڵ بووندا به‌گشتی، زیندو ده‌مێنێته‌وه‌ به‌و بیرۆكه‌یه‌ی كه‌ پێشتر ته‌نها وێناكردنێكی ئه‌قڵی بوو، واته‌ بیرۆكه‌ی: "تۆ ئه‌و كه‌سه‌ی هیچ كه‌سێكی تر نیه‌ هێنده‌ی تۆ بیسته‌ر و بینه‌ر و بیرمه‌ند و بكه‌ر بێت"(5).

ئه‌گه‌ر "یۆگای زانست" دابنرێت به‌ كورتترین ڕێگا به‌ره‌و یه‌زدان، ئه‌وا له‌ هه‌مان كاتدا داده‌نرێت به‌ قورسترین و وردترین ڕێگا بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌، چونكه‌ پێویستی به‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌قڵانی و ڕۆحانیه‌ له‌ شوێنكه‌وتودا، ئه‌مه‌ شتێكه‌ دابین ناكرێت ته‌نها له‌ ژماره‌یه‌كی كه‌می خه‌ڵكدا نه‌بێت. به‌ڵام گۆشه‌گیری به‌ ڕه‌وتی ئه‌قڵانی له‌لای زۆرینه‌ی خه‌ڵك لاوازتره‌ له‌وه‌ی به‌ده‌ست بێت ته‌نها له‌ڕێگه‌ی مه‌شق و وه‌رزشه‌كانیه‌وه‌، هه‌تا بیانگه‌یه‌نێت به‌ یه‌زدان. ژیان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ڕێنمونی ناكرێت به‌ ئه‌قڵ به‌و هێنده‌یه‌ی به‌ ئه‌ڤین ڕێنمونی ده‌كرێت، له‌نێو هه‌ست و بیركردنه‌وه‌ زۆره‌كاندا كه‌ ژیانی مرۆڤ لێوانلێو ده‌كات، هه‌ستی خۆشویستن به‌هێزتر و قووڵتره‌ له‌ژیان و بوونی مرۆڤدا، ته‌نانه‌ت هه‌ستی ڕق و قینه‌ ده‌كرێت شیبكرێته‌وه‌ به‌وه‌ی كاردانه‌وه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ و خۆڕسكه‌ بۆ شكستهێنان له‌ سۆزی خۆشه‌ویستیدا. وێڕای ئه‌وه‌ ئاده‌میزاد به‌پێی سروشتی مه‌یلی ئه‌وه‌ ده‌كات وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ بێت كه‌ خۆشی ده‌وێت، به‌وه‌ی ناوی دڵداره‌كه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی پله‌به‌ندی ده‌نوسرێت له‌سه‌ر نێوچاوانیدا.

ئامانجی "بهه‌كتی یۆگا" bhakti yoga (واته‌ یۆگای خۆشویستنی یه‌زدان) ئاڕاسته‌كردنی ئه‌و كانگا هه‌ڵقوڵاو و گه‌رموگوڕه‌ی خۆشه‌ویستیه‌ بۆ خۆشه‌ویستی، كه‌ بوونی هه‌یه‌ له‌ قووڵاییه‌كانی هه‌مو دڵێكی مرۆییدا، به‌ره‌و یه‌زدان. یه‌زدان له‌ كتێبی "بهاگافاد بورانا"دا ده‌ڵێت: ((هه‌روه‌ك ئاوی ڕوباری گانج كاتێك هه‌ڵده‌قوڵێت به‌بێ وه‌ستان به‌ ئاڕاسته‌ی زه‌ریا، به‌هه‌مان شێوه‌، له‌گه‌ڵ بیستنی خۆشه‌ویستان بۆ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانم، دڵیان ده‌خرۆشێت به‌به‌رده‌وامی و به‌بێ وه‌ستان به‌ئاڕاسته‌م، به‌ره‌و بوونه‌وه‌ری شكۆدار له‌ دڵیاندا)). به‌پێچه‌وانه‌ی "جنانا یۆگا" (یۆگای زانست) "بهه‌كتی یۆگا" شوێنكه‌وتوی زۆره‌، به‌ڵكو له‌نێو هه‌ر چوار جۆر یۆگاكه‌دا جه‌ماوه‌ری له‌ هه‌مویان زیاتره‌. وێڕای ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستپێكردنیه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مێكی دێرین، به‌ڵام باشترین سه‌رخه‌ره‌كانی ناسراون، شاعیرێكی سۆفی له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌می زایینیدا، ناوی "تولسیداس"ه‌tulsidas. ئه‌م شاعیره‌ له‌سه‌ره‌تاكانی ژیانی هاوسه‌رگیریدا، زۆر ئاڵوده‌ی هاوسه‌ره‌كه‌ی بوو، به‌ڕاده‌یه‌ك نه‌یده‌توانی لێی دور بێت ته‌نها ئه‌گه‌ر بۆ ڕۆژێك بێت، له‌ ڕۆژێكدا هاوسه‌ره‌كه‌ی ڕۆیشت بۆ سه‌ردانی كه‌سوكاری خۆی، پێش ئه‌وه‌ی نیوه‌ی ڕۆژه‌كه‌ تێپه‌ڕ بێت، "تولسیداس" ئۆقره‌ی لێبڕا و نه‌یتوانی چیدی به‌رگه‌ی دوری هاوسه‌ره‌كه‌ی بگرێت، بۆیه‌ چووه‌ لای كه‌سوكاری هاوسه‌ره‌كه‌ی بۆئه‌وه‌ی له‌وێ بیبینێت، كاتێك هاوسه‌ره‌كه‌ی چاوی كه‌وت به‌ مێرده‌كه‌ی هاواری كرد و وتی: ((تۆ چه‌نده‌ په‌یوه‌ستی به‌منه‌وه‌! ئه‌گه‌ر هێنده‌ په‌یوه‌ست بویتایه‌ به‌ یه‌زدانه‌وه‌ ئه‌وا به‌ساتێك پێی ده‌گه‌یشتی.)).

 

له‌وكاته‌دا "تولسیداس" به‌ئاگاهاته‌وه‌ و به‌خۆی وت: ((هه‌ر ئه‌و كاره‌یه‌ من پێی هه‌ڵده‌سم)). به‌ڕاستی بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ هه‌وڵیدا و سه‌رئه‌نجام سه‌ركه‌وتو بوو. هه‌مو بنه‌ما بنه‌ڕه‌تیه‌كانی "بهه‌كتی یۆگا"، هاوشانی هه‌یه‌ له‌ مه‌سیحیه‌تدا، له‌ڕاستیدا له‌ ڕوانگه‌ی خودی هیندۆسیه‌ته‌وه‌، مه‌سیحیه‌ت داده‌نرێت به‌ ڕێگایه‌كی ڕۆشن و مه‌زن وه‌ك یه‌كێك له‌ ڕێگاكانی بهه‌كتی یۆگا كه‌ ڕێنیشانده‌ری مرۆڤه‌كانه‌ و ڕۆشنكه‌ره‌وه‌ی ڕێگاكه‌یانه‌ به‌ره‌و یه‌زدان. ئه‌مه‌ به‌و واتایه‌ نایه‌ت هیندۆسیه‌ت بێ ئاگایه‌ له‌ ڕۆڵی ئایینه‌كانی تر له‌م بواره‌دا، به‌ڵام ئاماژه‌یان پێ ناكات به‌و جۆره‌ی كه‌ ئاماژه‌ ده‌كات به‌ مه‌سیحیه‌ت. به‌درێژایی ڕێگاكه‌، پێویسته‌ ده‌ركبكرێت به‌ یه‌زدان به‌جۆرێك جیاواز بێت له‌ بیركردنه‌وه‌ی یه‌زدان و ده‌ركپێكردنی له‌ "یۆگای زانست"دا. له‌ "یۆگای زانست"دا وێنه‌ی یه‌زدان ئاشكرا بوو، كه‌ شوێنكه‌وتو ڕێنمونی ده‌كات به‌ درێژایی ڕێگاكه‌، وه‌ك وێنه‌ی ده‌ریایه‌كی ناكۆتا له‌ بوون، كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ له‌ژێر شه‌پۆله‌ ڕوكاریه‌ بچوكه‌كاندا كه‌ خودی كۆتادارمان ده‌نوێنێت. شوێنكه‌وتو له‌و جۆره‌ یۆگایه‌دا بیریده‌كرده‌وه‌ له‌ یه‌زدان وه‌ك ڕۆحێكی گشتگیر كه‌ بوونی هه‌یه‌ له‌ هه‌مو شتێكدا كه‌له‌ هه‌ناوماندایه‌ هه‌روه‌ك له‌ ڕووكاری ده‌ره‌وه‌ماندایه‌.

 

ئامانجی ئه‌و یۆگایه‌ ده‌رككردن بوو "به‌وه‌ی ئێمه‌ ئه‌وین". وێڕای ئه‌وه‌، بیركردنه‌وه‌ی شوێنكه‌وتو له‌ "یۆگای زانست"دا له‌باره‌ی یه‌زدانه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ یه‌زدانێكی ناتاكدا. له‌به‌رئه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندی "ڕاستی هه‌ته‌ری"یه‌ كارده‌كاته‌سه‌ر فه‌یله‌سوف زیاتر له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی تری كه‌ ناكۆتان. ئه‌مه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ هه‌بێت له‌ بیركردنه‌وه‌ی هه‌بوونی یه‌زدانێكی تاكدا، كه‌ یه‌زدان دیاری ده‌كات له‌ چه‌ند لایه‌نێكه‌وه‌، له‌كاتێكدا تاكی یه‌كێكه‌ له‌ سه‌لماندنی هه‌ندێك له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی یه‌زدان و نه‌هیكردن له‌وانی تر. لێره‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌و كه‌سانه‌ی خۆشه‌ویستی لای ئه‌وان گرنگتره‌ له‌ ئه‌قڵ، ده‌كرێت بیركردنه‌وه‌یان له‌باره‌ی یه‌زدانه‌وه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی جیاواز بێت له‌ هه‌ریه‌ك له‌م ده‌ربڕینانه‌دا: یه‌كه‌م: به‌وه‌ی خۆشه‌ویستی له‌ حاڵه‌ته‌ دروسته‌كه‌یدا سۆزێكی ئاڕاسته‌كراوه‌ به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ی خود، ئه‌وا به‌هاكتی (واته‌ ئه‌و دڵداره‌ی خۆی ته‌رخان كردوه‌ بۆ یه‌زدان) هه‌مو پێشنیازێك ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ كه‌ بۆ خۆی ببێته‌ ئه‌و یه‌زدانه‌ی كه‌ خۆشی ده‌وێت، یان ته‌نانه‌ت یه‌زدان بكاته‌ ڕاستی ده‌رون كه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌ له‌ قووڵترین قووڵاییه‌كانیدا، به‌ڵكو له‌بری ئه‌وه‌ پێداگری ده‌كات له‌سه‌ر خۆنه‌ویستی (له‌نێوانی ئه‌و و دڵداره‌كه‌یدا:یه‌زدان)، هه‌روه‌ك یه‌كێك له‌ گۆشه‌نشینه‌ هیندیه‌ كلاسیكیه‌كان ئه‌مه‌ی ده‌ربڕیوه‌ كاتێك وتویه‌تی: ((ده‌مه‌وێت تامی شه‌كر بكه‌م نه‌ك ببمه‌ خودی شه‌كر!)).

ئایا ده‌كرێت ئاو خۆی بخواته‌وه‌؟
ئایا ده‌كرێت دره‌خته‌كان له‌و به‌ره‌ی خۆیان بخۆن كه‌ هه‌ڵیده‌گرن؟
ئه‌وه‌ی یه‌زدان ده‌په‌رستێت پێویسته‌ له‌ یه‌زدان جیاواز بێت
ته‌نها به‌م كاره‌ ده‌توانێت خۆشه‌ویستی یه‌زدان بناسێته‌وه‌ كه‌ لێوانلێوه‌ له‌ شادومانی و كامه‌رانی
چونكه‌ ئه‌گه‌ر وتی من و یه‌زدان یه‌ك كه‌سین
ئه‌وا ئه‌و شادومانی و كامه‌رانیه‌ یه‌كسه‌ر شیده‌بنه‌وه‌
دوای ئه‌وه‌ هه‌رگیز ناگات به‌ یه‌كگرتنی ته‌واو له‌گه‌ڵ یه‌زداندا
كوانێ‌ جوانی ئه‌گه‌ر گه‌وهه‌ر و به‌رد یه‌ك شت بن؟
سێبه‌ر و گه‌رمی دوو شتی جیاوازن
ئه‌گه‌ر نا پشودان له‌سێبه‌ردا چۆن ده‌بێت؟
دایك و منداڵ دووانن
ئه‌گه‌ر نا خۆشه‌ویستی له‌كوێ بوو؟
له‌كاتێكدا دوای دابڕانێكی دورودرێژ به‌یه‌ك ده‌گه‌ن
ئایا هه‌ست به‌ چ خۆشی و شادومانیه‌ك ده‌كه‌ن
خۆشی له‌ كوێیه‌ ئه‌گه‌ر یه‌ك كه‌س بن نه‌ك دووان؟
له‌دوای ئه‌وه‌ مه‌پاڕه‌وه‌ بۆ یه‌كگرتنی ته‌واو له‌گه‌ڵ یه‌زداندا(6)

دووه‌م: به‌ ده‌ستپێكردن له‌م ده‌رككردنه‌ به‌ خۆنه‌ویستی یه‌زدان، ئامانجی بهاكتی (شوێنكه‌وتوی یۆگای خۆشه‌ویستی) جیاواز ده‌بێت له‌ ئامانجی جنانی (شوێنكه‌وتوی یۆگای زانست)، چونكه‌ ئامانجی بهاكتی ده‌رككردن نیه‌ به‌ یه‌كبوونی له‌گه‌ڵ یه‌زداندا، به‌ڵكو په‌رستنی یه‌زدان و فه‌نابوونه‌ له‌ خزمه‌تكردنیدا به‌هه‌مو گه‌ردیله‌كانی بوونی. وشه‌كانی "بیدی فرۆست" bede frost وێڕای ئه‌وه‌ی نوسراونه‌ته‌وه‌ له‌باره‌ی ئایینێكی تره‌وه‌ به‌ته‌واوی جێبه‌جێ ده‌كرێت به‌سه‌ر ئه‌م لایه‌نه‌ی هیندۆسیه‌تدا، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا ده‌ڵێت ((یه‌كگرتن... فه‌نابوون نیه‌ "یه‌كگرتوویی-بوونی مرۆڤ له‌ یه‌ك كه‌سدا".. به‌ڵكو له‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌مه‌ به‌پێی سروشته‌كه‌ی تایبه‌تیه‌... یه‌گه‌ر ئه‌م یه‌كگرتنه‌ له‌ڕێگه‌ی خۆشه‌ویستیه‌وه‌ بێت، به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا، ئه‌وا جۆری زانستی داواكراو بۆ یه‌زدان، بریتیه‌له‌ هاوڕێیه‌تی و خۆشه‌ویستی به‌ بڵندترین واتا وێناكراوه‌كانی))(7). دواجار: له‌ هاوشێوه‌ی ئه‌م چوارچێوه‌یه‌دا، ئه‌وا تاكی یه‌زدان پێویستیه‌كی حه‌تمیه‌، ئه‌مه‌ دوره‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی سنورێك بۆ یه‌زدان. ئه‌وه‌ی ئاده‌میزاد خۆشیده‌وێت له‌ حاڵه‌تی سروشتیدا پێویسته‌ كه‌سێك بێت، هه‌رچه‌نده‌ شكۆدار بێت له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی و دانایی و ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌كه‌یدا. به‌ڵێ ده‌شێت فه‌یله‌سوفه‌كان بوونی هه‌ته‌ریان خۆشبوێت كه‌ له‌ سه‌رو هه‌مو خه‌سڵه‌تێكه‌وه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ نمونه‌یین.

نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure