لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئاین لە روانگەی كۆمەڵناسییەوە

15/01/2019


ئا: هێمن شەریف

ئاین لە مەیدانی كۆمەڵدا و لەناو كۆمەڵگاكاندا ساڵانێكی زۆر ئامادەییەكی بەرچاوی هەبوە. هیچ كۆمەڵگایەك نەبوە لەدنیادا بێئاین بوبێت، بۆیە لەهەمو كۆمەڵگاكاندا ئاین لەئاستێكدا دەركەوتوە. سەردەمانێك پیاوانی ئاینی و ڕۆحانیەكان لە كەنیسەدا و موسڵمانەكان لە مزگەوتەكاندا تەواوی بوارەكانی ژیانی مرۆییان لە بەردەستدابوە، پەروەردە و فێركردن، ئابوری، سیاسەت، بەرهەم هێنان، زانست و ئەخلاق، هەمویان لە ئیختیارو بەردەستی ئاین و شەریعەتدا بون. بەپێشكەوتنی زانست و چەمكە ئاینییەكان، زانست و ئاین دژی یەكتری وەستانەوە، كە لەم چەند ساڵەی دواییدا هەڵوێستی ئاین لە كۆمەڵگادا دوچاری گۆڕانێكی قەیراناوی بوە و تەنانەت هەندێك وای دەبینن ئاین بەرەو فەنابون  و لاوازبون بڕوات، بۆ سەلماندنی ئەم قسانەشیان ئاماژە بە سیكۆلاربونی ژیانی كۆمەڵایەتی دەكەن.

لە دیدگاكانی تردا، ئەم رەوەندە لە حەقیقەتدا بە مانای لەناوچونی ئاین و مەزهەب نییە، بەڵكو تەعبیرە لە گۆراندنی، بەهەرحاڵ رەوەندێكی لەم چەشنە لەناوچە جیاكانی جیهاندا وەك یەك بەرەوپێشنەچوە. 

بێگومان رۆڵی مەزهەب لە كۆمەڵگا رۆژئاواییەكاندا بە بەراوردكردن بە سەدەكانی رابردو، ڕوی لە لاوازی و كەمیی كردوە و لە وڵاتە نەریتیەكانی تردا، ئاین هێشتا بەهێزو ڕیشەدارەو تەنانەت لە هەندێ‌ مەسەلەدا لە بەرامبەر سیكۆلاربوندا كاردانەوەی نیشانداوە و بەهێزبون و لەروی مەعریفیەوە پێشكەوتون. زانست و ئاین لە مەزهەب و ئاینە جیاوازەكاندا پێناسە دەكرێت بە پێناسەیەك كە لە دەقە ئیسلامیەكاندا دەكرێت، بۆیە ناتوانین بگەینە ئەو باوەڕەی كە ئاین و زانست لە بەرامبەر یەكدان، بەڵام زانستی نوێ‌ لەگەڵا بیروڕای ئاینی هەندێك لە كۆمەڵگاكاندا هاوخوانی نییە، لە ئەوروپادا لەگەڵا شۆڕشی پیشەسازیدا شەپۆلێك بزاڤی نوێ‌ لە بیروباوەڕی نا ئاینی هاتە بون، كە بەوهۆیەوە ئاین لە دەستوەردان و تەداخولكردن لە كاروبارە ماددی و سروشتیەكاندا لابراو خرایە چوارچێوەی تایبەتی تاكەكەسیەوە.

چۆنچۆنی ئاینی مەسیحی ڕەوایەتی خۆی لەناو مەسیحییەكاندا لەدەستداوە و ئەوروپیەكان ئاینیان پەیوەست كردۆتەوە تەنها بە ئاسمانەوە؟ دەتوانین بەشوێن وەڵامی ئەو پرسیارە لە خودی بیركردنەوەی ئەوروپی و كاری كەنیسە و هەلومەرجی فیكری و ئابوری كلتوریدا بگەڕێین، بەڵام لە ئێستادا زۆربەی زۆرێك لە كۆمەڵگا مرۆییەكان ئاینیان هەیە و خۆیان بە پەیوەستەی رێسای ئاینی دەزانن. لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا كە شوێنی هاتنەئاراو سەرهەڵدانی گەورەترین ئاینە، لەزۆر مەیدانە مێژوییەكان، چ لە مەیدانی سیاسەت و چ لە مەیدانی ئابوری هەروەها لە داهێنانی زانستدا گەورەترین كاردانەوەی مرۆیی لە بەرامبەر ئایندا دەبینرێت.

تیۆرەكانی كۆمەڵناسی لەبارەی ئاینەوە

ئاقارو رەوتی كۆمەڵناسی سەبارەت بە ئاین هێشتا بە توندی لەژێر كاریگەری هزری سێ‌ تیۆرسازی كلاسیكی كۆمەڵناسی دایە، كەئەوانیش كارل ماركس و ئەمیل دۆركهایم و ماكس ڤێبەرە. هیچ كام لەم سێ‌ كۆمەڵناسە خۆیان مەسیحی نەبون و هەرسێكیان بڕوایان وابو گرنگی ئاین لە قۆناغی ئەمڕۆدا كەم دەكات. ئەوان بڕوایان وابو كە لە بنەڕەتدا مەزهەب وەهمە و خەیاڵێكە. لایەنگرانی مەزهەبەكان رەنگە بەشێوەیەكی گشتی لەبارەی ئەو بیروباوەڕەی كە هەیانە قەناعەتیان كردبێت. دیارە كۆمەڵناسی ئیسلامی خاوەنی سێ‌ تیۆرسازی جیاواز و گرنگن لە بواری كۆمەڵناسی ئاینیدا كە دەتوانین ئاماژە بە دكتۆر عەلی شەریعەتی و مامۆستا موتەهەری بكەین،  شەریعەتی و موتەهەری لەناو فەلسەفەی ئیسلامیدا تێور و بیروڕای گرنگیان دەربڕیوە. كورتەی تێورەكان لەم روەوە دەتوانین بەم جۆرە دەریبڕین كە ئەوان ئاین و رەهەندەكانی جیا لە ژیانی ماددی لەبەرچاو ناگرن، بەڵكو بەتەواوكەری یەكتری دەزانن.

ماركس و ئاین

كارل ماركس لەگەڵا ئەوەی كە لەم زەمینەدا كاریگەریەكی زۆری هەبوە، بەڵام هەرگیز بەوردی لە مەزهەبی نەكۆڵیوەتەوە، هزرەكانی ئەو بە زۆری لە نوسینەكانی ژمارەیەك لە دانەرانی زانستی ئیلاهی و فەلسەفی (لەوانە فویرباخ لەسەدەی 19) سەرچاوەی دەگرت. فویرباخ دەڵێت: مادەم ماهیەتی سیمبولە ئاینییەكان كە خۆمان خوڵقاندومانە دەرك ناكەین، ناچارین كە ئەسیری هێزەكانی مێژو بین، ئەوانەی كە توانای كۆنترۆڵكردنیمان نییە. فویرباخ چەمكی نامۆبونی بۆ ئاماژەی دروستكردنی خوداكان یان هێزەكانی ئیلاهی جیا لە مرۆڤەكان بەكاردەهێنا. ماركس ئەم تێورەی قەبوڵە كە ئاین نیشاندەری لەخۆ نامۆبونی مرۆڤە. ماركس و فیورباخ بروایان وابو مرۆڤ ئاین دروست دەكات، ئاین مرۆڤ دروست ناكات.  ماركس وای دەبینی "دوعاو ئومێد بە رزگاری لە ژیانی ئاخیرەتدا هیچ لە چەرمەسەریو نەهامەتیەكانی سەرزەوی كەم ناكاتەوە."بۆیە داوای لەخەڵكی دەكرد كەوای دابنێن كە رەنگە ژیانی پاش مردن بونی نەبێت بۆیە دەبێت تازیندوە تێبكۆشێت. خاوەن سەرمایەو دەسەڵاتەكان هەوڵدەدەن تا خەڵكی بەژیانی دوای مردن باوەریان هەبێت، ئەمەش ئەوان ناچاردەكات بەو ژیانە كەمدەستەی هەیانە رازی بن و ئەمەش لەبەرژەوەندی مانەوەی دۆخی سەرمایەدارەكاندایە و لەو پێگەیەدا دەیان هێڵێتەوە، واتە ماركس ئاینی بە هۆكارێك دادەنا بۆ چەوساندنەوەو ڕێگرتن لەهەڵایسانی شۆرش دژی سەرمایەدارو خاوەن بەرهەمەكان، بۆیە لە دەربڕینێكی بەناوبانگدا رایگەیاند كە "ئاین (ئەفیون)تلیاكی گەلانە." ئەفیون مادەیەكی سڕكەرە كە بۆ بێهۆشكردن بەكاردێت، بۆئەوەی نەتوانێت بەدروستی بیربكاتەوە، ئیتر رەنگە باوەر بەهەمو شتێك بكات. لەم دەربڕینەدا ماركس ئاین بە ماددەی هۆشبەر ناوزەد دەكات كە خەڵكی چەوساوەو كەمدەست(لەبەر ئەوەی زیاتر ئەوان رو لەئاین دەكەن) بەنج بكات و نەتوانن شۆرش بكەن، بەڵام ئاینی ئیسلام پێچەوانەی ئەمە دەردەخات چونكە لەسەرەتادا ئیسلام بۆئەوەهات كە دژی زۆردارەكان بوەستێت و چەوساوەو كۆیلەكان رزگاربكات، واتە زیاتر شۆرشگێری بوە وەك لەوەی چاكسازی بێت.

لەلای زۆربەی ئێمە وا زانراوە و تێگەشتوین كە ماركس ئاینی رەدكردۆتەوە، بەڵام هەرگیز ئەمە راست نییە، ماركس دەنوسێت : "ئاین دڵی دنیایەكی بێ‌ دڵە" پەناگەیەك لە بەرامبەر توندوتیژی  و واقیعەكانی رۆژانە. لە روانگەی ماركسەوە ئاین بە شێوەیەكی سوننەتی، نادیار دەكەوێت و دەشبێت وابێت، بەڵام ئاین لەو روەوەی كە بەهاگەلی ئیجابی تیایدا فۆرمەلە بوە دەتوانێت وەكو رێنومایی چاكردنی چارەنوسی مرۆیی لەم جیهانەدا دەركەوێت. 

دۆركهایم و ئاین

 بە پێچەوانەی ماركسەوە، ئەمیل دۆركهایم بەشێكی شایانی گرنگی لە دیراسەكانی خۆی بەلێكۆڵینەوەی ئاین تەرخان كردوە. بەرهەمەكەی دۆركهایم بەناوی (شێوازی سەرەتایی ژیانی ئاینی) كە یەكەمجار لەساڵی 1912 بڵاوكرایەوە، رەنگە چڕترین دیراسەبێت لەسەر كۆمەڵناسی ئاین. دۆركهایم ئاین لەبنەرەتەوە بە نایەكسانی كۆمەڵایەتی یان توانای پەیوەندیدار ناسازێنێت، بەڵكو دەیبەستێت بە سروشتی گشتی پێكهاتە كۆمەڵایەتیەكانەوە. ئەو دیراسەكەی خۆی لەسەر تەوتەمی ئاینی بەوجۆرەی كە لە كۆمەڵگای ئوسترالیادا(لەناو قەبیلەیەكدا بەناوی ئاونتا، ) بڵاوەدەكات، بۆیە ئەم قەبیلەیەش هەڵدەبژێرێت چونكە پێی وابو سەرەتاییترین شێوازی ئاینی لەناو ئەو قەبیلەدا دەدۆزێتەوە كە تەوتەم پەرستییە. دۆركایم  بەڵگە دەهێنێتەوە كە تەوتەمی ئاینی لەسەرەتایترین یان سادەترین شكڵی ئاینەو ناونیشانی كتێبەكەی لەوەوە وەرگرتوە، دۆركهایم ئاین لەسەر جیاوازی نێوان شتی پیرۆز و ناپیرۆز پێناسە دەكات و بڕوای وایە كە شتگەلە پیرۆزەكان سنوری شتە ناپیرۆزەكان لەبەرچاو دەگیرێن. ئەو دەڵێت لە كۆمەڵگا و كلتورە بچوكە نەریتیەكاندا هەمو لایەنەكانی ژیان لەژێر كاریگەری و هەژمونی ئایندایە. تەشریفاتی ئاینیش هزر و فیكری نوێ‌ دەهێننە بون. بەبروای دۆركایم ئاین لەهۆكارەكانی دروستكردنی هاوبەندی كۆمەڵایەتی و دەستخستنی شوناسی تاكەكانە لەكۆمەڵگادا، پێی وایە ئاین مانا بەژیانی تاكەكان دەبەخشێت و لەهەموشی گرنگتر دەبێتە هۆی بەهێزكردنی ئاكارو نۆرمە كۆمەڵایەتیەكان كەهەمو ئەندامانی كۆمەڵگا بروایان پێیەتی. وات ئاین هۆكارێكە بۆ كۆنترۆڵی كۆمەڵایەتی و ئامانجداركردنی ژیانی تاكەكان.

ماكس ڤێبەر و ئاینەكان

دۆركهایم بەڵگەكانی خۆی لەسەر بنەمای هەندێك لە نمونەكان دەهێنێتەوە، ئەگەر چی بانگەشەی ئەوە دەكات كە هزرەكانی لەسەر مەزهەب بەشێوەیەكی گشتی پراكتیك دەكات، لەبەرامبەردا ماكس ڤێبەر دەستی كردە دراسەیەكی فراوان دەربارەی ئاینەكانی سەرتاسەری جیهان. هیچ زانایەك بەر لەئەو تا ئێستا دەستی نەداوەتە دیراسەیەكی وەها فراوان. زیاتر گرنگی و ئاوڕدانەوەی ڤێبەر لەسەر ئەوەیە كە ناویان ناوە ئاینەكانی جیهان، ئەو ئاینانەی كە ژمارەیەكی زۆر بڕواداری بەلای خۆیدا راكێشاوە، ئەوانیش یەهودی و مەسیحی و ئیسلامە. ڤێبەر دیراسەكەی خۆی لەسەر هەردو ئاینی یەهودی و مەسیحی تەواوكرد، بەڵام تەمەن بواری نەدا دیراسەكەی لەسەر ئیسلام كۆتایی پێبهێنێت و لەم روەشەوە دیراسەكەی ناتەواو مایەوە، لەدوای ئەویش هیچ كەس نەبو بتوانێت درێژە بە دیراسەكەی بدات.

نوسینەكانی ڤێبەر دەربارەی ئاین لەگەڵ نوسینەكانی دۆركهایم لە روانگەی گرنگی بە پەیوەندی نێوان ئاین و گۆڕانی كۆمەڵایەتیەوە جیاوازن. ئەوان لە بەرامبەر بەرهەمەكانی ماركسدان، چونكە ڤێبەر بەڵگە دەهێنێتەوە كە ئاین هێزێكی پارێزگارانە نییە. بە پێچەوانەی بزوتنەوە ئیلهامگرتوەكان لە ئاین، كە زۆرێك لە گۆڕانە كۆمەڵایەتییە بەرچاوەكانی خولقاندوە. لە كۆمەڵناسی ئایندا، ماكس ڤێبەر سێ‌ جۆر بیروباوەڕی بەدادی ئیلاهی هەیە، بەو مانایەی كە رەگەزێكی عەقڵانی لەم نێوەندەدا رۆڵی خۆی دەگێڕێت و ئەو پێكهاتەیەش جۆرێكی تایبەتی لە دادوەری (بڕوابون بە دادی ئیلاهیە). یەكەم شت دادوەری یان دوانیەتییە، كە لە دوانیەتیدا باوەڕ لەسەر ئەوەیە كە نور و حەقیقەت و پاكی و چاكە پێكەوە دەژین و لەگەڵا ناپاكی و درۆدا ناكۆك و لە ململانێدان. جۆری دوەم لە دادوەری بڕوابون بە تەقدیری ئیلاهیە كە چەسپێنەری ئەوەیە كە تاك ئیجبارە (نەك تەنها ئیجبارە بەلەناوچون، بەڵكو ئیجبارە بە فاسیدبون) چارەنوسێكی لەبەردەمدا بێت كە خودا ویستویەتی و سەرەنجام بەئاراستەی عەقڵانی بێ‌، هەروەها بڕوا بون بە تەقدیری ئیلاهی دەخوازێت كە تاك پاداشتی كردەوەی خۆی ببینێت، بەم پێیە باسوخواسی ئەخلاقی دێتە بەرباس.

ئایندەی ئاین لە روانگەی كۆمەڵناسيیەوە

ئەگەر ئامانجی ئاین لە جێبەجێكردنی دروشمە ئاینییەكاندا بزانین، دەبێ‌ بڵێین كە لە داهاتودا گەشتن بەم ئامانجە بە هیچ جۆرێك مەیسەر نابێت و مرۆڤی ئەزمونكاری و ئیستدلالی هاوچەرخ لەسەر بنەمای جوزئی دروستنابن، بەڵام ئەگەر ئیمان بە بون و فەرمانە باڵاكانی مرۆیی و گیانفیدایی لەرێگای بەرزی ژیانی كۆمەڵایەتی بە ئامانجی ئاین دابنێین، ئەوكاتە دەتوانرێت بوترێت كە داهاتوی ئاین ڕۆشنە.

ئاین لەم واتایەدا بەئامانجێكی بەرز و پیرۆز ئەژمار دەكرێت كە پێویستە، بۆیە مرۆڤ دەبێ‌ بەهەمو هۆكارێك بەرەو روی بڕوات. مێژو شایەتی دەدات كە كۆمەڵگا لە روداوی بەركەمالی خۆیدا، هێواش هێواش لەم ئامانجە مەعنەویە نزیك بونەتەوە و، بەردەوام ئەندامانی خۆی بۆ ئیمان بە گەورەیی بون و ئەركە باڵاكانی مرۆیی و گیانفیدایی لە رێگای بەرزو بڵندی ژیانی كۆمەڵایەتیدا بەئاگا كردوە. كۆمەڵگا لەم رێگەیەدا لە هۆكارە جۆراوجۆرەكانی وەكو زانست و فەلسەفە و هونەر و... سودیان وەرگرتوە و هەر فاكتەرێك لە جێی خۆیدا سودی هەبوە، لەم روەوە ئەوانەی كەجێبەجێكردنی دروشمە ئاینیەكان  بە فاكتەری دەسكەوتنی ئەم مەبەستە دەزانن، لە هەڵەدان. زۆرن ئەوانەی كە لە رێگەی زانست و هونەر و فەلسەفە و خزمەت و فیداكاریی، بواری مەعنەوییان دەست كەوتوە و بونەتە خاوەنی ئارامیەكی قوڵا.

دەرەنجام:

مرۆڤی سەرەتایی كاتێك بە كردەوە ناتوانێت بەسەر سروشتدا زاڵببێت بە ئەندێشەكانی ساكاری خۆی هەوڵدەدات تا بە فاكتەری خەیاڵا بەسەریا زاڵبێت. ئەم چالاكیە خەیاڵیانە كە پێداویستی ژیانی عەمەلیە دەبێتە هۆی ئارامی و رازی بونی دەرونی كەسەكان. لە قۆناغی كشتوكاڵیدا كەسەكان ئەم هێزە نادیارانەیان دانا لەشێوەی رۆحی چاكەكار و خراپەكار و  لێرەوە ماناو چەمكەكانی ئاینە سەرەتاییەكان دەروستبون. ئاین لە روانگەی فەردیەوە رایەڵێكە لە بیروباوەڕە بەهێزەكانی سەرو سروشت(میتافیزیكا) و لەروی كۆمەڵایەتیەوە رایەڵێكە لە رێكخراوە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر بنەمای ئەو بیروباوەڕە كە روەو بەركەمالی و چەمك و ئەحكام و دروشمی تایبەتییە. لەبەرئەوە هیچ كۆمەڵگایەك بونی نەبوەو نییە، كە تیایدا فۆرمێك لە ئاین بونی نەبێ‌، ئەگەر چی بیروباوەڕ و كردەوەی مەزهەبی لە كلتورێكەوە بۆ كلتورێكی دیكە جیاوازە، هەندێ‌ ئاین لە سنورەكانی كۆمەڵگاو زادگای خۆی لانادات، بەڵام هەندێكی دی بە كۆمەڵگایەكی تر دەگەن، لەوانە ئاینی یەهود، ئیسلام و مەسیحیەت، كە هەركام ئاراستەو سەودای جیهانیبونیان لەسەردا هەیە، ئەم سێ‌ ئاینە زۆرترین شوێنكەوتەی ئاینیی یەكتاپەرستین لە مێژوی دنیادا، چەند خودا گەرایی لە ئاینەكانی تردا باوە و لە هەندێك ئاینی وەكو كۆنفۆشیۆس هیچ جۆرە خودایەك یان بونەوەری میتافیزیكی بونیان نییە.

ئاراستەكانی كۆمەڵناسی ئاین خاوەنی بیریارانی كلاسیك واتە ماركس، دۆركهایم و ڤێبەرە، كەبڕوایان وایە كە ئاین بە مانا بونیادیەكەی لە تەواوی كۆمەڵگاكاندا هەبوە. لە كۆمەڵگا پیشەسازیەكانی ئێستادا، ئیمانی ئاینی رو لە لاوازی دەكات و، هەروەها لە كاركردنی رێكخراوە ئاینیەكان كەم دەكاتەوە كە دەرەنجامی ئەوە دنیاییبون بە مانای كەمبونی هەژمونی ئاین دەوترێت، ئەگەر چی هەژمونی ئاین كەم بۆەتەوە بەڵام ئاین لەبەردەم لەناوچوندا نییە و لە دنیای ئەمڕۆدا جۆراوجۆری زۆر لە خۆی نیشان دەدات. رەنگە لە ئایندەدا زانستدۆستی و كۆمەڵگا پەرستی بتوانێت گەورەترین بانگەشەی ئاین پشت راست بكاتەوە.

سەرچاوەكان:
1- تیم دیلینی: نظریهای كلاسیك جامعەشناسی، ت: بهرنگ صدیقی/ وحید طلوعی، نشر نی، چاپ اول 1387، تهران.
2- راب استونز: متفكران بزرگ جامعەشناسی، ت: مهرداد میردامادی، نشر مركز، چاپ چهارم 1385 تهران.
3- وتارێك بەناونیشانی ئاین از نظر جامعەشناسی، لەسایتی جامعەشناسی ایران.
4- د.علی وەردی: لێدوان لەماركسیەت و دەربارەی ئاین، و.حسن جاف، لەپاشكۆی بەرگی پێنجەمی چەردەیەكی كۆمەڵایەتی لەمێژوی نوێی عێراق. چاپی یەكەم، خانەی وەرگێران، سلێمانی 2007.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure