لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

هۆكارەكانی توندڕەوبوون خوێندنەوەیەكی کۆمەڵایەتی و دەروونی

25/06/2019


زیرەك ئەحمەد رەحمان

پێشەكی
یەكێك لە پاڵنەرەكانی هەڵبژاردنی هەر توێژینەوەیەك هەستكردنە بە گرفتبوونی بابەتی توێژینەوەكە. ئەمەش بە شێوەیەكی گشتی بەندە بەوەی كە چۆن دەكرێ بابەتی توێژینەوە وەك پرسێك چەكەرە بكات. مەسەلەی توندڕەوی و تیرۆر وەك دیاردەیەكی بەرچاوی ناوچەكە بە گشتی و عێراق و كوردستان بە تایبەتی؛ بۆتە پرسێكی زەق و بەرچاوی بابەتی ڕۆژ. كە پشتگوێخستنی نەك نابێتە هۆی لاوازبوون و لەناوچوونی، بەڵكو چەندە ئەم دیاردەیە و هۆكارەكانی تەشەنەكردنی فەرامۆش بكرێت، ئەگەری تەشەنەكردن و زیان خستنەوەی پتر دەبێت.
بە شێوەیەكی گشتی دەگمەن وایە دیاردەكانی ناو كۆمەڵگە هەموو توێژەكانی كۆمەڵگە نەگرنەوە، یا كاریگەری بەسەریانەوە نەبێت، بە تایبەتی دیاردەیەكی مەترسیداری تێوەگلان لەم کار و کردەوانە.

هەر لێكۆڵینەوەیەكی گشتگیرانە وا دەخوازێ كە لە ڕیشە كۆمەڵایەتی و دەروونی و ئابووری و سیاسی و دینی و ...هتدی بگەڕێین، هەروەها وردبینەوە لە ژینگەی دەركەوتنی دیاردە لێكۆڵراوەكە. بێگومان گەر لە هەریەكێك لەمانە بكۆڵینەوە بە وردی ئەوە ئەم توێژینەوەیەمان زۆر كات و توانا بەكاردەبات. بۆیە پتر جەخت لەسەر لایەنە كۆمەڵایەتی و دەروونییەكە دەكەینەوە و گەر هەر هۆكارێكی دیکە هەبێت ئەوە بە دڵناییەوە دەبەسترێتەوە بە لایەنی كۆمەڵایەتی و لایەنی دەروونی. ئەمەش وەك ڕەنگدانەوەی بواری پسپۆڕی توێژەری كۆمەڵایەتی كە بە دوای سەرەداوی دیاردە و كێشەكاندا بگەڕێت.

زۆر جاران باس دێتە سەر دین هەمیشە هەردوو بەرەی دیندار و بێدین دەكەونە ململانێیەك؛ تا بەرەی دیندار هەموو لاریەك لە دین دابڕنێ و بیخاتە سەر نەیارانی، لەولایشەوە بێدینی هەمیشە هەرچی ناحەزی هەیە دەیخاتە ئەستۆی دینەوە. ئەمانە هەمیشە لێكدانەوەی نابابەتین. چونكە بەستنەوەی خودی دین یاخود دەق یا تەفسیری دەق یا ئاراستە و مەزهەب و مەدرەسەیەکی دیاریکراو بە تەنیا ناکرێ ببێتە هۆی تێوەگلانی تاك بە توندڕەوی و یاخود هاتنەکایەی خودی توندڕەوی. گەر ئەمە ڕاست بێ کە دین هەر توندڕەوی و تیرۆر بخاتەوە، دەبوو کۆی کۆمەڵگە دینییەکان بە تایبەتی ئیسلامی، بەردەوام یەکەکی فراوانی تۆڕ و ڕێكخراوە ئوسووڵی و جیهادییەکان بووایە.

بۆیە ئەوەی لێرەدا دەمانەوێ ئاماژەی پێ بکەین و پتر ڕۆشنایی بخەینە سەری، بریتییە لە هۆكارە کۆمەڵایەتییەکان و هۆکارە دەروونییەکان؛ داخۆ چۆن لەم دوو لایەنەوە هەستی توندڕەوبوون چەکەرە دەکات لە ناخی تاك بە تایبەتی نەوجەوانان. ئەمە پتر جەختکردنەوەیە لەسەر هۆكارە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان. بەڵام بۆ ئەوەی توێژینەوەیەکی چڕ و پڕ و هەمەلایەنە ئەنجام بدرێ، پێویستە تیمێكی توێژینەوە کە لە پسپۆڕیی تایبەت و جیاجیا پێكهات بن بۆ دۆزینەوەی سەرجەم سەرداوەکانی کە دەبنە هۆکار بۆ تێوەگلان لە توندڕەوی و توندوتیژی و تیرۆر. دیاریکرنی هۆکارەکانیش دانانی خاڵێكە، بۆ ئەوەی بیرکرنەوە لە چارەسەرکردن لەم خاڵەوەڕا دەست پێ بکات.. ئەڵبەت بۆ وردکردنەوەی پتر دەیکەینە دوو تەوەر:

 

تەوەری یەكەم: هۆکارە كۆمەڵایەتییەکان
هۆكارە كۆمەڵایەتییەكانی ناو ژیانی تاك هەمەچەشن و جۆراوجۆرن و زۆرن، دەگمەنە دیاردەیەك زادەی تاكە هۆكارێك بێت گەر مەحاڵ نەبێت. دەشێ هەریەكێكیش لەم هۆكارانە یا هەموویان سەرچاوەكەیان خێزان یا قوتابخانە یان شوێنی كاركردن یا هاوڕێیان و گەڕەك ... هتد بێت. جا تاك چ منداڵ چ نەوجەوان یا تەمەنی پێگەیشتوو بێت.

لەبەرئەوەیە هەر دیاردەیەكی ژیانی تاك بە  شێوەیەکی گشتی دەرهاویشتەی چەند هۆكارێكی ژینگەیەكەیەتی؛ ئەوا "دەشێ هەریەك لەمانە پاڵنەر بن تا تاك كردە تیرۆریستییەكان ئەنجام بدات"(١). لەو هۆكارە كۆمەڵایەتیانەش:

١. هەڵوەشانەوە: ئەمە دیارترین پاڵنەر و هۆكاری كۆمەڵایەتی زۆرێكی كێشەكانە وەك ئەنجامدانی كردەی توندڕەوی. چونكە "هەڵوەشانەوەی خێزان دەبێتەهۆی داڕمانی ڕۆڵی سەرەكیی خێزان وەك پێگەیاندنی كۆمەڵایەتی و نهێنیی خێزانی، ئەمانەش پشكدارن لە بنیادنانی كۆمەڵگە لەسەر بنەمای تەندروست، تەڵاق دیارترین وێنەی هەڵوەشانەوەی خێزانییە". ئەڵبەتە لە هەموو ئەم حاڵەتانە ئەوەی لە هەمووان قوربانیترە منداڵەكەیە، گەر دایك و باوك دەستبەرداری بن ئەوا بێ پشت و پەنا و پێویستی دەمێنێتەوە. یانیش خێزانەكە هەر بمێنێتەوە بەڵام خەمسارد بێت لە ئاست پەروردە و چاودێری یاخود بێئاگا بێت. جا كاتێك نەوجەوان وێڵی دوای پێویستیەكانیەتی، ئەوا ئیتر دەكەوێتە بەر هەر تەڵەیەكی لە ژیان تووشی دێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی "گرووپە تیرۆریستییەكان بەدفرسەتانە ئەم پێویستیانە دابین بكەن"(٢).

٢. فەرامۆشكردن: كاتێك گەنجان فەرامۆشدەكرێن و دادەبڕێن لە كۆمەڵگەیان، و هیچ نموونەیەكی باڵا و پێشەنگی چاكەیان نامێنێ، هیچ پەیوەندی و پەیوەستییان لە ناوەوە و دەرەوەی خێزان نامێنێ، چ لە قوتابخانە و زانكۆ چ لە تەواوی دامەزراوە ڕەسمی و ناڕەسمییەكانی كۆمەڵگا، چارەسەرنەكردنی ئەم دۆخە و "تەواوی ئەو كێشانەی زۆربەی گەنجان پێوەی دەناڵێنن، هەموو ئەمانە گەنجان دەكاتە نێچیری تیرۆر"(٣). بۆیە دەبینین زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی (بە نموونە) پەیوەندیی بە داعشەوە دەكەن دەگمەن وایە تەمەنێكیان هەبێت، بەڵكو زۆربەی هەرە زۆری لە منداڵەوە تا گەنجانێكی تۆزێك پێگەیشتوون. ئەڵبەتە ئەمە هاوكات لە هۆكارە دەروونییەكانیش دەبینرێ بەڵام بە تۆزێك جیاوازترە دواتر دێینە سەری.

٣. ستەم: هۆكارێكی تری كۆمەڵایەتی تێوەگلان لە تیرۆر "پێشێلكردنی مافەكانی تاك و ئازادیی و لەبارچوونی یەكسانی و دادپەروەری"(٤). كاتێك مرۆڤ كەسێك نابینێ كە گوێ لە سكاڵاكانی بگرێ و ئەو زوڵمەی لەسەر لابدا كە بەسەری هاتووە، كاتێك بە ئەندازەی ماڵ و دەسەڵات سەیری مرۆڤایەتی بكرێ، نەوەك ڕێزی مرۆڤایەتی بە هەست و سۆز و توانا و بەها باڵاكان، كاتێك تاك لە كۆمەڵگەیەكی پڕ هاوڕێی خراپ دەژیت، لە قوتابخانە و گەڕەك و شوێنی كار، هەموو ئەمانە كەشێكی نالەبار و نایەكسان و نادادپەرەوەرانە دەخەنەوە و ئەمەش دەبێتە زەمینەیەكی لەبار بۆ دروستبوونی تیرۆریست و گروپی توندڕەو.

٤. دەستبەتاڵی: كاتێك دەستبەتاڵی و گیرفان بەتاڵی هاوتەریب لەگەڵ بێكاریی بوو، ئەوا ئەم بێكاری و دەستبەتاڵییە بایی خۆی ڕۆڵی گەورە دەگێڕێ. بێكاریی "بارودۆخێكی عەقڵی و دەروونی وا دەخاتەوە كە ئەنجامەكەی بوونی بەتاڵیی زەینییە"(٥). نەوجەوانی خاوەن توانایەكی سەرەتایی تۆكمە داخۆ بەم هەموو توانا و كەمیی ئەزموونەوە چۆن چۆنی بتوانێ بەرەنگاریی ئەم دۆخە ببێتەوە.  دۆخی ئاوا "ئاسانكاریی بۆ كۆبوونەوە لە دەوروبەری گرووپە تیرۆریستییەكان و تەیاركردن و پرچەككردنیان بۆ ئامانجەكانی ئەو گرووپانە"(٦). بەدفرسەتیی ئەو گرووپ و ڕێكخراوانەی توندڕەون لە منداڵی هەژاران ئاسانترە تا منداڵی دەوڵەمەند، خراپی باری گوزەران و بەتاڵیی گیرفانی، ئاسانتر دەیكاتە نێچیری داوی ئەم تۆڕە تیرۆریستییانە، "ئاسان چەكداردەكرێن بۆ بەرژەوەندەیی گرووپە تیرۆریستییەكان بەرامبەر پارەیەكی كەم تا كردە تیرۆریستییەكانیان ئەنجامدا بدات"(٧).

٥. ململانێی کۆمەڵایەتی: پاڵنەرێكی تر، بوونی جیاوازیی چینایەتی و ململانێی نێوان چینی سەروو و خوارووی کۆمەڵایەتییە. ئەو بارودۆخە ناهەمووارەی تاك لە كۆمەڵگەدا تێی دەكەوێت، و نەبوونی هەلێك بۆ دەربازبوون لە قەیرانەكان و سوود نەبینین لە داهات و قۆرخكردنی سامان و داهات لە دەست دەستڕۆیشتووان كاریگەریی خۆی هەیە لەسەر زۆربەی تاكەكانی چینی خوارووی كۆمەڵگە. ڕەنگە تاك بە گشتی و نەوجەوان بە تایبەتی وەك نەوەیەكی سەركێش "بگەیەنێتە ئەو ئاستەی كردەوە و هێرشی تیرۆریستیانە، ئەمەش وەك تۆڵەسەندنەوە لەو كەسانەی قۆرخی سەرمایەیان كردووە"(٨). ئەمە خۆی لە خۆیدا ترازانێكی چینایەتیی ئابووری ناو کۆمەڵگەیە، بەڵام دەرکەوتەکەی لەسەر ڕەهەندە کۆمەڵایەتییەکەی زۆرزۆرە، دواجار ئەمەش بە ئاسان بە جۆرێك توندڕەوانە کاردانەوەی لێ دەکەوێتەوە.

٦. خەڵەتاندن: بە شێوەیەکی تاكی خەڵەتێنراو لە تەمەنێكی وایە كە ئەزموونێكی وای نییە لە ژیان تا نەكەوێتە هەموو داوێكی خەڵەتاندنەوە، بۆیە كاتێك دەیان پێویستی و ڕەچاوی كۆمەڵایەتی و چارەسەریی گرفتەكانی دەست ناكەون. زۆربەی جاران ئاسان دەخەڵەتێنرێن لەلایەن ئەو تۆڕە توندڕەوانەوە بە وروژاندنی حەزەكان وەك ئەوەی  بەڵێنیان بدەنێ كە ژنیان بۆ بهێنن و ماڵ و حاڵیان بۆ دامەزرێنن و بیانخەنە سەر كار و چارەسەریی نەخۆشییان بكەن و زامنی بەهەشتیان بۆ بكەن دوای مردنیان.. ئەم هەموو خزمەتگوزارییە گەر ڕاستەقینە بێ، ئەوا مرۆڤی بە تەمەن و ئەزموون لەدەست خۆی نادات چ جای ئەوانەی تەمەنیان لە سەرەتادایە! لە كوردستاندا سەرەتای هاتنی ئیسلامی سیاسی بە لاوازیی بووە، تا ئەو كاتەی حیزبی چەكداریی خستەوە لە قۆناغی هەشتاكان و جەنگی دژی بەعس. پاشان لە نەوەتەكان بەردەوام كاریگەریی جموجۆڵی ئیسلامی دەرەكی كاریگەریی هەبووە لەسەر بزواندنی هەستی گەنجان و نەوجەوانانی ناو مزگەوتەكانی كوردستان. "كە هەمان خەونی خەلافەت و گێڕانەوەیەتی لە خەیاڵدانی ئیسلامیدا هەڵكۆڵراوە"(٩). داعش هەڵقوڵاوی قاعیدە و پێشتریش ئەنسارولئیسلام، ئەنساریش زادەی ترازانی ناوەخۆیی بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی بوو. گەنجانی خوێنگەرمی ئەوێ خۆیان تێدا بینیەوە. وەك "چۆن سەدان گەنجی ئیسلامی خەونیان بە دیتنی عەبدوڵڵا عەزامەوە دەدیت، چۆن ئەو موجاهیدانەی ئەفغان ببوونە قارەمانی گۆڕەپانی ئیسلامی هەزار ئەفسانە و موعجیزاتی دەدایە پاڵیان"(١٠). جا هەموو ئەوانەش دەخرانە ناو وتارەكانی سەر مینبەر و كۆڕ و كۆبوونەوەكانی مزگەوتان. هەموو ئەمانە لەسەر مینبەری مزگەوتەكانی كوردستان ئامادەییان هەیە، لە وتاری بانگخوازەكانیشیان بە هەمان شێوە، هەموو ئەم جۆرە كۆبوونەوانەش تایبەت نیین بە كەسانی خاوەن ئەزموون و تەمەن. بەڵكو تاکەکان لە هەموو تەمەنێكدا ئامادەن و دانیشتوون بۆ بیستنیان. ئەو سەرگەرمییە نەك هەر گەنجان بەڵكو سەدان منداڵ و نەوجەوانیان تێدان و بە ئاسانی دەبنە نێچیری وتارە پڕ گریان و دوعاكان.



دووەم: هۆكارە دەروونییەكان:
پەروەردەكردن و پێدانی سۆز و گشت لایەنە دەروونییەکانی تری تاك كاریگەرییان هەیە لەسەر دروستكردنی كەسایەتی و بەها و خوو و نەریتەكان و شێوازی ژیان. جا هەر مامەڵەیەكی خراپ بە تایبەتی لەناو خێزان دەبێتە هۆی دروستكردنی ڕەفتاری نەخوازراو. دەتوانین ئەمانە لە چوارچێوەی هۆكاری دەروونی دابڕێژین، بۆیە ئەوەی لێرەدا پێویستە وەك ئاشنابوون بە هۆكارە دەروونییەكان بریتییە لە ناسینی كەسایەتیی دەروونی تاكی توندڕەو، ئەمەش "بە پشتبەستن بە ڕووخسار و سیماكانی كەسێتیی كە لەناو كۆمەڵگەدا بەردەوام دووبارە دەبنەوە، ئەمەش وەك  شێوازێكی دەربڕینی دەروونی"(١١)، لەم هۆكارانەش:

١. پەروەردە: بە شێوەیەكی گشتی ئاڕاستەكردنی منداڵ پەیوەستە بە پەیوەندیی ناوخۆی خێزان و پەروەردەكردن. چونكە هەرچی لەناو خێزاندا ڕووبدات بە تایبەتی لە تەمەنی زووی منداڵ، بایی خۆی كاریگەریی لەسەر هەڵسوكەوتەكانی لە قوتابخانە هاوڕێیەكانی و بەشداریكردنی لە گرووپەكان دەبێت. بە گوێرەی تیۆری كارلێككردن: "لادانی منداڵ و پەیوەندیكردنی بە گرووپە لادەرەكان دەگەڕێتەوە بۆ جۆری پەروەردە و پەیوەندی لەگەڵ دایك و باوك و ئەندامانی تری خێزان لە سەرەتای منداڵیدا"(١٢). بڕوانە بە تایبەت گرووپەكان! كەواتە پەرەوردەی ناتەندروستی خێزان و پەیوەندیی خراپ هۆكارن بۆ تێوەگلانی تاك. هەر خودی هەبوونی ڕێكخراوە توندڕەوەكان و كاریگەرییە كاریزمییەكانیان هۆكارێكی کاریگەری دەروونین بەسەر پەروەردەی تاکی توندڕەوبوو. ئەڵبەت "ئەو ڕێكخراوە ناوەخۆییە تیرۆریستیانە سەر بەو ڕێكخراوە تیرۆریستییە جیهانیانەن"(١٣) وەك كاریگەربوون بە سەلەفییەتی جیهادیی لەژێر كاریگەریی قاعیدە و داعشدایە.

٢. دوورەپەرێزی و دابڕان: تاكی وا هەیە بەردەوام حەز لە گۆشەگیری و دووربوون لە خەڵك دەكات، زۆرێكی ئەوانەی تێوەگلاون لە ڕەوتە توندڕەوەكان بەردەوام بەرامبەر كۆمەڵ دوورەپەرێزن چونكە تاكی لەو جۆرە "هەردەم گومانێكی قووڵی هەیە لە خەڵك و حكوومەت و بە بەدنیاز و خراپەكار لەقەڵەم دەدات"(١٤)، ئەم خۆدابڕینە لە كۆمەڵگە هەر ئاوا نایهێڵێتەوە، بەڵكو لەجیاتی تێكەڵاوبوون بە كۆمەڵگە دەچێتە ناو جۆرێكی تری پەیوەندیی ئایدیۆلۆژی؛ بەمەش لەبری ئەو كۆمەڵایەتیبوونەی، توندڕەویبوون دەبێتە ناسنامەی كەسی توندڕەو، "ڕەنگە ببێتە ئەندامی ڕێكخراوێكی تیرۆریستی"(١٥). بۆیە لە هەر حاڵەتێكی گۆشەگیری و دوورەپەرێزیدا ئاسانتر دەبنە نێچیری تۆڕە توندڕەوەكان، چونكە ئەمڕۆ تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی سەر ئەنتەرنێت خەریكە بۆ گشتیی خەڵك وەك بەدیلێكی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانیان لێ هاتووە، چ جای نەوجەوانی گۆشەگیر و دوورەپەرێز.

"لەپێشوودا خەڵك زۆر دڵخۆش دەبوو بە منداڵانی ئەگەر ڕوویان لە دینداری كردبا، دەیاندیت لە ماوەیەكی كەمدا منداڵیان هێمنتر و بەئەدەبتر و ڕێزدارتر دەبوو، دووردەكەوتەوە لە كاری خراپە و ڕەوشتی بەد، ئێستا خەریكە خەڵكەكە دەزانن كە دیندارییش بۆتە مەترسییەك بۆ سەر منداڵەكانیان.. چونكە ئەو لاوچاكییە قۆناغی یەكەمی دیندارییە، هەر كە پێی نایە قۆناغی وەلاء و بەڕاء و جیهاد و فەزڵی موجاهیدان، و بە سوك سەرنجدانی دینداری دایك و باوك و دەوروبەری، قۆناغی سوور هەڵگەرانی ڕوخسارت لە غیرەتی بۆ مەحارمی خوا! لێرەوە سەرئێشەی ئەوان دەست پێدەكات، زەردەخەنەی جارانی نامێنێت.. ئەزیەتی خوشكانی دەدات.. تەلەفزیۆن قەدەغە دەكات.. ناچێتە گەشت و بۆنە كۆمەڵایەتییەكان... ئەگەر بۆی بلوێت لەپێناو عەقیدەی پیرۆزی ڕێگای جیهاد دەگرێت لە دژی كەس و كار و نەتەوەكەشی"(١٦).

٣. بزێوی: دوای ئەوەی تاکی گۆشەگیر بەدیلی كۆمەڵگەكەی دەدۆزێتەوە و قەرەبووی دوورەپەرێزی خۆی لە خەڵك دەكات بە تێوەگلانی لە ڕێكخراوی توندڕەوی، هاوكات "هەركەسێك باوەڕی وەك وی نەبێت، ئەوە گومڕایە، ئیتر هەوڵدەدات سەركەشانە بیر و باوەڕی خۆی بە كۆمەڵگەدا بڵاوبكاتەوە و كۆشش دەكات بۆ سەپاندنیان و زۆر بە زەقی ئەو بزێوییە دەردەكەوێت وەك نمایشی بانگەشەكار و بانگخواز و شۆڕشگێڕانە دەردەكەون"(١٧). ئەم جۆرە بزێوییە پتر لە خۆنمایشکردنێكی هەرزە و گەنجانە دەچێت. وەك ئەوەی تاك لەو تەمەنەدا بە کۆمەڵگە خۆجێتییەکی بڵێت: گەر كۆمەڵگە حسێبێكی وا بۆ تاكێكی لەو تەمەنە نەکات، ئەوا ئەو گەنجە و نەوجەوانە دەتوانێ وا سەرکەشی بکات لە کۆی کۆمەڵگە گشتییەکە خۆی بناسێنێت. چ جای ئەم نمایشە لەسەر وەتەرێكی هەستیاری وەك دین بێت، کە ئەمە زووتر کاریگەریی خۆی دەنوێنێت.

٤. دەمارگیری: بە گشتی تاکەکان لە تەمەنێكی هەرزەییدا گەرماوگەرم دەست بە هەر شتێكەوە دەگرن كە باوەڕیان پێ هەبێ، بۆیە دڵسۆزانە و وەك گەرمە تەریقێك پابەندە، وەك "ئیماندارێك بە تەواوی دەستی پێوە دەگرێ. ئەمەش وەك پێگەیشتنێكی پێشوەختەیە لە تەمەنێكی زوو. وەك دیارە ئەمەش دەناسرێتەوە بە سەرەڕۆیی و توندوتیژی لە بیر و باوەڕ و ڕەتكردنەوەی هەر بەهایەكی نوێی دەرەوی ئایدیۆلۆژیای خۆی"(١٨). ئەمە خۆی دەبینێتەوە لە نموونەییبوون یانی بە جۆرێك باوەڕداری دڵسۆزن؛ ئەوپەڕیی نموونەیی بۆ ئەم باوەڕە دەنوێنن. ئەمەش زادەی "هەقدانە بە دین وەك هەقێكی ڕەها و تێكدانی دەوڵەت و ئەو میللەتە پشت دوور لە دین و ئەخلاقە"(١٩). بوونی هەستێك و پابەندییەتی توند و تۆكمە بە ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسی تا ئاستی ڕەگەزپەرستی، وا لە تاك دەكات بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نەیارانی پەنا بباتە بەر تیرۆر. بە تایبەتی كاتێك ببینێ هەوادارانی لە ناوچەكە ستەمدیدە و مەزڵوومن(٢٠). ئیتر تاکی وا ئاسان ئەو گیانی تۆڵەسەندنە و ڕەگەزپەرستی لێ باردەكرێت؛ بۆ ئەم مەبەستە داعش وەك ڕێكخراوێكی توندڕەو ئەو هەست بزواندنە وەك میكانیزمێكی ڕاكێشانی تاکەکان بە گشتی و منداڵ و نەوجەوان و گەنجان بەتایبەتی بەكاردێنێت.

٥. پابەندی: ئەڵبەت نەوجەوانی تێوەگلاو لە تیرۆر؛ چەندە پابەندییەکی دەروونی پتری  هەبێت بۆ ئەم ئایدیۆلۆژیایەی بارگاویكراوە؛ هێندە پابەند دەبێت بە سەرووی خۆی لەو تۆڕ و ڕێكخراوەی گرتوویانەتەخۆ. ئەو كەسەی تەواو تێكەڵاوی ڕێكخراوی توندڕەوی دەبێ، ئیتر سەر بە كەسێكی سەرووی خۆی دەبێت، ئەمەش لە ڕێگەی بەیعەتەوە "پەیمانی پابەندبوون و ملكەچی ڕەها دەداتە خوا و پێغەمبەر و ئەمیرەكەی"(٢١). بێگومان كەسێكی وا گەرموگوڕ و دڵسۆز و كەم تەمەن و بێ ئەزموون ئەم بەیعەتە كار دەكاتە سەر ڕەفتار و گوفتاری و تەواو خۆی دەگونجێنێت لەگەڵ ئەوەی بە كاریزمای دەزانێ. وەك ئەوەی ئەو کاریزمایەی کە پێوەی پابەندە، بەردەوام وەك کامێرای چاودێری بەسەریەوە، بۆیە هەر سەرپێچییەكی دەبێتە لادانی لە ڕێبازێكی پیرۆز و باڵا و خۆی وەك مرۆڤێكی لادەر بێتە بەرچاو.

٦. بڵاوکردنەوەی ترس: "ئامانجێكی توندڕەوان بڵاوكردنەوەی ترس و تۆقاندنە". ئەمەش هەم ترساندنی نەیارانیانە هەم ڕاكێشانی ئەوانەی لە كۆمەڵگەدا نەیاری دوژمنانی ئەو ڕێكخراوانەن. زۆر جارانیش مەرج نییە كەناڵی ڕاگەیاندن ڕاستەوخۆ سەر بە توندڕەوان بێت یان ناڕاستەوخۆ، بەڵكو هەیە بە ناوی پڕۆفیشناڵییەوە خزمەت بەم ئامانجەی توندڕەوان دەكات، مەبەست لە "بڵاوكردنەوەی ئەم ڕووداوانە و پەخشكردنیان لەڕێی ڕاگەیاندنەكانەوە(٢٢).  ڕەنگە هەندێ جار هەماهەنگییەكی پێشوەختەی ڕاگەیاندن و كەناڵەكان لەگەڵ گرووپە توندڕەوییەكان هەبێت "لە ڕێی بڵاوكردنەوەی وێنە كردە تیرۆریستییەكان"(٢٣). مەرجیش نییە ئەمە بە ڕێككەوتن یاخود بەرنامە بێت، هێندە بەسە ئەوەی كە گرووپە خۆی دەیەوێ، ناڕاستەوخۆ ئەو كەناڵە دەیكات، جا هەست بكات ئەمە لە بەرژەوەندیی توندڕەوانە یاخود نە. ئەمە جگە لەوەی هەر خودی ئەم گرووپانە ئەمڕۆ بە جۆرێك سوود لە تەكنۆلۆجیا وەردەگرن هەر خۆیان كەناڵی ڕاگەیاندنیان هەیە. "ئامانجی سەرەكیی ئەم كەناڵانەشیان پەخشكردنی هەواڵەكان و وێنەی تایبەت بەو كردە تیرۆریستیانەی ئەنجامیانداون"(٢٤). ئەڵبەت ئەمە لە دوو لاوە هاندانە بۆ تیرۆر: لە لایەك هانی تاوانكاران دەدات تا دەست بدەنەوە ئەو تاوانانە و تێوی بگلێن. لەلایەكی ترە بە درووشمی دین و بەرگریكاری و ئەمانە كەسانی تر ڕابكێشنە ناو گرووپەكانیان(٢٥).

٧. بزواندنی هەست و سۆز: هەمیشە قوربانیانی تیرۆر خەڵكانێكی بێئاگای لێ دەكەوێتەوە كە هیچ پەیوەندییەكان بەو شەڕ و شۆڕانەوە نییە. ئەمە جگە لەوەی هەندێك جار توندڕەوان لەو ناوچانەی باڵادەستن ئەم خەڵكە وەك قەڵغانی مرۆیی بەكاردێنن. ئەوەی لە چانسی ئەواندایە ئەمەیە كە هەر كاتێك ئەم خەڵكە ببنە قوربانی هێرشەكانی بەرامبەر، ئەوا لە ڕاگەیاندنی توندڕەوان یان نزیكەكانیان یاخود هاودوژمنەكانیان بڵاوكردنەوەیان دەچێتە كارنامەیەكی بەبەرنامە. بە جۆرێك دژایەتیكردنی توندڕەوان وەك جۆرێك لە زوڵم و ستەم نیشاندەدات. وا نیشاندەدات كە ئەوان هێندە مرۆڤدۆستن و بڕوانن نەیارانیان چەندە دوژمنی خەڵكانی بێتاوانن. لەم ڕووەوە تا ئەندازەیەك سەركەوتووبوون؛ "سەركەوتووبوونە لە وروژاندنی ڕای گشتیی جیهانی بۆ هەندێ دۆز، ئەمە كە پێشتر جگە لە كردە تیرۆریستییەكانیان هیچ شوناسێكی تریان نەبووە، ئەمەش بە ڕاستی جۆرێك لە بزواندنی هەست و سۆز بەلای تیرۆریستان دەخاتەوە(٢٦). بۆ نموونە ستەمدیدەیی خەڵكی سووریا بۆتە پاساوێك بۆ شەرعییەتدان بە داعش و نوسرە و ئەحڕاڕ... هتد. تەنانەت بە ئاشكرا لەسەر مینبەرەكان دوعا و بانگەشەیان بۆ دەكرێت لە وتاری هەینی مزگەوتانێك كە پڕیەتی لە گەنج و نەوجەوانی هەرەزەكاری خاوەن هەست و سۆز و دووبارە پەخشكردنەوەی ئەو وتارانە لە كەناڵەكان و دەگەنە هەموو جۆرە بینەرێكیش. ئەمە لە کاتێكدا هەر خودی داعش لەمەی دواتر زۆر سوودمەندە، چونكە "داعش وێڕای تێكشكانی سەربازی هێشتا توانایەكی باشی هەیە لە بەكارهێنانی نێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا، بە تایبەت بۆ ڕاكێشانی گەنجە جیهادییەكان و دروستكردنی پەیوەندیی پێوەیانەوە، ئەم كردەیەش ناودەنرێت (بەموجاهیدكردنی ئەلیكتڕۆنی)"(٢٧). بە تایبەتی لە ڕێی فەیسبووك؛ وەك ئەكاونت و پەیجی فەیك و ناڕەسمیەوە. هەموو ئەمانە گەمەکردنە لەسەر وەتەرێكی سۆزداری و یاریکردن بە دەروونی تاك.

ئەنجام
ئەوەی لەم توێژینەوەدا خراوەتەڕوو، شەنوكەوكردنی هۆکارە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانی توندڕەوبوون و تێوەگلان لە تۆڕە تیرۆریستییەکان، ڕەنگە لە گەڕانی پتر بگەینە هۆکاری تریش. هەروەها ئەوەی ئاماژەی پێکرا دۆزینەی ئەم سەرەداوانەن کە ئەم دیاردە دەخەنەوە. بۆیە دەکرێ هەر توێژەرێك ئەمە بکاتە پێشینەیەك بۆ دۆزینەوەی چارەسەر و ڕێوشوێنی بنبڕکردنی ئەم دیاردە و پاراستنی تاکەکان لە تووشبوون و ئاکامە مەترسیدارەکانی.

 

سەرچاوەكان

(١) حبيب، د. محمد شلال(١٩٨٠)، الخطورة الإجرامية (دراسة مقارنة)، الطبعة الأولى، دار الرسالة للطباعة، بغداد، ص٢١٩. 
(٢) سلطان، د. محمد سيد (٢٠٠٧)، الإسلام وإشكالية الإرهاب بين إزالة الاتهام والتصدي بإحكام، بحث مقدم إلى مؤتمر الإسلام والتحديات المعاصرة، جامعة غزة، فلسطين، ص ١١٨. 
(٣) جاسم، رشيد صبحي(٢٠٠٣)، الإرهاب والقانون الدولي، رسالة ماجستير، مقدمة إلى مجلس كلية القانون/ جامعة بغداد/ وزارة التعليم العالي والبحث العلمي جمهورية العراق، ص٣٤. 
(٤) الجادر، د.تميم ظاهر(٢٠٠٦)، الجريمة الإرهابية وسبل الوقاية منها، بحث منشور في مجلة الكلية، تصدرها كلية العلوم السياسية في الجامعة المستنصرية، العدد الرابع، السنة الأولى،ص٦٩.
(٥) الجبوري، خالد مجيد عبد الحميد (٢٠١٠)، السياسة الجنائية في قانون مكافحة الإرهاب - دراسة مقارنة- رسالة ماجستير مقدمة إلى مجلس كلية القانون - جامعة بابل/ وزارة التعليم العالي والبحث العلمي/ جمهورية العراق، ص ٢٨.
(٦) مطر، د. عصام عبد الفتاح عبد السميع (٢٠٠٥)، الجريمة الإرهابية، دار الجامعة الجديدة، الإسكندرية، ص٢٨.
(٧) العيسوي، عبد الرحمن محمد (٢٠٠٥)، سيكولوجية الإرهابي، الطبعة الأولى، منشورات الحلبي الحقوقية، بيروت، ٢٠٠٥، ص١٧٤.
(٨) مطر، د. عصام عبد الفتاح عبد السميع (٢٠٠٥)، المصدر السابق، ص٢٨.
(٩) تاهیر، بەهمەن و ئەوانی تر (٢٠١٥)، داعشناسی؛ كۆمەڵە وتار، وتاری: داعش كوڕی ڕەسەنی دەقپەرستەكان، ناوەندی ڕۆشنگەریی چاودێر، لە بڵاوكراوەكانی كۆنفڕانسی دامەزراندنی ڕێكخراوی دابڕان، سلێمانی، ل٢٧.
(١٠) هەریری، محەمەد (٢٠١٥)، داعش كێیە و مەشروعییەت لە كام سەرچاوەوە وەردەگرێت، لە بڵاوكراوەكانی دەزگای ڕاگەیاندنی ستاندەر، زنجیرەی كتێب (١٦)، چاپی یەكەم، هەولێر، ل١٤٩.
 (11) Gordon J. Direnoz(1974) , Personality and Politics, Garden City, N.Y. Anchor Press Doubledday, p19.
(12)Thornberry, Terence, Marvin D. Kroha (2004), Taking Stock of Juvenle Delinquency an overview of Finding from Contemporary longitudinal Studies, Kluwer Academic Publishers, New York, p20.
(١٣) مطر، د. عصام عبد الفتاح عبد السميع (٢٠٠٥)، المصدر السابق، ص٢٦.
(١٤) عثمان، محمد فتحي (١٩٨٢)، القمع سبب التطرف وليس علاجا له، مجلة العربي، وزارة الإعلام، دولة الكويت، عدد (٢٨٧)،ص٥٦.
(١٥) البهسناوي، سالم (١٩٨٢)وراء القضبان والدوا، مجلة العربي، مجلة شهرية ثقافية عربية، وزارة الإعلام الكويتية، الكويت،ص٤٤.
(١٦) هەریری، محەمەد (٢٠١٥)، سەرچاوەی پێشوو، ل١٤١-١٤٢.
(17) Nazih N. Ayubi (1980), The Political Revival of Islam: The case of Egypt IJMES, 12, no. 4, p491.
 (18)Erik Erikson (1950), Childhood and Society, New York, Norton, p270 .
(١٩) فرج، محمد عبدالسلام (بدون سنة طبع)، الجهاد، الفريضة الغائبة، كندا، ص٣٤.
(٢٠) حسین، نعمة علي (١٩٨٤)، مشكلة الإرهاب الدولي، رسالة ماجستير مقدمة إلى مجلس كلية القانون، جامعة بغداد، ص٢٣.
(٢١) القرضاوي، يوسف (١٩٨٢)، ست علامات للتطرف الديني، مجلة العربي، وزارة الإعلام، دولة الكويت، عدد (٢٨٧)، ص٣٤.
(٢٢) بوادي، د. حسنين المحمدي (٢٠٠٥)، الإرهاب بين التجريم والمكافحة ، دار الفكر الجامعي، الإسكندرية، ص٣٥.
(٢٣) مطر، د. عصام عبد الفتاح عبد السميع (٢٠٠٥)، المصدر السابق، ص٣٣.
(٢٤) الجبوري، خالد مجيد عبد الحميد (٢٠١٠)، المصدر السابق، ص٧٩-٨٠.
(٢٥) حسین، نعمة علي (١٩٨٤)، المصدر السابق، ص٢٨.
 (٢٦) حمدي، د. طارق عبد العزيز (٢٠٠٨)، المسؤولية الدولية الجنائية والمدنية عن جرائم الإرهاب الدولي، دار الكتب القانونية، مصر، ص٣١٢.[1] 
(٢٧) تاهیر، بەهمەن و ئەوانی تر (٢٠١٥)، سەرچاوەی پێشوو، ل٣٥.

 

ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان


نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure