لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

جێگاكانی ژیان لە ڕوانگەی هیندویزمەوە

27/09/2018


نوسینی: د.هوستن سمیپ
وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: كارزان حسین

 

 

"خه‌ڵكی جیاوازن". ئه‌مه‌ جاری سێهه‌مه‌ كه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر ئه‌م بیروباوه‌ڕه‌ گه‌وهه‌ریه‌ی هیند. پێشتر هه‌ستمان كرد به‌ گرنگی ئه‌م ڕاستیه‌ له‌لای هیندۆسیه‌ت له‌ چه‌ند ڕێگایه‌كی جۆراوجۆردا بۆ چوون به‌ره‌و یه‌زدان، دواجار له‌ شێوازه‌ ژیانیه‌ جیاوازه‌كاندا بۆ ئاسته‌ جیاوازه‌كان بینیمان كه‌ مرۆڤ پیایدا تێپه‌ڕ ده‌بێت له‌ ته‌مه‌نیدا. ئێستا دێینه‌ سه‌ر ئاسه‌واری ئه‌م ڕاستیه‌ له‌سه‌ر ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ پێویسته‌ تاك پڕی بكاته‌وه‌ له‌ سیستمی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، ئه‌مه‌ ڕێنیشانده‌رمان ده‌بێت بۆ بنه‌مای "سیستمی چینایه‌تی" كه‌ به‌ناوبانگه‌ له‌ هیندۆسیه‌تدا. "سیستمی چینه‌كان" به‌ناوبانگترین شتی هیندۆسیه‌ته‌، له‌ هه‌مان كاتدا یه‌كێكه‌ له‌و بنه‌مایانه‌ی ڕوبه‌ڕووی زۆرترین ڕه‌خنه‌ بووه‌ته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی هیندۆسیه‌تدا. سیستمی چینایه‌تی چه‌ند خاڵێكی ڕه‌سه‌ن ده‌گرێته‌خۆی له‌گه‌ڵ چه‌ندین خراپ به‌كارهێنان، هه‌مو شتێك له‌ گفتوگۆ كردن له‌باره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌دا پشت ده‌به‌ستێت به‌ توانای جیاكردنه‌وه‌یان له‌یه‌كتر.

 

سیستمی چینایه‌تی ئه‌و پرسیاره‌ چۆن ده‌بینێت كه‌ داده‌نرێت به‌ یه‌كێك له‌ ئاڵۆزترین بابه‌ته‌كانله‌ مێژودا. گومانی تیا نیه‌ شه‌پۆلی كۆچكردنی نه‌ته‌وه‌ ئاریه‌كان له‌ هه‌زاره‌ی دووه‌می پێش زاییندا بۆ هیند كه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا زمان و چه‌ند شارستانیه‌تێكی جیاواز و چه‌ند شێوازێكی جه‌سته‌یی جیاوازی هێنا وه‌كو (باڵا به‌رزی و ڕه‌نگی پێستی سپی و چاوی شین و قژی خاو) ئه‌مانه‌ داده‌نرێن به‌ خاوه‌ن جێگایه‌كی گرنگ له‌م بابه‌ته‌دا، به‌ریه‌ككه‌وتنی ناكۆكیه‌كانی نێوان داگیركه‌ران و خه‌ڵكانی ناوچه‌كه‌ كاریكرده‌سه‌ر ئه‌و كۆچه‌، یارمه‌تیده‌ربوو بۆ گه‌شه‌سه‌ندنی ئه‌م سیستمی چینایه‌تیه‌، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م سیستمه‌ی دروست نه‌كردبێت، له‌وانه‌یه‌ گه‌یشتبێت به‌ ڕێگا چاره‌یه‌ك باوه‌ڕپێكراو بۆ ئه‌و ئاسته‌ی هه‌مو جیاوازیانه‌ یارمه‌تیده‌ر بوون له‌ ده‌رخستنی شێوازی سیستمی چینایه‌تی وه‌ك فره‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كی و جیاكردنه‌وه‌ ته‌ندروستیه‌كان له‌نێوان ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌رگری زیاتریان هه‌یه‌ بۆ نه‌خۆشیه‌كان و قه‌ده‌غه‌كردنی جادووگه‌ری ئایینی. سه‌رئه‌نجامی هه‌مو ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی دابه‌شكراو بوو به‌شێوه‌یه‌كی دیاریكراو بۆ سێ كۆمه‌ڵه‌: (1)قه‌شه‌ پێشبینیكه‌ره‌كان. (2)فه‌رمانڕه‌واكان. (3)به‌رهه‌مهێنه‌كان. (وه‌ك جوتیاران و خاوه‌ن پیشه‌ ده‌ستیه‌كان). (4)شوێنكه‌وتوان.


با لێره‌وه‌ ده‌ست بكه‌ین به‌ تۆماركردنی ئه‌و خراپ به‌كارهێنانه‌ی هاته‌ ناو ئه‌م سیستمه‌وه‌ به‌ كتوپڕی، وێڕای ئه‌وه‌ی دوور نیه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌بووبێت. یه‌كه‌مین شت كه‌ ده‌ستده‌كه‌ین به‌ باسكردنی بریتیه‌ له‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی پێنجه‌م هه‌یه‌ كه‌ ده‌ركه‌وت ئه‌ویش كۆمه‌ڵه‌ی "شاربه‌ده‌ركراوه‌كان". به‌ڵام ته‌نانه‌ت له‌كاتی باسكردنی ئه‌م چینه‌دا چند خاڵێك هه‌یه‌ پێویسته‌ باسی بكه‌ین: هیند له‌ مامه‌ڵه‌كردنیدا له‌گه‌ڵ نزمترین چینی كۆمه‌ڵایه‌تیدا واته‌ چینی شاربه‌ده‌ركراوه‌كان نه‌گه‌یشتوه‌ته‌ ئاستی كۆیلایه‌تی كه‌ له‌ زۆربه‌ی شارستانیه‌ته‌كانی تردا هه‌بووه‌. چونكه‌ هه‌ندێك له‌ شاربه‌ده‌ركراوه‌كان كه‌ ڕێگای چوون به‌ره‌و یه‌زدانیان گرته‌به‌ر چواره‌م ئاستی ژیانیان تێپه‌ڕاند، ئاستی وازهێنان له‌ دونیا، شاربه‌ده‌ركراوه‌كان به‌وانه‌ی كه‌ له‌به‌ر یه‌زدان ئه‌م كاره‌ ده‌كه‌ن، هیند سه‌یری كردون وه‌ك كه‌سانێك له‌ لوتكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌دا، پێویسته‌ ڕێزیان لێبگیرێت و شتیان لێوه‌ فێرببین ته‌نانه‌ت له‌لایه‌ن براهمه‌كانه‌وه‌(34).


خاڵی دووه‌م به‌ ده‌ستپێكردن له‌ بوزاوه‌ و تێپه‌ڕین به‌ "دیاناندا" و ته‌نانه‌ت "گاندی"، زۆربه‌ی چاكه‌خوازه‌ ئایینیه‌كان هه‌وڵیانداوه‌ بۆ لابردنی پیسی له‌ سیستمی چینایه‌تی، هه‌روه‌ك ده‌ستور و یاسای هیندی هاوچه‌رخ شاربه‌ده‌ركرنی پوچه‌ڵكرده‌وه‌، وێڕای ئه‌وه‌ ده‌ڵێین ناكرێت به‌رگری بكه‌ین له‌ چاره‌نوسی شاربه‌ده‌ركراوه‌كان له‌ به‌شی زۆرینه‌ی مێژووی هینددا. به‌ڵام پێویسته‌ سه‌یری چاره‌نوسیان بكه‌ین وه‌ك لادانێكی بنه‌ڕه‌تی كه‌ هاتوه‌ته‌ سیستمی چینایه‌تیه‌وه‌. به‌ڵام شڵه‌ژانی دووه‌م به‌ره‌و خراپتر له‌ سیستمی چینایه‌تیدا شاردراوه‌ته‌وه‌ له‌ دابه‌شبوونی چوار چینه‌كه‌ بۆ سه‌دان چینی لاوه‌كی تر، ئێستا سێ هه‌زار چینه‌، سێیه‌مین شتی نێگه‌تیڤ: یاسای قه‌ده‌غه‌كردنی ژن و ژنخوازی و نانخواردنی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان چینه‌ جیاوازه‌كاندا، كه‌ بووه‌ته‌ هۆی شڵه‌ژانێكی گه‌وره‌ له‌ په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی هینددا، ئه‌مه‌ ئه‌و خاڵه‌یه‌ ئه‌و هه‌سته‌ قێزه‌ونه‌ی خرۆشاندوه‌ له‌لای سه‌رۆك وه‌زیرانی هیند "نهرو" دژی سیستمی چینایه‌تی. چواره‌م: ئه‌وه‌ی ئه‌م كاره‌ی زیاتر شێواندوه‌ زۆربوونی ئه‌و سه‌ركه‌وتنانه‌یه‌ كه‌ چینه‌ به‌رزه‌كان به‌ده‌ستی دێنن له‌سه‌ر حسابی چینه‌ نزمه‌كان. دواجار سیستمی چینایه‌تی بووه‌ته‌ شتێكی بۆماوه‌یی، چونكه‌ مرۆڤ هه‌رچیه‌ك بكات له‌و چینه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ لێوه‌ی له‌دایكبووه‌.
له‌دوای ئه‌م ڕه‌خنه‌گرتنه‌ گرنگانه‌ بۆ سیستمی چینایه‌تی، له‌وانه‌یه‌ شتێكی كتوپڕ بێت كه‌ هه‌ندێك له‌ هیندیه‌ هاوچه‌رخه‌كان ببینین به‌وردی هه‌وڵده‌ده‌ن بۆ دۆزینه‌وه‌ی جێگره‌وه‌ی ڕۆژئاوایی، به‌رگری ده‌كه‌ن له‌ سیستمی چینایه‌تی به‌ هه‌مو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ تێیدایه‌!(35) . كه‌واته‌ به‌ها ڕاسته‌قینه‌ جیگیره‌كان كامانه‌ن كه‌ ده‌كرێت له‌م سیستمه‌دا هه‌بێت؟


ئه‌وه‌ی پێویسته‌ لێره‌دا نانی پیابنرێت بریتیه‌له‌وه‌ی خه‌ڵك دابه‌شده‌بن به‌پێی ئه‌و ڕێگایانه‌ی یارمه‌تیان ده‌دات بۆ به‌شداریكردن له‌ خزمه‌تكردنی كۆمه‌ڵگه‌دا و تیایدا به‌هره‌كانیان به‌كاربهێنن و په‌ره‌بده‌ن به‌ توانا شاراوه‌كانیان به‌باشترین شێوه‌، بۆ چوار كۆمه‌ڵه‌: (1)كۆمه‌ڵه‌ی یه‌كه‌م هیند ناوی ده‌نێت به‌ "براهمه‌ یان قه‌شه‌كان". ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵه‌ بیریارێكن ئاره‌زوی تێگه‌یشتن ده‌كه‌ن له‌سه‌ر زانین و ده‌رككردن به‌ به‌ها كاریگه‌ر و گرنگه‌كان زیاتر له‌ هه‌ر شتێكی تر له‌ ژیاندا. ئه‌مانه‌ زۆرینه‌ی كات پیاوانی فیكر و ڕۆشنبیری و سه‌رۆكه‌ ڕۆحیه‌كانن له‌ هه‌مو شارستانیه‌تێكدا. له‌ ناوچه‌كه‌یاندا ئه‌و ئه‌ركانه‌ هه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ هاوچه‌رخه‌كه‌مان دابه‌شیكردوه‌ له‌نێوان: فه‌یله‌سوف و هونه‌رمه‌ند و سه‌رۆكه‌ ئایینیه‌كان و مامۆستاكاندا. (2)ئه‌وانی تر به‌ فه‌رمانڕه‌وایی له‌دایك ده‌بن(36) كه‌ لێهاتوون له‌ ڕێكخستن و به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری خه‌ڵكیدا به‌ ڕێگایه‌ك ده‌بێته‌هۆی به‌ده‌ستهێنانی باشترین ده‌رئه‌نجام له‌ ماده‌ مرۆییه‌ ڕێكخراوه‌كان. (3)كه‌سانێكی تر خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ پاڵیان پێوه‌ده‌نرێت بۆ كاركردن وه‌ك به‌رهه‌مهێن، ئه‌وان خاوه‌ن پیشه‌ی ده‌ستی و جوتیارن... ئه‌وان شاره‌زان له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و شتانه‌ی ژیانی مرۆڤ پشتیان پێده‌به‌ستێت. (4)دواجار، شوێنكه‌وتوه‌كان دێن. ئه‌وان كۆمه‌ڵه‌ كسێكن ئه‌گه‌ر ویستیان قازانج بكه‌ن به‌ هه‌وڵدانی به‌رده‌وام له‌ كارێكدا، ئه‌وا پێویسته‌ له‌سه‌ریان ماوه‌یه‌كی درێژ ته‌رخان بكه‌ن بۆ فێربوون مه‌شقكردن، یان ئه‌گه‌ر چون بۆ كارێكی بازرگانی بۆ خۆیان ئه‌وا شكست دێنن. هه‌ستكردنیان به‌ كات كورته‌، ئه‌مه‌ وای لێكردون ئاره‌زوی قوربانی دان نه‌كه‌ن له‌ ئێستادا بۆ داهاتویه‌كی باشتر. به‌ڵام وێڕای ئه‌وه‌ ده‌توانن به‌ كاری قورس هه‌ستن له‌ژێر چاودێریدا به‌وپه‌ڕی وه‌فاداریه‌وه‌. وه‌كو ئه‌و كه‌سانه‌ی كاتێك كار ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وانی تر له‌ بار و هه‌لومه‌رجێكی باشتردان، له‌ڕاستیدا كاتێك شادومانن كه‌ بۆ خۆیان كارده‌كه‌ن.

 

ئێمه‌ به‌هۆی هه‌ستكردنی دیموكراتیمانه‌وه‌ حه‌زناكه‌ین دانبنێین به‌ بوونی هاوشێوه‌ی ئه‌م جۆره‌ له‌ تاكه‌كان له‌ كۆمه‌ڵدا. به‌ڵام هیندۆسی ه‌ت له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: گرنگ نیه‌ حه‌زبكه‌ین خه‌ڵكی چۆن بن، كێشه‌كه‌ بریتیه‌له‌وه‌ی ئه‌وان چۆنن له‌ ڕاستیدا؟ ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ هیندۆسیه‌ هاوچه‌رخه‌كان به‌رگری ده‌كه‌ن له‌و ماوه‌یه‌ی كه‌ هیند به‌رده‌وام بوو له‌ پاراستنی جیاكردنه‌وه‌ی چینایه‌تی، شته‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كانی وه‌كو قه‌ده‌غه‌كردنی ژن و ژنخوازی له‌نێوان تاكی چینه‌ جیاوازه‌كاندا، یان قه‌ده‌غه‌كردنی نانخواردنی تاكه‌كانی چینێك له‌گه‌ڵ تاكه‌كانی چینه‌كانی تردا، چه‌ندین قه‌ده‌غه‌كردنی تر له‌ په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌نێوان تاكه‌كانی چینه‌ جیاوازه‌كاندا، وای له‌ "نهرو" كرد له‌ یه‌كێك له‌ گفتوگۆكانیدا بڵێت: "هیند یه‌كێكه‌ له‌و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌مترین لێبورده‌یی هه‌یه‌ له‌ كلتور و نه‌ریته‌كاندا، وێڕای ئه‌وه‌ی یه‌كێكه‌ له‌و نه‌ته‌وانه‌ی زۆرترین لێبرورده‌یی هه‌یه‌ له‌ جیهانی بیركردنه‌وه‌كان و بیروباوه‌ڕه‌كاندا!". وێڕای ئه‌وه‌ ته‌نانه‌ت لێره‌دا هۆكارێك هه‌یه‌ له‌پشت زۆربوونه‌ نه‌خوازراوه‌كان.

 

توندی له‌ قه‌ده‌غه‌كردنه‌كاندا له‌باره‌ی ئاوخواردنه‌وه‌ی تاكه‌كانی چه‌ند چینێكی جیاواز له‌ یه‌ك كانیدا، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌خات به‌شێك له‌ هۆكاری ئه‌م قه‌ده‌غه‌كردنانه‌ خۆی حه‌شارداوه‌ له‌ جیاوازی ئاسته‌كانی به‌رگری دژ به‌ نه‌خۆشیه‌كان. به‌ڵام به‌هه‌رحاڵ، هۆكاری گشتی ئه‌م قه‌ده‌غه‌كردنانه‌ شتێكه‌ له‌مه‌ فراوانتره‌. ئه‌گه‌ر تاكه‌ نایه‌كسانه‌كان نه‌پارێزران له‌ تێكه‌ڵ بوون به‌یه‌كتر ئه‌وا به‌به‌رده‌وامی ڕكابه‌ری و به‌راوردكاری ده‌كرێت له‌نێوان به‌هێز و لاوازدا، به‌دڵنیاییه‌وه‌ هه‌میشه‌ كه‌سی لاواز هه‌لی سه‌ركه‌وتن له‌ ژیانیدا له‌ ده‌ست ده‌دات. دروسته‌ ڕه‌وایه‌تی نیه‌ له‌نێوان تاكه‌كانی چینه‌ جیاوازه‌كاندا، به‌ڵام له‌ناو یه‌ك چیندا، مافه‌كانی تاك پارێزراو بوو، به‌وه‌ی ناچاربوو چاكسازی بكات له‌ مافه‌كانیدا به‌ ته‌نها له‌م جیهانه‌ فراوانه‌دا. هه‌مو چینێك خۆی فه‌رمانڕه‌وایی خۆی ده‌كات به‌مجۆره‌ هه‌مو مرۆڤێكی ناو چینێكی تایبه‌ت كاتێك ده‌كه‌وێته‌ ناو كێشه‌یه‌كه‌وه‌ دڵنیایه‌ له‌وه‌ی دادگایی ده‌كرێت له‌لایه‌ن هاوشانه‌كانیه‌وه‌. له‌نێو هه‌مو چینێكدا دڵدانه‌وه‌ و پێدانی هه‌ل و گه‌ره‌نتی كۆمه‌ڵایه‌تی دابینكراو بوو.


به‌ڵام جیاوازی كۆمه‌ڵیه‌تی له‌نێوان خودی چینه‌كاندا، ئامانجه‌كه‌ی له‌ده‌ستدا بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی گونجاو له‌گه‌ڵ ئه‌و خزمه‌تگوزاریانه‌ی كه‌ جێبه‌جێ ده‌كران. ئه‌مه‌ پێویستی به‌ چاكسازی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ به‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ تاكه‌كان خۆیان بكه‌نه‌ قوربانی و به‌رگه‌ی لێپرسراوێتی گه‌وره‌تر بگرن له‌ قه‌باره‌ی ئاسایی. له‌كاتێكدا زۆربه‌ی گه‌نجه‌كان له‌كاتێكی زوودا ده‌چنه‌ سه‌ر كار و بژێوی په‌یداكردن و ژنهێنان، پێویسته‌ له‌سه‌ر هه‌ندێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ چێژ و خۆشیه‌كان دوابخه‌ن بۆ ماوه‌یه‌كی دوور، هه‌تا بتوانن بچنه‌ سه‌ر توێژینه‌وه‌ تایبه‌تیه‌كانیان. له‌كاتێكدا كرێكار له‌ كاره‌كه‌ی ته‌واو ده‌بێت له‌ كاتژمێر پێنجدا، ئه‌وا به‌ هه‌مو ئه‌و كاره‌ هه‌ستاوه‌ كه‌ پێی سپێردراوه‌. له‌كاتێكدا پێویسته‌ له‌سه‌ر به‌كارهێنه‌رانی كاری به‌ڕێوه‌بردن ئه‌نجام بده‌ن. كێشه‌كه‌ له‌وه‌دا نیه‌ ئایا ئه‌و كه‌سه‌ پسپۆڕانه‌ ئاماده‌ن یان نا بۆ به‌رده‌وام بوون له‌ خزمه‌تكردندا به‌بێ كرێیه‌كی ماددی باش، هێنده‌ی ئه‌وه‌ی ئایا كۆمه‌ڵگه‌ مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ئه‌وه‌یان لێ داوا بكات یان نا؟. هه‌رگیز هیند دیموكراتی تێكه‌ڵ نه‌كردوه‌ به‌ دڵدانه‌وه‌. پێناسه‌ی دادپه‌روه‌ری بریتیه‌له‌وه‌ی هه‌مو كه‌سێك هێنده‌ی ماندوبوون و قه‌باره‌ی لێپرسراویه‌تیه‌كه‌ی پێ بدرێت، واته‌ سه‌ربه‌رزی بگونجێت له‌گه‌ڵ قه‌باره‌ی لێپرسراویه‌تیه‌كاندا. له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ڕووی مووچه‌ی مانگانه‌وه‌ به‌ڕێوبه‌ره‌ كارگێڕیه‌كان له‌ لوتكه‌دان سه‌باره‌ت به‌ هه‌مو چینه‌كان، له‌كاتێكدا قه‌شه‌كان واته‌ براهمه‌ له‌سه‌ر لوتكه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ن له‌ڕووی پله‌وپایه‌ و ڕێزگرتنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ لێپرسراویه‌تیه‌كه‌یان گه‌وره‌تر و مه‌ترسیدارتره‌.


به‌ته‌واوی به‌پێچه‌وانه‌ی بیروباوه‌ڕی ئه‌وروپیه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت پادشا نابێت هه‌ڵه‌ بكات، هیندۆسیه‌ت وابیرده‌كاته‌وه‌ "شودری" یان چینی چواره‌م یان خوار چینی چواره‌م نابێت هه‌ڵه‌بكه‌ن، چونكه‌ نه‌وه‌كانی ئه‌م چینه‌ وه‌ك ئه‌و منداڵانه‌ داده‌نرێن كه‌ ناكرێت پێشبینی زۆر شتیان لێبكرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ كاتێك یه‌كێك له‌ "به‌رهه‌مهێنه‌كان" ده‌ستگیرده‌كرێت به‌هۆی تاوانێكه‌وه‌، سزاده‌درێت دوو هێنده‌ی كه‌سێك له‌ چینی "شوێنكه‌وتوان" له‌كاتێكدا هه‌مان تاوان ئه‌نجامده‌دا. به‌ڵام ئه‌گه‌ر "فه‌رمانڕه‌وایه‌ك" هه‌مان تاوانی ئه‌نجام دا، ئه‌وا سزاكه‌ی دوو هێنده‌ی سزای به‌رهه‌مهێنه‌كه‌ ده‌بێت، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر برهمیه‌ك هه‌مان تاوانی ئه‌نجامدا ئه‌وا سزاكه‌ی دوو هێنده‌ی به‌رهه‌مهێنه‌كه‌ ده‌بێت به‌ڵكو هه‌ندێكجار چوار ئه‌وه‌نده‌.


له‌ هینددا، لێخۆشبوون هه‌یه‌ بۆ چینی نزم واته‌ "شودری" له‌باره‌ی خۆنه‌ویستیه‌وه‌ كه‌ داواكراوه‌ له‌ نه‌وه‌ی چینه‌كانی تر. بۆ نمونه‌ بێوه‌ژنی "شودری" ده‌توانێت شوو بكات له‌دوالی مردنی مێرده‌كه‌ی، هه‌روه‌ك له‌ حه‌رامكردنه‌كان كه‌ په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ به‌ خواردنی گۆشته‌وه‌ ئاسانكاری تیایه‌ بۆ "شودری". ئه‌گه‌ر ویستمان بیرۆكه‌ی یتمی چینایه‌تی بخه‌ینه‌ڕوو به‌ زمانی سه‌رده‌می نوێ ئه‌وا به‌مشێوه‌یه‌ ده‌رده‌كه‌وێت: چینی ڕۆتینیه‌كان ده‌كه‌ونه‌ دوا چینی كۆمه‌ڵگه‌وه‌: واته‌ خاوه‌ن كاره‌ ڕۆتینیه‌ ناسراوه‌كان، ئه‌و كرێكارانه‌ن كه‌ ده‌تواننن خۆڕاگربن له‌ه‌ر یه‌ك شێوازی كاركردن، به‌ڵام پابه‌ندبوونی خودیان هێنده‌ لاوازه‌ كاتێك ده‌چنه‌سه‌ر كار، پێویسته‌ كاتی هاتن و ڕۆیشتن تۆماربكه‌ن، واته‌ "كاتژمێه‌كانی مانه‌وه‌ له‌شوێنی كاردا"، هه‌ستكردنیان به‌ كات كورته‌ به‌ ڕاده‌یه‌ك ناكرێت پشتیان پێببه‌سترێت له‌ پڕۆسه‌ی قوربانیدان به‌ هه‌ندێك له‌ چێژه‌كانی ئێستا بۆ چه‌ند ده‌ستكه‌وتێك له‌ داهاتودا.

 

له‌سه‌روو ئه‌وانه‌وه‌ چینی ته‌كنیكیه‌كان دێت: ئه‌وان خاوه‌ن ئیشی ده‌ستین له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی پێش پیشه‌سازیدا، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می پیشه‌سازیدا ئه‌وان ئه‌و كه‌سانه‌ن ده‌زانن چۆن كاربكه‌ن به‌ ئامێره‌كان و چاكیان ده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌كاركه‌وتن و دوزانن چۆن واله‌ ئامێره‌كان بكه‌ن له‌ حاڵه‌تی كاركردنی به‌رده‌وامدا بن، دواتر چینی به‌ڕێوبه‌ره‌كان دێت، ئه‌م چینه‌ له‌ باڵه‌ ڕامیاریه‌كه‌یدا لێپرسراوانی ده‌وڵه‌ت و وه‌زیره‌كان ده‌گرێته‌خۆی، له‌گه‌ڵ كارمه‌نده‌ شارستانیه‌كان، له‌ باڵه‌ سه‌ربازیه‌كه‌یدا، ژه‌نه‌ڕاڵه‌كان و سه‌رۆك ئه‌ركانه‌كان ده‌گرێته‌وه‌، له‌ باڵه‌ پیشه‌سازیه‌كه‌یدا: شاره‌زایانی دابه‌شكرد و به‌ڕێوبه‌ره‌ كارگێڕیه‌كان و به‌ڕێوبه‌ری كارگه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ كاری به‌رهه‌مهێنان ده‌كه‌ن و پێشبینی بڕی به‌كارهێنراو ده‌كه‌ن و پلان داده‌نێن بۆ فراوانبوون. ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ پێویست بێت كه‌ كامڵ بێت، ئه‌وا پێویسته‌ چینێكی تر هه‌بێت له‌سه‌روو چینی كارگێڕیه‌كانه‌وه‌ له‌ڕووی پێزانین و ڕێگرتنه‌وه‌ نه‌ك له‌ڕووی مادیه‌وه‌، چونكه‌ گرنگترین نیشانه‌ی ئه‌م چینه‌ گرنگیدانه‌ به‌ به‌هاكانی پشت مادده‌. ئه‌م چینه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌مانه‌ ده‌گرێته‌وه‌: مامۆستایان و سه‌رۆكه‌ ڕۆحیه‌كان و نوسه‌ران و هونه‌رمه‌ندانی تر. هاوشێوه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هیند ناویان ده‌بات به‌ "پێشبینیكه‌ران"، چونكه‌ ئه‌وان چاوی خه‌ڵكن. هه‌روه‌ك سه‌ر، واته‌ "كارگێڕیه‌كان"، جه‌سته‌ واته‌ "كرێكار و ته‌كنیككاره‌كان"، چاوه‌كان واته‌ "پێشبینیكه‌ره‌كان"(37).


پێویسته‌ ئه‌ندامانی ئه‌م چینه‌ ئاماده‌كراو بن به‌ هێزی توانای پێویست بۆ سه‌ركوتكردنی خودپه‌رستی، له‌گه‌ڵ سه‌ركوتكردنی پاڵنه‌ره‌كانی ده‌روون كه‌ له‌وانه‌یه‌ بینین و ژیری خۆڕسك لاواز بكات. ئه‌وان ده‌ستده‌گرن به‌سه‌ر ڕێزی ئه‌وانی تردا یه‌كه‌مین شت ده‌ركده‌كه‌ن به‌ لاوازی خۆیان له‌ هه‌ستان به‌م سه‌ركوتكردنی ده‌روونه‌، دووه‌م ده‌ركده‌كه‌ن به‌ ڕاست و دروستی ئه‌وه‌ی قه‌شه‌كان بۆیان ده‌گوێزنه‌وه‌ له‌ جیهانی شته‌ نه‌بینراوه‌كان. قه‌شه‌ ئه‌و شتانه‌ ده‌بینێت كه‌ نه‌وه‌كانی تر نایبینن *به‌پێی بیروباوه‌ڕی هیندۆسیه‌ت*.  له‌به‌رئه‌وه‌ كاتێك قه‌شه‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ دوور بكه‌وێته‌وه‌ له‌ كاركردن بۆئه‌وه‌ی سه‌رقاڵی تێڕامان و بیركردنه‌وه‌ بێت، پێویسته‌ قه‌شه‌ بپارێزرێت له‌ سه‌رقاڵبوون به‌ پێداویستیه‌كانی ژیانی ڕۆژانه‌وه‌ چونكه‌ ئه‌مه‌ كارده‌كاته‌ سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی و ده‌یشێوێنێت. له‌ هه‌مو ئه‌مانه‌ گرنگتر بریتیه‌له‌ پێویستی پاراستنی پیاوانی ئه‌م چینه‌ له‌ كاركردن بۆ ده‌سه‌ڵات، ناكرێت نه‌وه‌كانی ئه‌م چینه‌ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردنیان پێبدرێت. پێویسته‌ برهمانیه‌كان سه‌رقاڵی خوداپه‌رتن بێت و گرنگی نه‌دات به‌ دونیا. له‌كاتێكدا برهمانی ئه‌م په‌یمانه‌ی له‌بیرچوو ئه‌وا گه‌نده‌ڵی ده‌چێته‌ ناو چینه‌كه‌یه‌وه‌. چونكه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی كاتیدا توشی فریوخواردن و فشار ده‌بێت كه‌له‌وانه‌یه‌ یاساكانی مرۆڤ بشێوێنێت.

 

دواتر ئیشی قه‌شه‌ سه‌پاندنی سیستم نیه‌ له‌ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی هێزه‌وه‌، به‌ڵكو ئیشه‌كه‌ی بریتیه‌له‌ پێدانی ڕاوێژی دروست. ئیشی سه‌ركردایه‌تی نیه‌ به‌ڵكو ڕێنیشاندانه‌. هێزی له‌ باوه‌ڕپێهێناندایه‌ نه‌ك به‌كارهێنانی هێز. ئه‌و وه‌ك ده‌رزی قیبله‌نمایه‌ ده‌پارێزرێت بۆئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ به‌ره‌و ئاڕاسته‌ی باكور بێت، هه‌روه‌ها كاری قه‌شه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌میشه‌ ئاماژه‌ بكات بۆ واتای ژیان و ئامانجه‌كه‌ی. كاتێك سیستمی چینایه‌تی مرد بۆگه‌نی كرد. تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌تی سیستم هه‌رچیه‌ك بێت له‌ سه‌ره‌تادا ئه‌وا به‌ تێپه‌ڕبوونی كات له‌بیرده‌كرێت و پشتگوێ ده‌خرێت. هه‌روه‌ك وته‌كه‌ی ئه‌رستۆ كه‌ ده‌ڵێت: ((له‌وانه‌یه‌ دایك و باوكێكی ئاڵتونی نه‌وه‌یه‌كی زیویان ببێت، له‌وانه‌یه‌ دایك و باوكێكی زیوی نه‌وه‌یه‌كی ئاڵتونیان ببێت. له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ پله‌وپایه‌كان بگۆڕدرێن، ده‌بێت كوڕه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند دابه‌زێت و كوڕه‌ هه‌ژار سه‌ربكه‌وێت به‌سه‌ر په‌یژه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، چونكه‌ یه‌كێك له‌ په‌نده‌كان ده‌ڵێت: ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی مرۆڤی دڵڕه‌ق فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كات زۆر درێژه‌ ناكێشێت)).

 

هه‌روه‌ك یه‌كێك له‌ بیریاره‌ به‌رگیكه‌ره‌كان له‌ سیستمی چینایه‌تی ده‌ڵێت: ((له‌وانه‌یه‌ پێشبینی ئه‌وه‌ بكه‌ین سیستمی چینایه‌تی په‌ره‌بسێنێت و ڕێگه‌بدات به‌ ژن و ژنخوازی له‌نێوان تاكه‌كانی چینه‌ جیاوازه‌كاندا یان گۆڕینی پیشه‌یه‌ك له‌ژێر چه‌ند هه‌لومه‌رجێكدا، به‌ڵام له‌ڕاستیدا تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین خه‌ڵكی ئاره‌زوی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن هاوشانی خۆیان بهێنن له‌ چینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌یاندا، زۆربه‌یان به‌و كاره‌ هه‌ڵده‌سن كه‌ باوباپیرانیان ئه‌نجامیان داوه‌))(38). هێنده‌ی ئه‌وه‌ی سیستمی چینایه‌تی بووه‌ته‌ نمونه‌یه‌ك بۆ چه‌قبه‌ستن و جیاوازی كردن و پێدانی پله‌وپایه‌ به‌وانه‌ی شایه‌نی ئه‌وه‌ن، هێنده‌ی ئه‌وه‌ی هیندۆسیه‌ت كارده‌كات له‌ ئه‌مڕۆدا بۆ پاككردنه‌وه‌ی سیاسه‌ته‌كانیان له‌م سیستمه‌دا.

 

به‌ڵام هێشتا زۆر كه‌س هه‌ن باوه‌ڕیان هه‌یه‌ به‌ كێشه‌ی چینه‌كان ئه‌وانه‌ نا كه‌ تایبه‌تن به‌ هیند به‌ڵكو ئه‌مه‌ كێه‌یه‌كی جیهانیه‌، هێشتا هیچ میلله‌تێك نه‌یتوانیوه‌ چاره‌سه‌ری بكات به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌گوڕیشه‌یی، له‌دوای دۆزینه‌وه‌ی بنه‌مای ڕێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌، هه‌ریه‌كه‌ له‌ دادپه‌روه‌ری و داهێنان وبه‌رهه‌مهێنان له‌لای بیردۆزی سیستمی چینایه‌تی هێشتا شتێكی یارمه‌تیده‌رن بۆ بیری نوێ. هه‌تا ئێره‌، باسی هیندۆسیه‌تمان كرد له‌ گۆشه‌نیگای گرنگیه‌ پراكتیكیه‌كه‌ی بۆ مرۆڤ، به‌وه‌ی ده‌ستمانپێكرد به‌ شیكردنه‌وه‌ی هیندۆسیه‌ت بۆ ئاره‌زوه‌كانی مرۆڤ، دواتر ئه‌و ڕێگایانه‌مان ڕوونكرده‌وه‌ كه‌ ده‌یانخاته‌ به‌رده‌م مرۆڤ بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و ئاره‌زوانه‌، له‌گه‌ڵ وه‌ڵامدانه‌وه‌ گونجاوه‌كان بۆ ئاسته‌ جیاوازه‌كانی ژیان، له‌گه‌ڵ جێگا جۆراوجۆره‌كان ژیان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ماوه‌ باسی بكه‌ین بریتیه‌له‌ چه‌مكه‌ فه‌لسه‌فی و بیروباوه‌ڕیه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئایینی هیندۆسیه‌ت.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure