لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

فۆرمه‌ جیاوازه‌كانی ئیسلامی سیاسیی له‌ توركیا و ئێراندا
(شیكارێكی به‌راوردكاریی مێژوویی) 1945-1979

پێش 3 هەفتە


ماجید خەلیل

پێشەکى

بەراوردى رەوشى ئیسلامى سیاسیی و ئایین لە ئێران و تورکیادا زۆرترین کاریگەریی رەنگدانەوەى ئایینى لە سیاسەتى رۆژهەڵاتى ناوین و وڵاتانى ئیسلامیدا هەیە، لەسەر ئاستى ناوخۆى ئەو دوو وڵاتەش ئەوان خودانى رابردوویەکى دوورودرێژى بەئامڕازکردنى ئایینن لە گەمە سیاسییەکاندا، ساڵەهایە ئایینى ئیسلام بە مەزهەبەکانى شیعە و سوننەوە دەستکەلاى ناسنامەیەکى نەتەوەیی و ناسیۆنالیستى و سیاسی و فەرهەنگى دوو وڵاتى هەژمووندارى هەرێمین. لە سەردەمى دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکانى ئێران و تورکیادا و بەتایبەتى لەپاش جەنگى دووەمی جیهان فۆرمەکانى بەکارهێنانى ئایین لە نەخشى سیاسیی ئەم دوو دەوڵەتەدا شایانى بەراورد و بەریەککەوتن و کاریگەرییە لەسەر یەکتریی و توێژینەوە و شرۆڤەى مێژوویی و زانستى هەڵدەگرێت. لەم پێناوەدا توانیومانە لە سێ تەوەردا رەوشى ئایین لە ئێران و تورکیا و پاشان بەراوردى سروشتى بەکارهێنانى ئایین لە پاش جەنگى دووەمی جیهان بخەینە روو. ئەم لێکۆڵینەوە بابەتێکى بایەخدارە چوون لەئێستایشدا ئەم سیاسەتە زیندووە و کاردانەوەکانى بەسەر ژیانى سیاسیی هەردوو وڵات و ناوچەکەوە ئێجگار دیارە.

تەوەرى یەکەم: پێشینە و رەوشى ئیسلامى سیاسیی لە ئێراندا

پاش بڵاوبوونەوەى ئایینى ئیسلام لە وڵاتى فارس (ئێرانى ئەمڕۆ) لە دەستپێکى دەسەڵاتدارێتى خیلافەتى راشیدین و دواتر ئومەوى و عەباسیەکاندا، ئەوێ بە وڵاتى عەجەم ناودەبرا. بە درێژایی سەدان ساڵ ئێران بە پەرتەوازەیی مایەوە و لەلایەن چەند میرنشینێکى سەر بەدەسەڵاتى ئومەوى و عەباسییەوە بەڕێوە دەبرا، تەنانەت بەشێک لەو میرنشیانە ئێرانى بوون، وەلێ نەیانتوانى هەموو ئێران یبەکبخەن و بەتەواوى سەربەخۆبن و پێگە و رابردووى ئێران بگەڕێننەوە. لە دەستپێکدا سەفەوییەکان توانیان ئێران بکەنە قەوارەیەکى یەکگرتووى سەربەخۆ و خودان مەزهەبێکى جیاو جۆرى لە وڵاتانى ئیسلامى دیکە.

مەزهەبى شیعە کە تا ئەو قۆناغە وەک رەوتى بەرهەڵستکار و بندەست و پەرتەوازە هاتبوویە پێشێ، بە خۆیی و باکگراوندى کەلتورى و شەرعییەتى مێژوویی مێژووى ئیسلامەوە و بە بەرگ و باوەڕى سیاسییەوە ئامادەکرا. لە سەرەتاوە شا ئیسماعیلى سەفەوى (1501) ز بناغەى تیۆرێکى لە سیاسەت و ئایینى داڕشت و تاوەکو 1773 توانیان حوکمى ئێران و گەلێ لە وڵاتانى دەوروبەر بکەن. هەندێک کات بانگەشەى رابەرایەتى جیهانى ئیسلامیشى دەکرد1 .

دیارە شیعەگەرایی کە کرۆکى ئیسلامەتییە لە ئێراندا بۆخۆى پەرچەکردارێکە و لە دەستپێکى دەوڵەتدارییەتى ئومەوییەکانەوە کە ئەرستۆقراتییەتى قورەیش تێیدا باڵادەست بوو، ئێرانییەکان داڵدەى هەر جوڵانەوەیەکى بەرهەڵستکارییان دەدا2 . بۆیە چەسپاندن و ناسنامەى شیعەگەرایی وەک مۆرکێکى میتۆدى سیاسیی لە ئێراندا بناغەکەى لەم چەند رەهەندەوە جێگیربووە:

وەک پەرچەکردارێک بۆ لەدەستدانى دەوڵەتى سەربەخۆى فارس و هاتنى هەژموونى عەرەب. هەروەها لێکنێزیکیی رۆحى باتینى و پەنهان لە شیعەگەراییدا لەگەڵ رۆحى عیرفانیی لە ئاینزاى زەردەشتیدا و ئایینە رۆژهەڵاتییەکان بەشێوەیەکى گشتى. فاکتەرێکى تر بریتى بوو لە بەدمامەڵەکردنى دەسەڵاتدارانى عەرەب کە نوێنەرى فەرمى ئەهلى سوننە و جەماعەبوون بەرامبەر بە هاوڵاتیانیان کە عەرەب نەبوون و زۆرجاران پاڵپشتى و لایەنگیریی فوقەها و زانایانى ئەهلى سوننەیان بەدەستهێنابوو3.

بەمجۆرە بەردەوام شیعەگەرایی هەوێنى سیاسەت بووە لە ئێراندا و بە درێژایی فەرمانڕەوایی دەوڵەتەکانى سەفەوى و ئەفشارى و دەوڵەتى قاجارى تاوەکو بیستەکانى سەدەى بیستەم رۆڵى مەزنى لە سیاسەتدا گێڕاوە و بەردەوام پیاوانى ئایینى پیاوانى سیاسیی ئێرانى بوون. هاوکات لەسەدەى بیستەمدا ئیسلامى سیاسیی و نەخشى دامەزراوەى ئێرانى رۆڵى نوێخوازى و ریفۆرمى بینى و لە شۆڕشى دەستوریدا دەستێکى باڵایان هەبوو تاوەکو ئیسلام بە بەرگێکى نوێ و سیاسەتێکى سەردەمیانەوە بێتە پێشەوە.

لەراستیدا، بژاردەیەک لە نیشتمانپەروەرە ئێرانییەکانی وەک (میرزا ماڵکۆڵم خان، میرزا نەسروڵا موتەکەلیمین، ستارخان) و هەردوو رۆحانیی (محەمەد تەباتەبایی، عەبدوڵا بەهبەهانی) وەک نوێنەرانی رۆحانییەکانی ئازەربایجانی ئێرانیی، (محەمەد خیابانی) لە شاری تەبرێز، ئەمانە بوونە پێشەنگ و رێبەرایەتیی بزاڤی مەشروتەخوازییان گرتەدەست. پاش سەرکەوتنی جووڵانەوەی نیشتمانیی لە هەوڵەکانی بۆ سەپاندنی دەستوور بەسەر (موزەفەرەدین شای قاجاریی) کاریگەریی هەبوو لەسەر دەستکەوتی سیاسیی رۆحانییەکان، بە نموونە بڕیارێکی شاهانە لە 5ی ئۆگەستۆسی 1906 دەرچوو بەناوی (فرمان مشروطیت) بە پێکهێنانی ئەنجومەنێک (پارلەمان) لە رۆحانییەکان وەک توێژێکی سەرەکیی لە کۆمەڵگەی ئێرانیدا هاوشێوەی شا و قاجارییەکان و بازرگانان.

یەکێک لە دەسکەوتەکان، کە لە ماددە دەستوورییەکاندا هاتبوو بریتی بوو لە "بەرابەرکردنی دەقە دەستوورییەکان و ئەو یاسایانەی لێی دەکەونەوە بە حوکمەکانی شەریعەتی ئیسلامیی"، ئەم دوو دەقە بەس بوون بۆ هەردوو رۆحانیی بەهبەهانی و تەباتەبایی وەک نوێنەرانی رۆحانییەکان لە بزاڤی مەشروتەخوازیدا. لە بەرامبەریشدا، چەندین کەسایەتیی وەک (فەزڵوڵا نوری و ئەحمەد تەباتەبایی) بەرهەڵستیی خۆیان بۆ دەستوورە نوێیەکە دەربڕی، چونکە ئەوان داوای دەسەڵاتی زیاتری دامەزراوەی ئایینییان دەکرد، ململانێکە گەیشتە رادەی بەرکەوتن لەگەڵ جووڵانەوەی نیشتمانیی و دژایەتیکردنی دەستوور، بەمپێیە رۆحانییەکان بوون بە دوو بەشەوە: یەکەم، "مەشروتە" پاڵپشت بۆ دەستوور، دووەم، پاڵپشت بۆ پاشایەتیی رەها5 .

لەروانگەی مێژووییەوە، دەرکەوتنی حەوزە زانستییەکان بە چەندین فاکتەرەوە بەستراوەتەوە، لەوانە، گرنگترینیان پاراستنی شوناسی شیعەگەرایی، گەڵاڵەکردنی سیتسمێکی پەروەردەیی و فێرکاریی جیاواز لە گروپە سوننەگەراکان (ئەهلی سوننە) و دروستکردنی کەلتورێکی مەزهەبیی تایبەت بە شیعە. هەروەها بڵاوبوونەوە و تەشەنەسەندنی حەوزە زانستییەکان بەچەندین فاکتەرەوە بەستراوەتەوە، لەوانە، لەرووی جوگرافییەوە، بوونی گۆڕی ئیمامەکان و ئالوبەیت و کۆچڕەوی زانایان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، لەرووی فەرهەنگییەوە گەنگەشەی فیکریی لە نێوان هەردوو قوتابخانە ئسوڵیی و ئیخباریی، لەرووی سیاسییەوە سەرهەڵدانی دەوڵەتی سەفەویی. لەلایەکی ترەوە، کۆنترین حەوزە زانستییەکانی شیعە لە عێراقە، بەدیاریکراوی لە نەجەف، پاشتر حەوزەی حللە، کە (محەمەد بن ئیدریس عجلی حللی-540 ک مردووە)ی تێدا دەرکەوتووە، پاشتریش حەوزەی کەربەلا دێتە پێشێ، کە (ئەسترابادی -1036 ک) زانای ئیخباریی و نووسەری کتێبی (الفوائد المدنیة) تێدا هەڵکەوتووە. هەرچی حەوزەی قومە، دەوڵەتی سەفەویی، کە مەزهەبی شیعەی کردە مەزهەبی فەرمیی، هەوڵیدا بۆ گواستنەوەی مەرکەزیەتی زانستیی شیعە بەرەو ئێران، هەروەها هەوڵیاندا زانایان و رۆحانییەکانی شیعە بەرەو ئەوێ کەمەنکێش بکەن، لەپاڵ چەند هۆکارێکی تر، کە بەلای زۆرینەی بیریارانی شیعەوە سیاسییە، کە خۆی لەم هۆکارانەدا دەبینێتەوە، ئەوانیش: چاودێریکردنی رۆحانییە شیعەگەراکان، دروستکردنی قوتابخانەی ئایینیی و مەزارەکانی شیعە لە ئێران، راکێشانی زانایان و مەرجیعەکانی شیعە، بەتایبەت زانایانی (جەبەل عامل) لە لوبنان رۆڵێکی مەزنیان گێڕا لە بنجداکوتینی پایەکانی مەزهەبی شیعە لە قۆناغی دەوڵەتی سەفەوییدا6 .

بەمجۆرە دامەزراوەى ئایینى ئێرانى رۆڵێکى نیشتیمانى لە سەردەمى کۆتایی دەسەڵاتى قاجاریدا هەبوو. ئەم دامەزراوەیە لە سەردەمى پەهلەویدا لەژێر فشار و توندوتیژیدابوون. چوون رژێمى پەهلەوى لە دامەزراندنى دەوڵەتى نوێى ئێراندا بەپرۆسەى مۆدێرنەبوون و خۆرئاواگەراییدا تێپەڕى و پانتایی بەرفراوانى دەسەڵاتى سیاسی پیاوانى ئایینیان کەمکردەوە. رەزاشاى ئێران هەوڵى دەدا ئێران بگەڕێنێتەوە بۆ فەرهەنگى پێش ئیسلام و زەمینەى کەلتورى و شارستانى پێش هاتنى ئیسلام. پاش جەنگى دووەمی جیهان، ئیدى محەمەد رەزا شاى پەهلەوى لەبەرئەوەى ئەزمونى فەرمانڕەوایی کەمتربوو، لەرەوشێکى ناهەمواردا هاتە سەرتەختى دەسەڵات، دامەزراوەى ئایینى و پیاوە ئایینیەکان وەک هێزێکى بەرهەڵستکارى کارا جارێکی تر هاتنە پێشەوە. بۆیە محەمەد رەزا شا لە دەستپێکى شەستەکانەوە بۆ رێگریکردن لە دەنگى ناڕەزایی ئایینییەکان پرۆژەى ریفۆرمخوازى و شۆڕشى سپى راگەیاند، بەڵام کاردانەوەیەکى پێچەوانەى هەبوو، ئایینییەکان بەهێزتربوون و بەرهەڵستکارییان زیاتر بوو. بۆیە لە سەردەمى محەمەد شادا، رێکخستنى چەکداریی ئایینى دروستبوون، پێیان وابوو، رێگەى ئاشتیخوازانە ناتوانێت بەربەستى دیکتاتۆرییەت لە ئێراندا تێپەڕێنێت. ئەوکات دامەزراوەى ئایینى بوارێکى سنورداریان بۆ ئازادى هەڵسوکەوت و چالاکى هەبوو، ئەویش بەهۆى فشارى نێونەتەوەییەوە بوو. پاش هەوڵى کوشتنى شا 1949، دامەزراوەى ئایینى و پیاوانى ئایینى لەوانە شوێنکەوتووانى ئیمام خومەینى و کاشانى زیاتر ناویان دەرکرد، ئایینییەکان کەڵکى تەواویان وەرگرت لە ململانێى نێوان چەپەکان و رژێمى شا، بۆیە لەو دەرفەتەوە توانیان چالاکییەکانیان لەسەراسەرى ئێراندا برەو پێبدەن. بۆئەم مەبەستە دەزگای هەواڵگریی ئێرانى (ساواک) رۆڵى گەورەى بینى لەپاکتاو و دورخستنەوە و زیندانیکردنى پیاوانى ئایینى. شۆڕشى سپى و نزیکى ئێران لە خۆرئاوا و بەتایبەتى ئەمەریکا، دەستبردن بۆ وەقفى ئیسلامى لە چاکسازى کشتوکاڵیدا تەنگى بە پیاوانى ئایینى زیاتر هەڵچنى. پیاوانى ئایینى لە پشتیوانى موحەمەد موسەدق بۆ سەرکەوتن و ریفۆرم و خۆماڵیکردنى نەوتى ئێران رۆڵى مەزنیان هەبوو، بەڵام دواتر دەستیان لەیەک بەردا و گرفتى جوداکردنەوەى دین لە دەوڵەت بووە پرسێکى سەرەکیی ناکۆکییەکانیان. دوواتر پیاوانى ئایینى دژى سیستەمى تاکحزبى رستاخیز و دوورخستنەوەى خومەینى و حوکمى پۆلیسى و خۆرئاواگەرایی شابوون، ئەوان دژبوون بە هاوپەیمانییەتى ئێران و ئیسرائیل و برسییەتى و هەژارى و بێکارییان قۆستەوە و شەقامى کۆمەڵایەتى ئێرانیان کۆنتڕۆڵکرد. هاوکات دروشمە ئیسلامییەکانیان بەڕووى شادا لە شۆڕشى گەلاندا تەواوى نەتەوە نافارسەکانیشى هێنایە ریزەوە و ئیدى لە نەتەوەگەرایی فارس سڵیاننەدەکردەوە. بەمجۆرە پیاوانى ئایینى بوونە بازوویەکى بەهێزى سەرکەوتنى شۆڕش و سوارى شەپۆلى ناڕەزاییەتییەکان بوون و لەساڵى 1979دا زەمینەى چالاکییان بەجۆرێ رەخسا کە دەوڵەتى ئیسلامى لە ئێراندا دابمەزرێنن7 .

بەشێوەیەکی گشتیی، دامەزراوەی ئایینیی و رۆحانییەکان بەدرێژایی قۆناغبەندییە مێژووییەکان لە هەردوو قۆناغی ساڵانی 1963-1965 و ماوەی ساڵانی 1977-1979 چەندین رێکخرای نهێنییان دامەزراند، زۆربەشیان کاتی بوون و لەسەروبەندی ماتەمگێڕانە ئاینییەکاندا گرددەبوونەوە و دەکەوتنە جموجۆڵ و هانی ئایدیا شۆڕشگێرییەکانیان دەدا لەپاڵ ئازادبوون لە سیستمی پەهلەویی. هەر لەو قۆناغەدا چەندین رێکخستنی رادیکاڵ و رێکخراوی پاڵپشت لە سیستمی ئیسلامیی و پەیوەست بە دامەزراوەی ئایینییەوە پێکهاتن، هەروەها پارتی خاوەن پێڕەویی ئایینییش دامەزران، لەناو رێکخستن رادیکاڵەکاندا سەدان گروپی گچکەی لێکەوتەوە، کە بەشێوەیەکی گشتیی دژی سیستمی شاهەنشاهیی و رۆژاوابوون، زۆربەیان لەم رۆحانییانە پێکهاتبوون (واعیز، مامۆستا، حوجەتولئیسلام)، ئەمانە لەو شار و دەڤەرانەی ئێراندا بوون، کە زۆر هەژارن و دانیشوانیان زۆربوو.

لەدیارترین ئەو رێکخستنانە "رێکخراوی وانەبێژانی قوتابخانە ئایینییەکان" لە شاری قوم، "کۆمەڵەی رۆحانییە جەنگاوەرەکان" لە تاران، "رێکخراوی فەجری ئیسلامیی" و "حیزبی یەکتاپەرستان" و  "رێکخراوی رۆحانییە پابەندبووەکان" و "موجاهیدانی شۆڕشی ئیسلامیی" لە تاران، لەپاڵ چەندین پارت و رێکخراوی تر، کە هەڵگری ناوەرۆکی ئایینیی بوون یاخود سەر بە ئاڕاستەکانی تری ئەودەم بوون لە رێکخراوە مارکسیستەکان8 .

لە دەیەی حەفتاکاندا، تیۆری (ویلایەتی فەقیهـ) لە ساڵی 1970وە لەناو حەوزە زانستییەکاندا شوێنی خۆی کردەوە، بەو پێیەی ئایینی ئیسلام دین و دەوڵەتە و شەریعەتی ئیسلامیش دەبێت بزێو بێت نەوەک لەکارکەوتوو، هەروەها یەکێکی تر لە پەیامەکانی تیۆرەکە نەدەبوو مسوڵمان لە سایەی دەسەڵاتێکی حکومیی رۆژئاواگەری مولیحددا بژین، بەڵکو دەبێت فەقیهـ هەوڵ بۆ گرتنەدەستی ئەرکە هاوشێوەکانی ئیمام مەهدی بدات لە رێگەی گرنگیدانی بە یاسا ئیسلامییەکان و دادپەروەریی و توانای لە پێڕەوییکردن لە قورئانی پیرۆز و سوننەتی پێغەمبەر و میراتی ئەهلی بەیت، بەمشێوەیە قۆناغی چاکەخوازیی بەرەو ئاڕاستەی شۆڕشگێڕیی تێپەراند، گەیشتن بەم قۆناغەش دەگەڕێتەوە بۆ بەبنبەست گەیشتنیان لەگەڵ محەمەد رەزا شادا. رۆحانییە بزاڤگەراکان لە قوم توانییان رەزامەندیی جەماوەری بڕوادار بە ئیسلامی بزاڤگەریی بەدەستبهێنن، کە بە گژ دەسەڵاتدا دەچوونەوە، لە کانونی دووەمی ساڵی 1978وە جەماوەر دژی دەسەڵاتەکەی شا خرۆشان، راستەوخۆش بازاڕ و بازرگانان رۆڵی کاریگەریان هەبوو لە مانگرتن و داخستنی دوکانەکانیان9 .

سەرەنجام بەهۆی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانەوە لە ئێران و بە بەشداری تەواوی چین و توێژە جیاوازەکان و گروپە ئیتنییەکان لەو وڵاتەدا لە ساڵی 1979 شۆڕشی گەلانی ئێران سەریهەڵدا و ئێران لە سیستمی شایەتیی پەهلەوییەوە بۆ دەسەڵاتێکی تیۆکراسیی بە رێبەرایەتیی خومەینی وەرچەرخا. لەو قۆناغە بەراییەی شۆڕشدا باڵی رۆحانییەکان و دامەزراوەی ئایینیی بەو پێیەی لە تەواوی ئاڕاستە سیاسیی و ئایدۆلۆجییەکانی ئەودەمی گۆڕەپانەکەدا رێکخراوتر و پەیوەستتر بوون بە یەکترەوە توانییان پاڵ بەهێزەکانی ترەوە بنێن و دەسەڵاتی خۆیان لە لوتکەی دەسەڵاتی سیاسییدا بچەسپێنن، چونکە خاوەن گوتاری شۆڕشگێڕیی بوون و بەتوندی لە قۆناغەکانی پێشتری ململانێیان لەگەڵ رژێمی پەهلەویی سەرقاڵی خۆرێکخستن بوون لە چوارچێوەی رێکخستنە مەزهەبییەکاندا، ئەندازیاری ئەم پرۆسەیەش خومەینی بوو، چونکە دەمێک بوو لە دید و ئەندێشەی ئەودا بڕوایەکی راستەقینەی ئایینیی پشتبەستوو بە دەقە فیقهیی و ئیجتیهادە سەردەمییەکان گۆشکرا بوو بە ئامانجی دامەزراندنی حکومەتێکی ئیسلامیی پشتئەستوور بە تیۆری ویلایەتی فەقیهـ، پاشتریش ئەم دەسەڵاتە تیۆکراسییە لەنسێی ویلایەتی فەقیهـدا خۆی نمایش کرد و دامەزراوەی ئایینیی بەگشتیی و رۆحانییەکان بە تەواوی جڵەوی جومگە سەرەکییەکانی دەوڵەتی ئێرانیان گرتەدەست، کە تا ئێستاش بەردەوامی هەیە.

تەوەرى دووەم: پێشینە و رەوشى ئیسلامى سیاسیی لە تورکیادا


 پاشخانى ئیسلامیی لە تورکیادا وابەستەیە بە ئەزموونى دەسەڵاتداریەتى عوسمانییەکانەوە، کە لە سەردەمى سوڵتان سەلیمى یاوزەوە (1512-1520)ز نوێنەرایەتى ئیسلامى سوننەیان دەکرد.  ئەم بیرکردنەوە ئایینییە بەردەوام رەوگە و مەزهەب و تەریقەتەکان تاویان داون. ئایینزا و رەوگە ئاینییەکان و کۆمەڵگەکانیان لە قۆناغى عوسمانییەکاندا رۆڵێکى ئێجگار گرنگیان لە کۆمەڵگە و سیاسەتى تورکیادا گێڕاوە. هەموو ئەوانە بەشێک یان لقێکى تەقالیدیى سۆفیگەریى ئیسلامیى بوون، کە لە تورکیا دا بە تەسەوف نێوزەد کرابوون.

هەریەک لەم رێچکە و مەزهەبانە رێبەرەکانیان ئیرشاداتى رۆحییان لەخانەوادەکانیانەوە وەرگرتووە کە زنجیرەى رەچەڵەکى هەریەکەشیان لە رێگەى پشتاوپشتێکى زاناو رۆحانییەوە دەبرێتەوە سەر بنەماڵەى پێغەمبەرى ئیسلام.  بەم جۆرە مورشید و پێشەواى هەمەچەشن هەڵکوتوونە کە هەندێکیان بوونەتە تەریقەت و رێبازەکەیان نەک هەر ناوچەیەک بەڵکو وڵاتگەلێک و تەنانەت شوێنکەوتوانى کیشوەرەکانیشیان بڕیوە. لەبەرامبەردا ئەم رێبازانە بۆ رێچکە و رەوگەى وردتر دابەشبوون و ئەتوار و ئامانجى ئایینى و کۆمەڵایەتى هەمەچەشنیان لێکەوتووەتەوە. لەم میانەدا رێبازى نەقشبەندیى لەنێو کۆى رێبازەکانى تردا رۆڵێکى ئێجگار بەرچاو و کاراى لە مێژووى ئیسلامدا گێڕاوە و شوێنى بەرینى لە بڵاوبوونەوەى ئایینى ئیسلامدا هەبووە لە جیهاندا10.

   دیارە لەنێو ئەم کۆمەڵگە و تەریقەتە تەسەوفییانەدا بەشێوەیەکى مۆدێرنەتر رەوتى نوێ و بزووتنەوەى تر لەهەناویان هەتووەتە دەرێ، لەوانە بزووتنەوەى نور و لقەکانى و بزووتنەوەى گولەنییەکان کە شوێن رامانى ئەم کۆڵینەوەیەن.  رۆڵى ئەم رەوتء رێبازە ئایینییانە چەند قۆناغێکیان تەى کردووە. پێش سەدەى نۆزدەهەم رێفۆرمگەلێکى هاونەزمى خۆرئاوا، بە بایەخەوە وابەستەکرا بە بیۆکراسییەتى عوسمانییەکانەوە. ئەو رێبازانە هەرگیز رۆڵێکى رامیاریى راستەوخۆیان نەبوو. لە دومایى سەردەمى عوسمانیشدا، ئەوان زێدەتر لاوازبوون و پڕەنسیپە سێکولار و پەروەروەردەییەکانى خۆرئاوا زەمینەى نێوچەکەیان تەنییەوە. لە ساڵانى هەوەڵى کۆمارى تورکیادا، ئیدى هەموو ئەو رێبازانە بەشێوەیەکى سیستەماتیکى بندەستکران و پوکانەوە. دوواتر لە پاش جەنگى دووەمی جیهان بوژانەوە و دزەیانکردە ناو پارتە سیاسییەکانى تورکیاوە11 .

لەگەڵ دروستبوونى کۆمارى نوێى تورکیا لە 1923، ئیدى دەسەڵاتى سوڵتانەکان نەهێڵران و دوورخرانەوە. لە 1924 دا یاسای یەکخستنى پەروەردە و فێرکردن لە تورکیادا هاوشێوەى نەهێشتن و داخستنى دەرگاى تەواوى قوتابخانە ئایینییەکان، بە یاسا زەمینەى بۆ هێنانە پێشى تەواوى قوتابخانە ئایینییەکان هێنایە کایەوە.

ساڵى 1925 دوابەدواى یاخیبوونى شێخ سەعیدى پیران لە رۆژهەڵاتى وڵاتدا.   بەرهەڵستکارییەکە لەلایەن شێخێکى نەقشبەندیى خالدییەوە رێبەرایەتیدەکرا، ئیدى میریى بەپێى یاسا لە نۆڤەمبەرى هەمان ساڵدا تەواوى رەوگە ئاینییەکان و خانەقا و دێرەکانى وڵاتى کڵۆمدا. بەم شکڵە هەموو دانپێدانانێکى یاسایى رێبازە ئاینییەکان کۆتاییان پێهات. هەروەها لە ساڵى 1927 دا دەوڵەت لە هەوڵێکدا ئەلفوبێى لاتینى بە فەرمى ناساند و ئەلفوبێى عەرەبى قەدەغەکرد و بەمەیش زیاتر پێگەى پیاوانى ئایینى و رێبازەکانیانى  بەتایبەتى لە بوارى سیستەمى فێرکردن و خوێندندا بەرتەسککردەوە. دیارە ئەمە شتێکى هەوانتە و هەڕەمەکى نەبوو بەڵکو ئەتاتورک و شوێنکەوتووانى بە بەرنامە هەوڵیان دەدا تا رۆڵ و رەونەقى ئایین داببڕن و کاریگەریى ئەندامەکانیان کەنەفت و کورتبکەنەوە. دیارە بەشێوەیەکى سروشتى ئەم بزووتنەوە سیکۆلارە رادیکاڵە کاردانەوەیەکى فرە توند و بەرهەڵستکارییەکى پڕجوڵەى لێکەوتەوە. ئیدى تەواوى گروپە ئاینییەکان ناچارکران تا ژێربەژێر و بەشاراوەیى بکەونەخۆ و خۆیان بۆ ژینگەیەکى ناهەموار و سەخت ئامادەبکەن و ستراتیژى خۆیان لەو قۆناغە دژوارەدا دابڕێژن. بەتایبەتى لە بەشەکانى رۆژهەڵاتى وڵاتدا دەسەڵاتى میریى بەتەواوى نەدەشکا بەسەر ناوچەکەدا و لاواز نومایان دەبوو. هەربۆیە نەقشبەندییەکان لەوێندەر بەشێوەیەکى شاراوەیى دەستیان دابوویە چالاکى و رێورەسمە ئاینییەکانى خۆیان12  

لێرەوە خوێندنى ئایینى بەفەرمى بە خوێندنێکى نایاسایى ناسێنرا، ئەوەبوو زۆرێک لە خوێنکاران بۆ مەبەستى خوێندنى ئایینى چوونە دەرێى وڵات بەتایبەت بۆ نێوەندە ئیسلامییەکانى وەک بەغداد، قاهیرە، دیمەشق و مەدینە. دیارە بەشێکى فرەو بەرچاوى ئەو خوێندکارانەى کە دەگەڕانەوە بۆ تورکیا بیروبۆچوون و هزرى ئیسلامیى سەلەفیزم و برایانى موسڵمانیان لەتەک خۆیاندا هاوردەى تورکیا دەکردەوە. تا ئەو کات بیرى سەلەفیزم لە تورکیادا وەک ئەوەى لە دنیاى عەرەبیدا دەگوزەرا کۆنسەرڤاتیڤ و رادیکاڵ نەبوو، وەلێ وردە وردە وانیش لەتورکیادا بوونە جیهانبینییەکى نێو دیمەنە سیاسییەکانى ئەو وڵاتە. هەموو ئەم بیروبۆچوونانە زەمینەیەکى لەبار بوون تا دیسانەوە گیان بە رێبازیى نەقشبەندییەکاندا بێنێتەوە، ئەمە سەرەڕاى رەوشى سۆفیگەرانەى رێبازەکە کە لەگەڵ بیرى ئیخواندا جیاوازى هەبوو. هەربۆیە لە پراکتیکدا رێبازەکان و رامیارى رەوگە ئاینییەکان ئەو تۆرەمە ئیخوانییەیان کردە هاوپەیمان و هاو هزرى خۆیان. هەربۆیە رامیاریى سیکۆلارە توندەکانى سەردەمى ئەتاتورک، هێند درێژەى نەکێشا و تاسەر بۆیان نەچووە سەر.   لەمیانى مەرگى ئەتاتورک 1938 تاوەکو هاتنە نێوەوەى دێموکراتەکان  1950 تاڕادەیەکى ئەوتۆ فشارى سەر گروپە ئاینییەکان کەمیکرد. بەم شێوەیە لەگەڵ سەرهەڵدانى دێموکراسیى فرە پارتایەتى لەتورکیادا ئیدى سیکۆلاریزم مۆنۆپۆڵى خۆى لەسەردەسەڵات رادەستى ئەمرى واقیعکرد. لێرەوە دەوڵەتى تورکیا بەشێوەیەکى خێرا رامیارییە نێونەتەوەییەکان و بەدەمەوەچوونى خواستە کۆمەڵایەتییەکانى وڵاتەکەى راستکردەوە. لەسەراسەرى کۆمەڵگەى تورکیدا تۆڕ و کۆمەڵە سیکۆلارییە خۆبەخش و مەدەنییەکان لاواز بوون، لەبەرامبەردا رەوتە ئیسلامییەکان بەشێوەیەکى رێکخراوەیى خۆیان رێکخست، بوونە پێشەنگ و تەنێ سەندیکا کرێکارییەکان و رەوتە چەپەکان نەیارییەتى ئەو هەژموونەى وانیان پێدەکرا.
بە سەرکەوتنى دێموکراتەکان تورکیا لەسەر ئاستى سیاسەتى نێوخۆ و دەرەوەدا ڕووبەڕووى قۆناغێکى نوێ بووەوە.

سەرەتا لە سیاسەتى نێوخۆدا کاریکرد بۆ:


1. تێگەیشتنێکى  نوێ بۆ عەلمانییەت و ئایین لە دەرەوەى پڕەنسیپەکانى کەمالیزم
2. سنوردانان بۆ  دەستێوەردانى میریى لەنێو کاروباریى ئابوورى دا 13. 

سەبارەت بە پێوەندییە دەرەکییەکانیش دیپلۆماسییەتى تورکیا لەپاش جەنگى دووەمی جیهان (1939- 1945) لە نزیک بوونەوە لە ئەمەریکا و خۆرئاوا ئێجگار سەرکەوتوو بوو، هەر کاردانەوەى ئەو پێوەندییانە بوو کە تورکیا لە سەرەتاى ئازارى 1945 دا ڕایگەیاند: ئیدى پەیمانى دۆستایەتى (تورک ـ سۆڤیەت)14  نوێ ناکاتەوە، ئیدى بەمشێوەیە دەستپێکى دوورکەوتنەوە لەسۆڤیەت و تێکچوونى پێوەندیى  سیاسەتمەداران  لەتەک  سۆڤیەت بنجى داکوتا، بەرپرسانى نوێى تورکیا و خۆرئاوا دەترسان نوێکردنەوەى ئەو پەیمانە تورکیا بەرێتە بازنەى  ئەو وڵاتانەى شوێنکەوتەى رامیاریى سۆڤیەتن15.

هاوکات تورکیا لەتەک وڵاتانى هەرێمیدا بە تایبەتى عێراق و ئێران پێوەندى ستراتیژیى دامەزراند16. وەلێ زێدەتر ئێران هاوپەیمانى تورکیا بوو، چونکە هەردوولا لە پشتیوانیکردنى رامیاریى ئەمریکادا یەکیاندەگرتەوە17.


بەڵام لەو گێژاوە سیاسییەى  نێوچەکەدا کە جەنگى سارد کەشێکى لەبارى بۆ ڕەخساندبوو، (پەیمانی بەغدا)18  ساڵى 1955 گورزێکى کوشندە بوو لە نەیارانى تورکیا لە نێوچەکەدا.

 لە دەنگۆى راگەیاندەکانى تورکیادا ئامانجى رووکەشى پەیمانەکە ڕێگە گرتنبوو لە خزانى کۆمۆنیزم بەرەو ڕۆژهەڵات، بەمەش سەرەتایەک بۆ دەرگاکردنەوە لەڕووى ئیسلامییەكاندا هاتە پێشەوە. دیارە دەوڵەتى تورکیا لەترسى کشان و کێبرکێى سۆڤییەت لە پەنجاکانەوە لەبەرامبەر تەوژمە ئیسلامییەکاندا جۆرێک لە نەرمى نواند تاوەکو وان ببنە لەمپەر و کۆسپێک لەبەرامبەر کۆمۆنیزمى ئەو جەمسەرەدا. ئەم تەوژم و رەوەندە بۆ پێش کۆدەتاى سەربازى 1980 دروست بوو، وەلێ لە دەستپێکى هەشتاکانى پاش کۆدەتا سەربازییەکەوە ئیدى بەشێوەیەکى فرە کارا برەو بە رۆڵ و رەونەقیى ئیسلامیی درا، بەتایبەت وەختێک ناسیۆنالیزمى تورکیىء ئیسلامخوازەکان ئاوێتەى یەکتربوون تا دەوڵەتەکەیان بکەنە دەوڵەتێکى وابەستەى ئایدیۆلۆجیى. چوون هەمیشە توێژە باڵاکانى دەوڵەت لەتەقەلاى ئەوەدابوون کە کۆنترۆڵى ئایین لە چنگى خۆیاندا بێت. هەرچەند لەپەنجاکانەوە وابەستەیى سۆفى و رەوگەکانیان لەدەست دەدان وەلێ توانیان بەجۆرێک لە جۆرەکان رێکخراوى ئیسلامى چێبکەن بۆ هێنانە ژێر رکێفى خۆیان. هەربۆیە بۆ کەمکردنەوەى رۆڵى پیاوانى ئاینى ناو رەوگە و رێبازەکان، دەوڵەت دامەزراوەى ئیسلامى و كۆلێجی تایبەت بە خوداناسى و ئیلاهیات دامەزراند. دیسان شانبەشانى هێنانە ژێر رکێفى رێکخراو و دامەزراوە ئیسلامییەکان، رەوگە و رێبازە سۆفیگەرییەکان بەنهێنى درێژەیان بەکارى خۆ دەدا. هەربۆیە لەوقۆناغەدا رێکخراوگەل و رێکخستنى رەوتە ئاینییەکانى وەک نورجولو سولەیمانچى و ئیشیکچى لە تورکیادا سەریانهەڵدا19 .

دیارترین کەسێک کە نوێنەرایەتى ئیسلامى سیاسیی کردبێت لەپاش جەنگى دووەمی جیهان، بریتى بوو لە نەجمەدین ئەربەکان. نەجمەدین ئەربەکان کەسێک بوو لە ئایدیا و هزرى شێخ کۆتلو تێدەگەیشت. لە نێوچەى سینۆپ و لە خێزانێکى ئایینیدا 1926 هاتە دونیاوە. نەجمەدین بۆ بەدەستهێنانى بروانامەى دکتۆرا لە ئەندازیاریدا چووە وڵاتى ئەڵمانیا. ئەربەکان بۆ ئەوەى دەلاقەیەکى سیاسیى بدۆزێتەوە و لەنێو پارتێکى راستڕەودا خۆى نومایان بکات، لەسەر لیستى پارتى عەدالەتدا ساڵى 1969 خۆى کاندیدکرد بۆ بوون بە پەرلەمانتار. وەلێ  سولەیمان دێمێریل رێبەرى پارتى عەدالەت کە هام کڵاسى ئەربەکان بوو لە سەردەمى خوێندنى زانکۆدا، ڤیتۆى بۆ ئەو بڕیارەى ئەربەکان بەکارهێنا. ئەم هەوڵەى ئەربەکان بووە هۆى زیادبوونى ئەو درزەى کە لەنێو پارتى عەدالەتدا ئیسلامییەکانى وابەستە کردبوو، چوون تا ئەو کات پارتى عەدالەت ببووە چەترێک بۆ تەواوى ئیسلامیی و نەتەوەیى و لیبراڵەکانى تورکیا. بەشێوەیەکى بەرچاو ئیسلامیی و نەتەوەییەکان لەتەک ئەو ئاڕاستەیەى کە هاوپەیمانییەتى خۆرئاواى دابوویەبەر دانویان نەدەکوڵا و دژبوون بەو ئاڕاستەیەى کەلەنێو حزبەکەدا بوونى هەبوو. ئەمە هۆیەک بوو تا تەنگژەى نێوان ئیسلامییەکان و پارتى عەدالەت زیاد بوو، دوواجار ئیسلامییەکان لە 1968 دا لەوەدا شکستیان هێنا کە دەستبگرن بەسەر پارتەکەدا. لەهەمان کاتدا نەتەوەییەکانیش بۆ خۆیان پارتى نەتەوەیى تورکیا مەهەپە یان دروست کرد. ئەربەکانیش بەشێوەى سەربەخۆ خۆى کاندید کرد و لە هەڵبژاردنى 1969 دا توانى کورسییەکى پەرلەمان بەرێتەوە. بەهەماهەنگى کۆتلو و لە دوواتردا توانى پارتى سیستەمى نەتەوەیى رابگەیەنێت. پاش داخستنى پارتەکەى توانى پارتێکى تر بەنێوى پارتى رزگارى نیشتیمانى دابمەزرێنێت. ئیدى ئەم پارتە توانى رۆڵێکى بەرچاو لە سیاسەتى تورکیاى حەفتاکاندا بگێڕێت. پارتەکە توانى لە 1973 دا %12ى دەنگى دەنگدەرانى تورکیا بەدەستبهێنێت. هەروەها توانى لە میانى 1973 تا 1979 دا لەچەندین هاوپەیمانیى کابینەى هاوبەشى حکومەتە یەک لە دووا یەکەکانى تورکیادا بەشداریبکات. تاوەکو لەپاش کۆدەتاى 1980 ئەربەکان لە مەیدانى سیاسیدا دوورخرایەوە20 .


تەوەرى سێیەم: بەراوردى سروشت و پاڵنەرى ئیسلامى سیاسیی لە تورکیا و ئێراندا

یەکەم: پێشینەى ئیسلامیی و بەریەککەوتنى مەزهەبى لە ئێران و تورکیادا

پێشینەى عوسمانى و سەفەوى وەک گرنگترین دووخانەوادە کە لە مێژوى موسڵماناندا جڵەوى دەسەڵاتیان کەوتووەتە شیاوى شیکارى سیاسەتى ئیسلامیی ئێران و تورکیاى نوێیە. عوسمانییەکان رەمزى خواستى خەباتى سوننە و سەفەوییەکانیش رەمزى خواستى بیرى سیاسیی شیعەن، هەردوو مەزهەب رۆڵى بەرچاویان لە بڕیارسازیی سیاسیی چارەنوسى دوونەتەوەدا هەبووە. بە تایبەت هەردوولا گوتارى ئایینییان بەشێوەیەکى بەرفراوان بەکارهێناوە لە راییکردنى سیاسەتدا. عوسمانییە تورکەکان گرنگترین ئەو خانەوادانەن کە پاش خیلافەتەکانى راشدى و ئومەوى و عەباسیی، نوێنەرایەتى جیهانى ئیسلامییان لە دەستى عەرەب دەرهێنا. ئەوان لە میکانیزم و میتۆى سیاسییاندا پێنج سەدە فەرمانبەردارى بووەتە کەلتورى سیاسییان و نایانەوێت ئەو هەژموون و هێزەى تورک بەسەر جیهانى ئیسلامیدا لەدەست بدەن و خیلافەت لە خەباتى سیاسییاندا خەونى زاڵبونیانە بەسەر جیهانى ئیسلامیدا، ئەوان لە سەردەمى سوڵتان سڵێمانى قانونى توانیان  تاوەکو 1517 شام و میسر و حیجاز داگیربکەن و جاڕى نوێنەرایەتى جیهانى ئیسلامى بدەن21. سەفەوییەکان دەبوو بۆ دەرچوون لەم ناسنامەیە مەزهەبى شیعەگەرایی وەک تایبەتمەندى بیرى سیاسییان تۆخبکەنەوە، بۆیە ئەوانیش لە دەستپێکى سەدەى شازدەدا توانیان مەزهەبى شیعە بکەنە ئایینى فەرمى وڵات و گەلانى ئێران و ئۆزبەک و ئەفغان و بەشێک لە وڵاتى هند بخەنە ژێر رکێفى خۆیان و سنورى دەسەڵاتیان جودا بکەنەوە. وەختێ شا ئیسماعیل مەزهەبى شیعەى سەپاند، ئیدى بەریەککەوتن دروست بوو، جەنگى شیعە و سوننە لە ئەنادۆڵدا تەقییەوە.22  ململانێى شیعە و سوننە لە جیهانى ئیسلامیدا کە سەفەوى و عوسمانییەکان تاویاندا، بوویە پرۆژەیەکى ئیمپریالیستى و لە سیاسەتى وڵاتانى زلهێزى خۆرئاوادا شوێنیکرایەوە. ئیدى ئەوان بوونە گەمەیەک بۆ لاوزاکردنى یەکتریی، هەروەها لە ستراتیژى ئەورپییەکاندا بیرى سوننە و شیعە بوویە باشترین چەکى ستراتیژیی بۆ مژوڵکردنى جیهانى ئیسلامى و قۆستنەوەى سەروەت و سامان و سەرمایەى گەلانى موسڵمانان بۆ پرۆژە ئیستیعمارییەکانیان.  لێکۆڵەران پێیانوایە کە سەفەوییەکان فاکتەرى کەوتنى عوسمانییەکان بوون، ئەوانیان لەبەهێزییەوە بەرەو لاوازى برد، ئەوانیان لەبەرەى ئەوروپادا شەکەتکرد و پاشەکشەى گەورە بەموسڵمانان کرا بەرەو ئەوروپا. وتەیەکى فردیناند لەبارەى سوڵتان محەمەدى فاتیح وەڵامگۆى ئەم راستییەیە کە دەڵێت:" دەرکەوتنى سەفەوییەکان ئێمەى لەدەستى عوسمانییەکان قوتارکرد، کەوەختبوو شپرزمان بکەن23. بەمجۆرە رق و نەفرەت لە ئەدەبیات و مێژوو و کەلتورى شیعە و سوننە، نەفرەت لە بیروباوەڕو پیرۆزییەکانى یەکترى، بووە بناغەیەکى پتەو، تێکڕاى رەوگە و رێبازە ئاینییەکانى سەر بە بەرەى شیعە و سوننەى تێکبەرداو بەردەوام بووە وزەیەکى سیاسیی رادیکاڵ دژ بەیەکتریى، هەربۆیە چ لەڕوانگەى ئەورپییەکانەوە ئایین فاکتەرێکى سیاسیی بوو بۆ رامکردنى رۆژهەڵات، چ لەروانگەى نەتەوەکانى تورک و فارسیشەوە ئایین و مەزهەب ئامڕازێکى ستراتیژیی بوو بۆ سەپاندنى هێز و هەژموونى خۆیان.

دووەم: بەکارهێنانى ئایین وەک پرۆژەیەکى ناسیۆنالیستى لە ئێران و تورکیادا

بەرەبەرە لە مێژووى نوێى ئەم دوو وڵاتەدا، بەتایبەتى پاش هەژموونى خۆرئاوا و کاریگەری بیرى ناسیۆنالیستى خۆرئاوا. نوێگەریی و نومایانى مۆدێرنێتە لە ئیمپراتۆریەتى عوسمانیدا دەگەڕێتەوە بۆ دوماییەکانى سەدەى هەژدەهەم. دیارە مشتومڕ لەنێو بژاردەى خۆنەوار و رۆشنبیرى ناو دەوڵەتى عوسمانى لە سەر تەنگژە سیاسییەکان و بێبەرنامەیى و دواکەوتوویی و پاشکەتوویی ئابوریى وڵات بووە هۆى لەدایکبوونى پرسگەلێک کە خۆیان لە ریفۆرمدا بینییەوە. لەم لێوارە سیاسییەدا، ئایدیا چەشناوچەشنە سیاسیەکانى خۆرئاوا دزەیان کردبووە نێو دنیاى ئیمپراتۆریەتى عوسمانییەوە24 .  ساڵى 1839 دا گەورەترین قەڵەمبازێک بوو لە زەمینەى سەدەى نۆزدەدا کە عوسمانییەکان گرتیانە بەر. هاوکات لاوازبوونى زێدەترى دەوڵەتى عوسمانى و داکۆکى و پێداگیریی زێدەترى دەوڵەتان بۆ سەر نەزمى بەڕێوەبردن لە ئیمپراتۆرییەتى عوسمانیدا بایسى بارهێنانى ئەو دەوڵەتە بوو تاوەکو دەستبداتە ئەو ریفۆرم و چاکسازییانە. هاوکات مەرسومى ریفۆرمى ئیمپراتۆریی، کە ناسرابوو  بە ئیسلاحات (ریفۆرم) بەشێک بوون لە تەنزیماتى ریفۆرم کە دووەم قەڵەمبازى بادانى عوسمانیەکان بوو بەرەو نموونە باڵاکانى خۆرئاوا و ئەمەش دروست لە ساڵى 1856 دا راگەیەنران. مێژونوسى عەلمانییەت لەتورکیا نیازى بیرکس واى بۆدەچێت ساڵى 1718 سەرەتاى پەسەندکردنى بیرۆکەى عەلمانییەتى دەوڵەتى عوسمانییە، چون سوڵتان ئەحمەدى سێیەم (1703-1730) پرۆژەى پسپۆڕێکى فەڕەنسایی پەسەندکرد کە گواستنەوەى رواڵەتەکانى پێشکەوتنى ئەوروپابوو بۆناو دەوڵەتى عوسمانى. بەڵام بەشێوەى پراکتیکى سوڵتان مەحمودى دووەم (1808-1839) خاوەنى گەورەترین پرۆژەى ریفۆرمخوازیبوو. دواتر سەردەمەکانى سوڵتانەکانى عەبدولمەجید (1839-1861) سوڵتان عەبدولعەزیز (1861-1876) و سوڵتان عەبدولحەمیدى دووەم (1876-1909) درێژەپێدەرى ئەو نەزمە بوون. چون گوێنەدان بە بیروباوەڕى ئایینى لە ریفۆرمە پەسەندکراوەکاندا شوێنى کرابوویەوە25 .

ئیتحادییەکان لەسەر شێوازى خۆرئاواییەکان و بە دامەزراندنى قوتابخانە گەلێکى بارگاوى بە فۆرمى فەلسەفەى خۆرئاوا، تەواوى پلاتفۆرمە روناکبیریەکانى خۆیان ئاڕاستە دەکرد. ئەم رەفتار و رێبازەى ئیتیحادییەکان دوواتر بووە بنەمایەک بۆ سیاسەتى بەتورکیکردنى دامەزراوە و دنیابینى عوسمانیەکان. بۆیە لە دەستپێکى سەدەى بیستەمدا ناسیۆنالیزم بەفۆرمى جیاوازەوە خزایە ناو وڵاتانى ئیسلامى، لە هەمان کاتدا ناتوانین رۆڵى سیاسەتى ئیتیحاد و تەڕەقى لە لەدایکبوونى ناسیۆنالیزمى نەتەوە ناتورکەکاندا رەچاو نەکەین. بۆ نموونە ناسیۆنالیزمى عەرەبى سەرچاوەکانى خۆى گەڕاندەوە بۆ سێ هۆکار: کاردانەوەى ناسیۆنالیزمى تورک و پانتورکیزمى عوسمانى بەشێوەیەکى گشتى. کاردانەوە لەهەمبەر ئەو رەوشەى کە ئیتیحادییەکان گرتبوویانە بەر. هەروەها لەهەمبەر ئیمپریالیزمى داگیرکەرى ئەوروپیدا خۆى رێکخستەوە، بەتایبەتى ئیمپریالیزمى فەڕەنسی26. بەمجۆرە ناسیۆنالیزم لە تورکیادا ریشەى داکوتاو شوێنى بانگەشەى ئایینگەرایی گرتەوە.

لەهەمانکاتدا لە ئێرانیشدا هەمان هۆکار رۆڵى گەورەى بینى لە شوێنکردنەوەى ناسیۆنالیزم و بیرى عەلمانییەت، بەتایبەت لە سەردەمى ناسرەدین شاى قاجاردا و بەتایبەتیتر لەوکاتەدا کە ئەمیرکەبیر بووە سەدرى ئەعزەم، ئیتر گۆڕانکاریی بنچینەیی رویاندا، ئەمیرکەبیر کاریگەریی گۆڕانکارییەکانى دەوڵەتى عوسمانى لەسەربوو، لە لایەکى ترەوە کاتێک کە میرزا تەقى خان (ئەمیرکەبیر) ئەم پۆستەى وەرگرت بزاڤە گەورەکانى ئەوروپا کە لەسەر بنەماکانى دیموکراسی و پێشکەوتنى کۆمەڵایەتى و ئابوورى ئازادیخوازى لە لایەن رۆشنبیران وەک (رۆسۆ مۆنتیسکیۆ و ڤۆڵتێر و ئادەم سمس) هاتبوونە کایەوە. گۆڕانکارییە نوێکانى ئەوروپا لە هزرى میرزا تەقى خانیشدا کاریگەرى خۆیان بەجێهێشتبوو، ئەمەش بووە هۆکارێک تا میرزا تەقی بە رێرەوى چاکسازى و ریفۆرمدا بڕوات، بۆ ئەم مەبەستەش هەنگاوى گەورە بهاوێت کە ئەم کارانەى گۆڕانکاریى گەورەتر و نوێترى لە ئێراندا هێنایە ئاراوە. بەجۆرێک ئیدى بنەماى مۆدێرنە و دنیاگەرایی لەئێراندا بناغەى بۆدانرا27 . بەمشێوەیە هەر لە سەردەمى کۆتاییەکانى دەسەڵاتى قاجار و عوسمانییەکانەوە پێگەى ئایین لاواز بوو، هاوکات ناسیۆنالیزم شوێنى ئایینى گرتەوە. بۆیە هەردوو وڵات بە پرۆسەیەکى سیستەماتیکدا تێپەڕیین بۆ کاڵکردنەوەى هەژموونى سیاسیی ئایین و پیاوانى ئایینى. لەگەڵ راگەیاندنى کۆمارى ئێران و تورکیاى نوێیشدا ناسیۆنالیزمى فارسى و تورکیی بەهەمان میکانیزم و میتۆدى رادیکاڵى دەوڵەت نەتەوەدا تێپەڕین.

لەم روانگەیەوە، دامەزراوەی ئایینیی لە ئێران لە دەسپێکی سەدەی بیستەمەوە تا ساڵی 1979 رۆڵێکی بەرچاو و یەکلاکەرەوەیان گێڕا لە ئاڕاستەکردنی رووداوەکان و هاندانی جەماوەری ئێرانیی بەدژی سیاسەتەکانی دەوڵەت، بەتایبەت لە ماوەی نێوان ساڵانی 1905-1979دا، هەرچەندە لە قۆناغی (رەزا شا)دا بەو پەڕی تواناوە کار بۆ قارسکردنی رۆڵی پیاوانی ئایینیی كرا، بەڵام لەقۆناغی پاشتردا رۆحانییەکان توانییان هێز و هەرەکەت بۆ خۆیان بگێڕنەوە. رەزا شا کەڵکەڵەی مۆدێرنیزەکردنی کۆمەڵگەی ئێرانیی لە مێشکدا بوو، کاری بۆ گۆڕینی نەریتە باوەکانی ئێرانییەکان دەکرد وەک زەمینەسازییەک بۆ رۆژئاواگەریی و چاوکردنی لە مۆدێلی کەمالیزم لە تورکیا، کە (مستەفا کەمال ئەتاتورک) لەو وڵاتەدا دەستی دابوویە، بەڵام هەڵپەیەکی لەمشێوەیە رووبەڕووی هەڵوێستی توندی دامەزراوەی ئایینیی بۆوە، هەر لەبەرئەوەش کار بۆ لاوازکردن و پەراوێزخستنیان کرا. لەلایەکی ترەوە، رۆحانییەکان لەو دەمەدا خاوەن پێگەیەکی بەرفراوانی کۆمەڵگەی ئێرانیی بوون و بەدژی ئەو سیاسەتانەی شا وەستانەوە، لەبەرامبەریشدا، شا و دەسەڵاتەکەی دەستیاندایە لێدان لە کایەی ئابووریی دامەزراوەی ئایینیی و قارسکردنی رۆڵی دامەزراوەی ئایینیی لە حەوزە زانستییەکاندا.

یەکێکی تر لەو قۆناغە مێژووییانەی، کە دامەزراوەی ئایینیی لە ئێران رۆڵێکی بەرچاوی تێداهەبوو، ماوەی حوکمڕانیی (محەمەد رەزا شا)ی پەهلەوییە، کە خۆی لە رووداوەکانی ساڵانی 1962-1964دا دەبینێتەوە، کە لەسەر ئاستی ناوخۆیی پێگەی دامەزراوەی ئایینیی بەهێزتر کرد و بووە خاڵی وەرچەرخان بەرەو بزاوتێکی ئیسلامیی شۆڕشگێڕیی بەهێز دژ بە سیاسەتە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی محەمەد رەزا شا. لەو ماوەیەدا شا چەندین بڕیاری دا، لە سەرووی هەموویانەوە راگەیاندنی (شۆڕشی سپی) لە ساڵی 1963، کە خۆی لە رستێک یاسای کۆمەڵایەتیی، ئابووریی و ئیدارییدا دەبینییەوە، کە بە تەواوی دامەزراوەی ئایینیی لەخۆی وروژاند، شا لە هەوڵەکانیدا هیچ حسابێکی بۆ سەنگی رۆحانییەکان نەکرد، لەسەر پرۆسەی سێکیۆلاریزەکردن هەنگاوی هاژوو، کە سەرەنجام بە راپەڕینی خوردادی ساڵی 1964 کۆتایی هات و دامەزراوەی ئایینیی بەخۆی کەوت و لەسەر کۆی پرسە گرنگەکانی ئەو قۆناغە هاتە دەنگ، هەر لێرەشەوە بە زەقی رۆڵی خومەینی وەک رێبەرێکی ئایینیی دەرکەوت، کە نوێنەرایەتی ئاڕاستەیەکی رادیکاڵی ئیسلامی بزاڤگەریی دەکرد، بەتەواوی بەدژی هەوڵەکانی شا وەستایەوە .

دامەزراوەی ئایینیی لە ئێران، کە لە سەردەمی سەفەوییەکانەوە نوێنەرایەتیی مەرجەعیەتی شیعە دەکات و بڵندگۆ و ژێدەری بیروبڕوا هەمەلایەنەکانی شیعە بووە لەو وڵاتەدا، خاوەن قەوارەیەکی مەزهەبیی ئەوتۆیە، کە لە توانایدایە روانین و رێگەچارەی بۆ سەرجەم رووداو و گۆڕانکارییەکان هەبێت، ئەمەش وایکردووە بەپێی قۆناغبەندییە مێژووییەکان رۆڵی جۆراوجۆر بگێڕێت لە ئاڕاستەکردنی رووداوەکان و گۆڕانکارییە سیاسییەکان لەو وڵاتەدا، چونکە لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا بەتایبەت لە قۆناغی شاهەنشاهیی پەهلەوییدا بەریەککەوتنی توند لەنێوان رۆحانییە مەزهەبییەکان و دەوڵەتدا روویاندا، بڕێکجاریش، بەدیاریکراوی لە قۆناغی پێش هەڵایسانی شۆڕشی گەلانی ئێرانی ئێراندا پەیوەندیی دامەزراوەی ئایینیی و دەسەڵات لە ئێراندا پێی نایە قۆناغێکی فرە دژوارەوە، کە سەرەنجام بە سەرکەوتنی باڵی رۆحانییەکان کۆتایی پێهات.

مێژووی وەرچەرخانی سیاسیی لەپاش هەڵایسانی شۆڕشی گەلانی ئێران یاخود لەپاش جڵەوکردنی دەسەڵات لەلایەن رۆحانییەکان ‌و دامەزراوەی ئاینییەوە، زۆر بابەت ‌و کۆڵینەوەی زانستیی وروژاندووە، هەریەکە و بەجۆرێک لە چوارچێوەی دیدگە و خوێندنەوەی ئەکادیمییەوە روانینی تایبەت ‌و هەمەلایەنی کردووە بۆ سەرجەم ئەو گۆڕانکارییە سیاسیی، کۆمەڵایەتیی ‌و فەرهەنگییانەی کە شۆڕشی ئێرانیی لەساڵی 1979دا هێنایە ئاراوە، لەپاڵ گواستنەوەی وردەکاریی ئەو قۆناغ‌ و گوتارە جیاوازانەی، کە ئەزموونی ئیسلامیی ئێران پێیدا تێپەڕیکرد، بەتایبەتیی قسەکردن لەبارەی ریشەی ململانێی سیاسیی لەنێو رەوتە ئیسلامییەکاندا. یەکێک لەو بابەتانەی بایەخێکی ئێجگار گرنگی هەیە‌، پانتاییەکی قەبەی داگیرکردووە، تەتەڵەکردن‌ و تاوتوێکردنی فیکری سیاسیی شیعەیە لە چوارچێوەی تیۆری "ویلایەتی فەقیهـ"دا، ئەم تیۆرە لە قۆناغی پاش شۆڕشدا مشتومڕی قووڵی دروستکردووە، بەتایبەت لەو دەمەدا، کە خومەینی بۆ یەکەمجار ویلایەتی فەقیهـی لەبازنەی "تیۆرییەوە" خستە بواری "جێبەجێکردنەوە"‌، تیۆرەکەی وەک ئەزموونێکی نوێی حوکمڕانیی مەزهەبیی لە سایەی دەسەڵاتی وەلی فەقیهدا پێشکەشکرد. لەلایەکی تریشەوە، بیرۆکەی چەسپاندن‌ و داهێنانی ویلایەتی فەقیهـ وەک بیدعەیەکی سیاسیی لەلایەن خومەینیەوە گەنگەشەی گەورەی لەنێو دامەزراوەی ئاینیی شیعە و مەرجیع تەقلیدەکانی مەزهەبی شیعەدا لەنێوان لایەنگران ‌و بەرهەڵستکارانی تیۆرەکەدا دروستکرد. لە روانگەی مێژووییەوە، دەرکەوتنی حەوزە زانستییەکان بە چەندین فاکتەرەوە بەستراوەتەوە، لەوانە، گرنگترینیان پاراستنی شوناسی شیعە، گەڵاڵەکردنی سیتسمێکی پەروەردەیی و فێرکاریی جیاواز لە گروپە سوننە (ئەهلی سوننە) و دروستکردنی کەلتورێکی مەزهەبیی تایبەت بە شیعە. هەروەها بڵاوبوونەوە و تەشەنەسەندنی حەوزە زانستییەکان بە چەندین فاکتەرەوە بەستراوەتەوە، لەوانە، لەرووی جوگرافییەوە، بوونی گۆڕی ئیمامەکان و ئالوبەیت و کۆچڕەوی زانایان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، لەرووی فەرهەنگییەوە گەنگەشەی فیکریی لە نێوان هەردوو قوتابخانە ئسوڵیی و ئیخباریی، لەرووی سیاسییەوە سەرهەڵدانی دەوڵەتی سەفەویی. لەلایەکی ترەوە، کۆنترین حەوزە زانستییەکانی شیعە لە عێراقە، بەدیاریکراوی لە نەجەف، پاشتر حەوزەی حللە، کە (محمەد بن ئیدریس عجلی حللی-540 ک مردووە)ی تێدا دەرکەوتووە، پاشتریش حەوزەی کەربەلا دێتە پێشێ، کە (ئەسترابادی -1036 ک) زانای ئیخباریی و نووسەری کتێبی (الفوائد المدنیە) تێدا هەڵکەوتووە. هەرچی حەوزەی قومە، دەوڵەتی سەفەویی، کە مەزهەبی شیعەی کردە مەزهەبی فەرمیی، هەوڵیدا بۆ گواستنەوەی مەرکەزیەتی زانستیی شیعە بەرەو ئێران، هەروەها هەوڵیاندا زانایان و رۆحانییەکانی شیعە بەرەو ئەوێ کەمەنکێش بکەن، لەپاڵ چەند هۆکارێکی تر، کە بەلای زۆرینەی بیریارانی شیعەوە سیاسییە، کە خۆی لەم هۆکارانەدا دەبینێتەوە، ئەوانیش: چاودێریکردنی رۆحانییە شیعەکان، دروستکردنی قوتابخانەی ئایینیی و مەزارەکانی شیعە لە ئێران، راکێشانی زانایان و مەرجیعەکانی شیعە، بەتایبەت زانایانی (جەبەل عامل) لە لوبنان رۆڵێکی مەزنیان گێڕا لە بنجداکوتینی پایەکانی مەزهەبی شیعە لە قۆناغی دەوڵەتی سەفەوییدا 29. هەموو ئەم رێوشوێنە ئایینییە بووە بنەمایەکى بەهێزى شیعەگەرایی و بەشێوەیەک تێکەڵ بە ناسنامەى ناسیۆنالیزمى فارسى کرا.

لێرەوە ناسیۆنالیزم بووە مایەى چێکردنى مشتومڕێکى ئایدیۆلۆجى لەنێو رۆشنبیرانى موسڵماندا، ئەمەش دەربارەى ناکۆکییەک بوو لەنێوان ئیسلامێک کەوەک پەیامێکى جیهانى وەهابوو لەتەک ناسیۆنالیزم کە پەیوەست بوو بە ئاتاج و خولیاکانى گروپێکى دیاریکراوەوە. بۆ نموونە لەنێو ئیسلامییەکان و ناسیۆنالیستانى تورکى ئیسلامیدا ئەوە دەوترێ کە ناسیۆنالیزم لەتەک ئیسلامدا ناکۆک و ناتەبا نییە. ئەوان مەزەندەى جۆرێک لە یەکێتى دەکەن پۆلێنى بولاک بۆ ئیسلامییەکان دابەشکردنیانە بۆ سێ نەوە: نەوەى یەکەمى ئیسلامیزم لەنێوان 1850 بۆ 1924 دان، نەوەى دووەمى ئیسلامیزم لەنێوان ساڵانى 1950ـ2000. نەوەى سێیەمیش لە دەستپێکى سەدەى بیست و یەکەمەوە دەستى پێکردووە و بەردەوامە. بەگوێرەى بولاک چوارچێوەى زەمینەى سەرەکى نەوەى یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ قورئان و سوننە. لێرەدا بابەتە سەرەکییەکانى ئیسلامیزم و سەرنجیان چڕبووەتەوە سەر مانەوەى دەسەڵاتى عوسمانى و پڕەنسیپەکانى کە خۆى لە رەوایەتى شەریعەت و بوونى خەلیفەدا دەبینێتەوە. دیارە کە شۆڕشى فەڕەنسى و ئایدیاى ناسیۆنالیزم کاریگەریى کردە سەر ئیمپراتۆرى عوسمانى، وەک ئەوەى ئەم کاریگەرییە لەنێو دەوڵەتە فرە رەگەز و نەتەوەکانى ترى ئەوروپایشدا شوێنەوارەکانى دەرکەوتبوون. سەرەڕاى بزووتنەوە جوداخوازەکانى سرب و یۆنان و باڵکان لە سەدەى نۆزدەدا، وەلێ خەلیفە لە نێو قەڵەمڕەوى نەتەوە جیاوازە موسڵمانەکاندا پێشگیریى دەکرد لە کاریگەرییەکانى تەوژمى ناسیۆنالیزمى خۆرئاوایى. لەبەر ئەوەى ئایدیاى ناسیۆنالیزم لەنێو نەتەوە ناموسڵمانەکانى ژێر هەژموونى عوسمانى بانگەشە بوو بۆ جودا خوازیى. هەربۆیە دەستپێشخەرى و پلانى عوسمانیزم لەوکاتەدا نەیتوانى لەبەردەم ئەو هەڵایسانە نەتەوەییەى ئەواندا رۆڵێکى ئەوتۆى هەبێت. لەلایەکی ترەوە دەکرا ئیسلامیزم ئامڕازێکى بەهێزبێت بۆ یەکانگیریى گروپە موسڵمانەکان لە نێو عوسمانییەکاندا30. 

لەسەر بنەماى راستییەکان و باوەڕەکانى نەتەوەوە. (ئینایەت) پێچەوانەى ئارگیومێنتەکانى (تونایا)یە، ئەو پێى وایە کە پێوەستى ناسیۆنالیزمى عەرەبى لەتەک ئیسلامدا تێگەیشتنێکى زێدەتر چێدەکات، چوون شایانى تەبابونێکى زێدەترە لەتەک ئیسلامدا. لەلایەکی ترەوە سەبارەت بە ناسیۆنالیزمە ناعەرەبەکانى جیهانى ئیسلام، وەک نەتەوەکانى تورک و ئێران، ئەوا لینکێکى سەرەکیى یان وابەستەییەکى ئەوتۆ لەنێوان ئیسلام و ناسیۆنالیزمدا نابینرێت. بەباوەڕى ئەو هەندێک جار ناسیۆنالیزم بەرهەڵستى لە ئیسلام دەکات. لێرەدا بەگوێرەى بیرمەندانى ئیسلامى، ریفۆرمەکان بۆ پاراستنى ئیمپراتۆرییەتەکە بوو تاوەکو وابەستە بن بە قورئان و سوننەت و فیقهى ئیسلامییەوە. بیرمەندانى موسڵمان لە سەدەى نۆزدەدا برێتیبون لە تەهتاوى و نەدیم و عەبدە، ئەوان ناسیۆنالیزمیان بە نیشتیمانپەروەریى دەناساند. لەلاى موسڵمانان پێکهاتەى موسڵمانان هیچ مەترسییەکیان بۆ سەر قەوارەى ئیمپراتۆرییەت چێنەدەکرد. بەپێچەوانەوە ئەوان پێویست بوو بەسود بن بۆ ئیمپراتۆرییەت نەک مەترسیبن، (کیریستسى و وینرۆ) وا لێکدەدەنەوە کە پاراستنى سوڵتان فاکتەرێکى سەرەکى نیشتیمانپەروەرییە. دوابەدواى جەنگى یەكەمی جیهان ئیمپراتۆرییەتى عوسمانى کەوتە ژێر دەستى هاوپەیمانانەوە. سوڵتان توانانى بەرگرتنى نەبوو لە داگیرکاریى خۆرئاواییەکان. ئەوە لەکاتێکدا بوو سوپایەکى ناڕێکخراو لە ئەنادۆڵەوە هێنرابوو تاوەکو پێشبگرن بە خۆرئاواییەکان و سوڵتان بپارێزن. دوواجار ئەو سوپایەى ئەنادۆڵ سەرکەوتوو بوون و توانیان لەساڵى 1923 دا دەوڵەتێک پێکەوە بنێن. لێرەدا (زوبەیدە) پێی وایە کە ئایدیۆلۆژیا و پێشنیازى پان ئیسلامیزم لەدواى هەڵوەشانەوەى خیلافەتى عوسمانى بەجۆرێکى تر پێشکەوتەوە، ئەمجارە لەسەر بنەماى بە لەپێشتر زانینى خیلافەت بوو بۆ عەرەبەکان. هەربۆیە لە دەساڵى پاش ئیمپراتۆرییەتى عوسمانیدا زۆرێک لە بیرمەندە عەرەبەکان هیچ ناتەباییەکیان لەنێوان ئیسلامیزم و ناسیۆنالیزمدا نەدەبینى. لەگەڵ هەڵوەشانەوەى ئیمپراتۆرییەتى عوسمانى و سەرهەڵدانى لەنێو نەتەوە جیاوازەکانى موسڵماناندا، ئەوانە گشت خێزانى ئیسلامن و یەکێتى ئیسلام پێکدەهێنن31.    دیارە لەرابردوودا وەک کاردانەوەى ناسیۆنالیزمى بالکان، ناسیۆنالیزمى تورکیش بەهۆشهاتەوە و راپەڕین. لێرەوە ناسیۆنالیزمى کوردیش وەک وەڵامێک بۆ ناسیۆنالیزمى تورکى تەقییەوە. (تونایا) پرسێک دەوروژێنێت سەبارەت بەوەى ئایا ئیسلامیزم دەتوانێت لەتەک تورکگەراکانەوە بچنە بەرەیەکەوە:

ئایا ئیسلامییەكان دەتوانن لەتەک تورکچییەکاندا کۆببنەوە؟ ئەوە لە گۆشەى سیاسی و بەرژەوەندى نەتەوەگەراییەوە روونە، وەک ئەوەى سەدەى بیستەم. هەروەها ناسیۆنالیزم ملکەچى داواکارییەکانى شەریعەتى ئیسلامیشە. لەبەر ئەوەى شەریعەت ئەو دێت ریفۆرمە کلتورییەکانى ئەتاتورک و رەزا شا دەخاتە روو، ئەوانە هەوڵێک بوون بۆ سڕینەوەى هێز و دەسەڵاتى ئیسلام لە نێو ناسنامەى تورک و ئێرانییەکاندا. لەمیانى پرۆسەى لێکهەڵوەشانەوەى ئیمپراتۆرە مەزنەکانى سەدەى بیستەم. ئیدى وڵاتان لە چوونەوەیەکدا بوون و بزووتنەوە ئیسلامییەکانیش بەرەو ئاقارى ناسیۆنالیزمێکى پەرتبوو لەسەر بنەماى نەتەوە ملیان نا. (ئاڵتوناس) لێرەدا دەڵێت هەرچەند کە بزووتنەوە ئیسلامییەکان چوونەوە نێو سنوورە نەتەوەییەکانیان، وەلێ هێشتا هەر بانگەشەى جیهانیبونیان دانەمرکایەوە، بۆ نموونە وەهابییەکان لە عەرەبستانى سعودییەدا و شیعەکان لە ئێراندا ئەم بانگەشەیەیان هەر لەسەردابوو. چوون لە بیرکردنەوەى ئیسلامییەکاندا دەوڵەت و نەتەوە شوێنێکى گرنگى هەیە و بە کانگاى ئایین دادەنرێن. بۆ نموونە رۆشنبیر و بڵاوکەرەوەى ئیسلامى مەزن، ئەشرەف ئەدیب (1882ـ1971) بەرگریى لەوەدەکات کە لەپاش خودا و پێغەمبەر محەمەد (د.خ)، موسڵمانەکان پێشبینى هەر شتێکى دیکەیان لە دەوڵەت و حکومەتەکانیان کردووە.

لەبەر ئەوەى رۆحانییەت لە ئیسلامدا نییە، حکومەت و حاکمەکان زاناى ئایینى نیین و نابنە ئامڕازى نێوان خودا و موسڵمانان. بۆیە موسڵمانان دەبێت وابەستە بن بە میرییەوە .هەربۆیە دروستبوون و دەرکەوتنى دەوڵەتى نەتەوە لە رۆژهەڵاتى ناویندا سەری کێشا بۆ چێبوونى مشتوومڕ لەنێو بیرمەندە ئیسلامییەکاندا، مشتومڕەکان لەهەمبەر ئەو ناتەبایى و ناکۆکیانە هاتە ئاراوە کە لەنێوان ئیسلام و ناسیۆنالیزمدا بوون. بەگوێرەى سەرنجى (دوران) هەرچەند لە هەوەڵین پێگەدا ئیسلامیزم بەتەواوى ناسیۆنالیزمى دایە دوواوە، وەلێ بەتێپەڕبوونى کات، ناسیۆنالیزم بە نێونەتەوەیى کر32. بۆنموونە لەو هەلومەرجە نوێیەى لە تورکیادا هاتە ئاراوە، بە تایبەتى لە 1918 وە، ئیدى ئەوەى تێبینیدەکرا ئەوەبوو کە نە لە پراکتیک و نە لە کرداردا لە نووسینى ئیسلامییەکاندا هیچ جۆرە رەخنەگرتنێک لەهەمبەر رەوشى ناسیۆنالیزم نەدەخوێنرایەوە و بوونى نەبوو33.

لێردا هەماهەنگیى لەنێوان ئیسلامییەکان و تورکگەراکاندا هاتبووە ئاراوە و یەکتریان لە بەرامبەر هێز و داگیرکاریى ئیمپریالیزمدا بەهێز دەکرد، بەتایبەتى لە قۆناغەکانى جەنگى سەربەخۆیى تورکیادا. بەڵام لەپاش جەنگ و دامەزراندنى کۆمارى تورکیا، ئەم هەماهەنگییە لەلایەن ئیسلامییەكانى کوردەوە بەشێوەیەکى دزێو تەماشا دەکرا، ئەوان زێدەتر ئارەزووى پرس و پێناوى ئیسلامیى بوون و کەمتر لە تورکەکان سەودا سەرى نەتەوەگەرایبوون. ئیدى پاش جەنگى یەکەمى جیهانى ئیسلامییزم پێگەى خۆى لەدەستدا و نەزمێکى نوێى ناسیۆنالیزمى وابەستە بە ئیسلامیزم یان ئیسلامیى و تورکچییەتى هاتە ئاراوە34. بەگوێرەى بۆچوونى کارا ئیسلامیزم لە تورکیا و لە سەرانسەرى جیهاندا، تاوەکو 1924 لەسەر یەک نەزمى جێگیر و چوارچێوەیەکى زەمەنى هاوشێوەدا مابوویەوە35. هەر بە گوێرەى بۆچوونى ئەو لەپاش رێککەوتنى ئاشتى لۆزان، ئیدى تورکیا تاوەکو دواى جەنگى دووەمی جیهان و قۆناغەکانى پاشتریش لە ئیسلامیزم و جیهانى ئیسلامى دابڕا .

بەمجۆرە دەتوانین بڵێین ناسیۆنالیزم و ئیسلام لە ئێران و تورکیادا وەکو یەک لە قۆناغى دامەزراندنى دەوڵەتەوە لێکدابڕاون، دواتر لە پاش جەنگى دووەمی جیهان، وردە وردە وەکو پرۆژەیەک تێکەڵکراونەتەوە و وەکو بازنەیەکى تەواوکارى یەکترى سودیان لێبینراوە.

لە تورکیادا گەڕانەوە بۆ ئایین لە هەنگاوێکى لەپێشترى ئێرانییەکاندا خۆى بینییەوە. لەپاش جەنگى دووەمی جیهان، بەوجۆرەى کە پێى دەوترێت بوژانەوەى ئیسلام، رەنگە هاندەرێک بێت بۆ رەنگڕشتنى مەسەلەکە بەشێوەیەکى تر کە روخسارەکانى لەوەدا دەردەکەون کە دەشێت عەلمانییەت و ئایین پێکەوە هەڵبکەن، واتە بەپێچەوانەى مەرجەکانى ئەتاتورکەوە، بەمپێیە فاکتەرە سەراپا دینییەکان لە دەستنیشانکردنى رواڵەتەکانى ئەم پەیوەندییەدا هاوئاهەنگ بوون لەگەڵ فاکتەرە پراگماتیکییەکان (فاکتەرە ئابورى، سیاسی و نێودەوڵەتییەکان) لەمسەروبەندەدا لێکۆڵینەوەکانى سۆسیۆلۆژیاى دینەکان سۆسیۆلۆژیا بەگشتى ئاماژە بۆ بارى ئاڵۆزى دیاردەى گۆڕانى کۆمەڵى دینى دەکەن بەم پێودانگە لە خۆهەڵگەڕانەوەى عەلمانییەت لەبەر وەڕسبوون لە جیهانى بێخودایی شتێکى مومکینە. هەر ئەمەشبوو هۆى سەردەرهێنانى جوڵانەوەى نوێى ئایینى لە تورکیا و ئێران و وڵاتانى دیکەدا. ئەربەکان بۆخۆى لەشەستەکاندا دەیوت هاوڵاتى تورک پەراوێزخراون بۆیە ئێمە بەهێزین36 . بەگشتى لەپاش جەنگى دووەمی جیهان لە ئێران و تورکیادا ئیسلامى سیاسیی بوژایەوە، چوون سێکیۆلاریزمى ستەمکار، مرۆڤى نامۆکردبوو بە رواڵەتەکانى دونیاى مۆدێرن و وەک کاردانەوەیەک بەهاى مرۆڤبوونیان لە رەوتە ئاینییەکان دەبینییەوە. بۆیە لە تورکیادا دوو رەوت دەرکەوتن، رەوتێک بانگەشەى ئیسلامەتیی دەکرد و کەڵکى لەفرەحزبى تورکیا بینى. ئەم پارتانە هەم ناسیۆنالیست بوون، هەم ئایینى، لەوانە:  پارتى راپەڕینى نەتەوەیی 1945 لەسەردەستى نەتەوەیی و ئیسلامییەکان دامەزرا. لە1946 دا نەجمى کوناش پارتى پارێزگارانى ئیسلامى دامەزراند، ساڵى 1947 جەواد رەفعەت، پارتى پارێزگارانى دامەزراند، هەروەها فەوزى جاقماق لەساڵى 1948 پارتى نەتەوەى دامەزراند کە بەتەواوى ئیسلامى بوون. هەروەها لە پەنجاکاندا پارتى دیموکراتى ئیسلامى، پارتى رۆژهەڵاتى گەورە و چەندین پارتى تر دامەزران کە تێکڕا ئیسلام ئامڕاز و میتۆدیان بوو. هاوکات پارتە راستڕەوەکانی وەکو دیموکراتەکانى مەندەریس و پارتى عەدالەت و هەتاوەکو کۆدەتاى هەشتاکان تێکڕا پارتە راستڕەوەکان ئیسلام رەگێکى زیندووى جوڵاندنى ناسیۆنالیزمى تورکییان بوو37.

بەشێوەیەکى گشتى ئێران و تورکیا لە دامەزراندنى دەوڵەت نەتەوەدا ململانێى مەزهەبییان نەما، بەپێچەوانەى سەردەمى عوسمانى و سەفەوییەوە کە مەزهەب بیانووى ململانێکانیان بوو، بەڵکو لەم سەردەمەدا چاولێگەری یەکتریی بوون لە بندەستکردنى مەزهەبدا. واتە لە کۆمارە نوێیەکانى ئێران و تورکیاوە تاوەکو شۆڕشى ئێرانى 1979، کە بیرى سیاسی شیعە جڵەوى دەسەڵاتى گرتە دەست، لە تورکیاشدا کۆدەتاى 1980 دێتەگۆڕێ و رەوتێکى راستڕەو بەرەبەرە زاڵ دەبێت، ئیسلام هۆکارى بەریەککەوتنى ئەم دوو وڵاتە نابێت. لەو قۆناغەدا تورکیا زیاتر دەست دەبات بۆ ئیسلام و لەپێناو ململانێ حزبییەکان و پرۆسە دیموکراتییەکەدا بەکاریدەهێنێت. تەنانەت پارتى دیموکرات لە کۆتایی پەنجاکاندا چووە سەر سیاسەتى بەکارهێنانى ئایین بۆ مەبەستى سیاسیی، هۆى ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ شکستى ئایوورى لەلایەک و پەرەسەندنى ناڕەزایی ناوخۆیی لەلایەکی ترەوە. لەساڵى 1958 حزب بەرەى نیشتیمانى پێکهێنا، ئەمەیش بۆبەرپەرچى ئۆپۆزسیۆن بوو، وایان بانگەشەکرد ئەم بەرەیە بەرەى بەرگرییە لەئیسلام و دژە بە پارتى گەلى کۆمارى کە نەیارى ئیسلامن. بۆیە پەیوەندى لەگەڵ نورجولووەکان تۆکمە کرد36. بەڵام لە ئێراندا ئیسلامییەکان پرۆژەى ئۆپۆزسیۆن بوون. ئەوان پێچەوانەى تورکیا کە لەململانێى راست و چەپەکاندا پشتیوانى چەپەکانیان نەدەکرد، لەئێراندا هەردوو راست و چەپەکان بازنەیەکى نەیارى دەوڵەت بوون. ئەم رەوشە درێژە دەکێشێت تاوەکو شۆڕشى گەلانى ئێران. بەڵام لەو قۆناغە بەدواوە ململانێ مێژووییەکە سەرهەڵدەداتەوە و هەریەک لەو دوو وڵاتە لەپرسە ئیسلامییەکانى وەک پرسى فەڵەستین و هەژموون بەسەر وڵاتانى ئیسلامیدا جارێکى تر لەپێناو سەپاندنى هەژموونى هەرێمى تورکى و فارسیدا ئایین دەکەنەوە ئامڕازى ململانێکانیان39 .

سێیەم: ئیسلامى سیاسیی وەک پرۆژەى رووبەڕووبوونەوەى کۆمۆنیزم لە ئێران و تورکیادا

ئیسلامى سیاسیی لە تورکیا و ئێراندا تەنها ئامڕازى ئەجێندا ناسیۆنالیزمەکەى دەوڵەت نەتەوە نەبووە، بەڵکو لەپاش جەنگى دووەمی جیهان و لەگەڵ بەهێزبوونى ململانێى جەنگى سارد لەنێوان بلۆکى رۆژهەڵات و رۆژئاوا، هەردوو وڵات وەک ئەوەى کە لە بازنەى سیاسەتەکانى خۆرئاوادا بوون، بوونە زەمینەیەکى لەبار بۆ خۆرئاوا تاوەکو دیوارێک بن لەبەردەم هەژموونى کۆمۆنیزمدا. ئەم رەوشە لە تورکیا و ئێراندا بەهۆى هەڵکەوتەى جوگرافییانەوە، زیاتر تۆخ ببوویەوە. خۆرئاوا بەرداوم لە تەواوى رێکەوتنە هەرێمى و نێونەتەوەییەکاندا لەتەک ئێران و تورکیا جەختى لە پشتیوانى پارتە راستڕەو و ئایینییەکان دەکردەوە تاوەکو لە رووى ئایدیۆلۆژییەوە لە مەترسی رەوتە چەپەکان بەدووربن. تورکیا بە بەهێزى چووە بەرەى خۆرئاوا و تێکەڵ بلۆکى سەرمایە بوو، تورکیا چووە هاوپەیمانى ناتۆ و پەیمانی بەغدادەوە، ئێرانیش بەهەمان شێوە لەبەردەم هەژموونى کۆمۆنیزم وەستایەوە، بەڵام لە تورکیادا گەڕانەوە بۆ ئایین بەهێزتربوو. هاوکات پارتە چەپەکان لاوازتر لە گۆڕەپانەکەدا نومایان دەبوون، لە ئێراندا حزبى تودە چالاکانەتر هاتە پێشەوە، دەوڵەت وەکو یەک نەیارییەتى بۆ ئیسلامیی و چەپەکان دووپاتدەکردەوە40 .

لە ئێران و تورکیادا ململانێى چەپ و راستەکان دیمەنى ململانێ سیاسییەکانى هەردوو وڵات بوون، هەریەک لە خۆرئاوا و سۆڤیەتیش دەستى لەو ململانێیانەدا هەبوو. لە ئێراندا ئیسلامییەکان و مەزهەبییەکان بەهۆى نەیارییەتى توندى دەسەڵات لەتەک چەپەکان زەمینەى چالاکییان بۆ رەخسا بوو.

دەسەڵاتی لە ڕادەبەدەری شا ئەو متمانەیەی بەخۆی هەبوو، کە هەموو جۆرە گۆڕانکارییەک بە سەر کۆمەڵگادا بسەپێنێت، شا جیا لە فەزایەکی داخراو کە بە سەر فەزای سیاسیی کۆمەڵگا دا سەپاندبووی، دەستی دایە هەندێک چاکسازیی ئابوری لە ئاستی وڵاتدا، کە بەپێی ئەو چاکسازییانە هەموو دەسەڵاتەکانی ئاغا و بەگەکان کە لە گوندەکان هەیان بوو، لێیان سەندرایەوە و زەوییەکان لە نێوان خەڵکدا دابەشکران، ئەوەش بە پێچەوانەوە نەبووە هۆی ئەوەی شا بچێتە ناو دڵی خەڵکی هەژارەوە، بەڵکو ئەو دەرفەتەی بۆ مەلاکان و چەپەکان ڕەخساند کە لە بۆشایی دەسەڵاتی ئاغا و بەگەکان و حکومەت، لە ناو گوندەکان دەستبکەن بە ڕێکخستنی خەڵکی هەژار لە ناو گوندەکاندا و هەروەها کۆچکردووە گوندییەکان کە ڕوویان کردبووە پەراوێزی شارە گەورەکان. هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئێران لە ڕوانگەی (یەروان ئابراهامیان) لە کتێبی "ئێران لە نێوان دوو شۆڕش"دا کە سەرەکەیترین سەرچاوەی مێژووییە بۆ خوێندنەوەی مێژووی هاوچەرخی ئێران بریتی بوون لە: حزبی تودە، بەرەی نەتەوەیی، نەهزەی ئازادی، مەلاکانی دژ بە حکومەت و ڕێکخراوە گەریلاییە چەپەکان، کە لەوان دەکرێت نەهزەی ئازادی و بەرەی نەتەوەیی وەک درێژەپێدەرەکانی ڕێگای موسەدەق ڕەچاوبکەین و حزبی تودە و ڕێکخراوە گەریلاییەکانیش وەک بەرەی چەپ دابنێین بە دوو ڕێبازی جیاوە، لەو نێوانەدا مەلاکان هیچ ڕێکخستنێکی سیاسییان نەبوو و تەنیا لە منبەری مزگەوتەکانەوە خەڵکیان دژ بە حکومەتی شا هاندەدا. لە نێوان هێزە لیبرالەکاندا، نەهزەی ئازادی بە نزیکبوونەوەی لە ئیسلامی سیاسی و ئاوێتەکردنی ئیسلام و ئازادییە لیبرالییەکان توانی زیاتر لە بەرەی نەتەوەیی لە ناو خەڵکدا جێگا بۆخۆی بکاتەوە، ئەوەش وایکرد، لە یەک دوو ساڵی پاش شۆڕسی ٧٩ و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی سیاسی لەلایەن مەلاکانەوە ئەندامانی نەهزەی سیاسی ڕۆڵیان هەبێت لە حکومەتدا، لەلایەکی دیکەوە حزبی تودە کە بە کۆنترین و گەورەترین حزبی چەپ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەناسرا تا پێش شۆڕشی ٧٩ش یەکێک بوو لە سەرەکیترین ئەکتەرەکانی سیاسەت لە ئێڕاندا41 ، حزبی توودە پاش شۆڕسی ٧٩ سەرەڕای پشتگیریەکان لە حکومەتی مەلاکان بەتەواوی سەرکوتکرا و ڕێبەرەکانی لە سێدارەدران و هەموو جۆرە چالاکییەکی قەدەغەکرا. ڕێکخراوە گەریلاییەکان کە بریتی بوون لە گەریلاکانی فیدایی خەڵک و موجاهدینی خەڵک لە حەفتاکان بەدواوە بە چالاکییە سەربازییەکانیان بوونە گەورەترین هەڕەشە بۆ مانەوەی حکومەتی پاشایەتی لە ئێراندا، لەوان موجاهدینی خەڵک کە بەرەیەکی گەریلایی ئیسلامی-چەپ بوون بۆ ماوەی دوو سێ ساڵ ڕۆڵیان هەبوو لە دەسەڵاتی سیاسیی پاش شۆڕشدا، بەڵام گەریلاکانی فیدایی خەڵک دەستبەجێ پاش شۆڕشی ٧٩ سەرکوتکران و بە هەزارانیان لە سێدارەدرا. لە مێژووی ٢٦ ساڵی ١٩٥٣ بۆ ١٩٧٩دا، مەلاکان کە دواتر و پاش شۆڕشی گەلانی ١٩٧٩ خۆیان بە حزبی کۆماری ئیسلامی ناوزەدکرد، هیچ ڕێکخستنێکی سیاسییان نەبوو، جگە لە چەند خۆپیشاندان لە شاری قوم بە پێشەنگایەتی خۆمەینی کە لە ساڵی ١٩٦٣دا ڕوویاندا و بوونە هۆی دوورخستنەوەی خۆمەینی لەو وڵاتە و ناردنی بۆ عێراق و پاشان تورکیا و فەرەنسا. ئەوەی لە هاوسەنگیی حزبەکانی دژ بە حکومەتی شا لە پێش شۆڕشی ١٩٧٩دا زۆر بەرچاوە، ئەوەیە کە مەلاکان بە بەسەنگەرکردنیی مزگەوتەکان شوێنێکی ئەمانیان بۆ خۆیان دروستکرد و ڕێکخستنی حزبەکانی دیکەیان بۆ ڕووخاندنی حکومەتی شا لە بەرژەوەندیی خۆیاندا بە شێوەیەک بەکارهێنا، کە بۆخۆیان کەمترین باج بدەن، سەیر نییە کە هیچ ناوێک بە ناوی کۆماری ئیسلام پێش شۆڕشی ٧٩ لە گۆڕێدا نەبوو، تەنیا پاش شۆڕش بوو کە ئەو حزبە بە کۆکردنەوەی مەلا نوخبەکان لە سەرتاسەری ئێرانەوە دامەزرا بەناوی "حزبی کۆماری ئیسلامی ئێران". بەرفراوانبووەنەوەی چالاکییە چەکدارییەکانی گەریلاکانی فیدایی خەڵک و موجاهدینی خەڵک لە حەفتاکاندا، هاوکات بوو بە وەستانی گەشەی ئابوریی حکومەتی شا، ئەوەش وایکرد، کە نەک تەنیا چینی هەژار، بەڵکو فەرمانبەرانی حکومیش وردە وردە بچنە ریزی ناڕازییانی حکومەتی پاشایەتییەوە42 .

(یەرواند ئابراهامیان) هەر لەو کتێبەدا دەڵێت، کە لە شۆڕشی مەشرووتەدا کە لە ساڵی ١٩٠٥ بۆ ١٩١١وە لە ئێراندا دژ بە حکومەتی قاجاری ڕوویدا، ڕۆشنبیران توانییان مەلاکان لە سیاسەت لە ئێراندا بسڕنەوە، بەڵام لە شۆڕشی ١٩٧٩دا ئەوە مەلاکان بوون کە هەموو هێزی پۆپۆلیستیی خۆیان خستەگەڕ بۆ ئەوەی ڕۆشنبیران، حزبە سیاسییەکان و ڕێکخراوە کاریگەرەکانی کۆمەڵگا لە سیاسەتدا بسڕنەوە و دەست بدەنە سەرکوتکرنی تەواویان، تا مانگێک پێش شۆڕشی ١٩٧٩ هیچ کەس بیری لەوە نەدەکردەوە، کە لە ئەگەری ڕووخانی حکومەتی شادا مەلاکان بتوانن لە سیاسەتدا ڕۆڵ بگێڕن، چونکە جگە لە خومەینی وەک کەسایەتییەکی ئایینی، هیچ کەسێکی دیاری دیکە لە گۆڕێدا نەبوو کە بکرێت وەک ئەکتەری سیاسیی پێش شۆڕش ڕەچاوبکرێت، لە ماوەی ١٠ ڕۆژ پێش شۆڕشدا کە خومەینی لە فەرەنساوە گەڕایەوە بۆ تاران، بەهۆی پێشخستنیی خومەینی لەلایەن ئەندامانی نەهزەی ئازادییەوە وەک پێشەنگ و ڕێبەری شۆڕشی هەژاران، مەلاکان تازە لە ناو هاوسەنگیی هێزە سیاسییەکاندا بە شەڕعی ناسێندران.

پاش شۆڕشی ١٩٧٩ و پێکهاتنی حکومەتی کاتی بە سەرۆکایەتیی مەهدی بازرگانیی، نەهزەی ئازادی و رێبەرایەتی خومەینی، مەلاکان وردە وردە خۆیان لە ئاستی سەرەوەی سیاسەتدا بە سەر کۆمەڵگادا سەپاند و مانگێک پاش شۆڕش بە دامەزرانی حزبی کۆماری ئیسلامی هەبوونی مەلاکان بە فەرمی شەڕعییەتی پێدرا و سێ مانگ پاش شۆڕشەکەش بە بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆمی "کۆماری ئیسلامی، بەڵێ یان نەخێر" بە فەرمانی خۆمەینی و مەلاکان توانیان دەست بە سەر دەسەڵاتدا بگرن.

بە سەرکەوتنی ئەو ڕیفراندۆمە، مەلاکان بیریان لە سڕینەوەی هەموو لایەن و حزبەکانی دیکە لە سیاسەتدا و سەپاندنی هێزی خۆیان بە سەر کۆمەڵگادا کردەوە، ئەوەش لە ماوەی یەک دوو ساڵی سەرەتای شۆڕشەکەوە بە سڕینەوەی هێزە چەپەکان و لیبرالەکان دەستیان پێکرد و بە دەستپێکردنی شەڕی نێوان ئێران و عێراقیش سڕینەوەی موجاهدنی خەڵک لە دەسەلاتدا ڕوویدا.

کەواتە ئەگەر بوترێت مەلاکان بە خەڵەتاندنی خەڵک بە دروشمی ئیسلامییەت بوونە خاوەنی شۆڕشێک، کە وا بڕیاربوو دەنگی هەژاران بێت، ئێستا هەر ئەو خەڵکە هەژارەی لە شۆڕشەکەیان لە ساڵی ١٩٧٩دا لەلایەن مەلاکانەوە دزرا، ڕژاونەتە سەر شەقامەکان و بەنیازی وەرگرتنەوەی حکومەت لێیان لە هەوڵداندان بۆ ڕێکخستنی شۆڕشێکی دیکە لە مێژووی سیاسیی ئێراندا43.

بەڵام لە تورکیادا لە بەرامبەر پارتى تودەدا پارتى کارى تورکى هەبوو کە دواتر چەندین رەوتى چەپى تورکى لێجودا بوونەوە، ئەوانیش هیچکات نەیانتوانى دەسەڵات بگرنە دەست، بەڵام رەوتە باکگراوند ئیسلامییەکان چ لە پارتە دەسەڵاتدارەکاندا و چ لەو پارتانەى کە فەرمى بوون دەیانتوانى بەشداربن لەدەسەڵاتدا، پارتى کارى تورکى بەشێوەیەکى فەرمى لەلایەن (موحەمەد عەلى ئایبدار) 1961 دامەزرا44، پارتى کارى تورکیى پارتێکى ریفۆرمخوازى چەپى لایەنگرى سۆڤیەت بوو، لە چالاکیدا بڕواى بە خەباتى پەرلەمانى و دیکتاتۆریەتى پرۆلیتاریا هەبوو بۆ گەیشتن بە دەسەڵات45. ئەم پارتەش وەکو حزبى تودە نەیتوانى سود لەفەرمیبوونى خۆى وەربگرێت، بەڵکو پرۆژە خۆرئاواییەکە لەبەرامبەر ئەم هێزە بەرهەڵستکارەدا لە ئێران و تورکیادا زیاتر زەمینەى بۆ پارتە راست و ئیسلامییەکان دەبینى.

ئاشکرایە کە داگیرکردنی ئێران لە لایەن هێزە هاوپەیمانەکانەوە لە 25ی ئابی ساڵی 1941 دا، بە خاڵێکی وەرچەرخان و قۆناغێکی نوێ و چارەنووسساز لە مێژووی ئێرانی هاوچەرخ دادەنرێت کە گرنگترین دەرهاویشتەکانی هەڵوەشاندنەوەی کوتوپڕی لەشکری پاشایەتی ئێران و روخانی دیکتاتۆری بیست ساڵەی رەزاشا پەهلەوی بوو، لە بەرامبەریشدا ئازادبونی زیندانییە سیاسییەکان، گەڕانەوەی دوورخراوەکان لە دەرەوەی وڵات، دەستپێکردنەوەی ژیانی پارتایەتی و پەرلەمانتاری، پەرەگرتنی جوڵانەوەی دیموکراتی سەرانسەری و تێکۆشانی نەتەوایەتی ئازادیخوازانەی گەلانی غەیرە فارس، روخساری سەرەکی قۆناغە مێژووییە نوێیە کە بوون.

 لە هەلومەرجێکی بەو جۆرەدا، ژمارەیەک لە ڕۆشنبیرە مارکسی و کۆمۆنیست و سۆسیال دیموکراتەکان و کەسانی میللی و ئازادیخوازی وەک: میرزا سلێمان ئەسکندەری، ئیرەج ئسکندەری، رەزاا روستەم، ئەدشیر ئاونسیان، د. مورتەزا یەزدی، مەحمود بەقراگی و خەلیل ملکی ...هتد، لە تشرینی یەکەمی ساڵی 1941 دا حیزبێکیان بە نێوی (حزب تودە ایران/ پارتی گەلی ئێران) لە تاران دامەزراند46.

شایەنی باسە حزبی تودە بە یەکێک لە گرنگترین حیزبە مارکسیستە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئێرانی دادەنرێت کە بۆ ماوەی چوار دەیە لە مێژووی ئێرانی هاوچەرخدا، لە نێو رووداوە سیاسییە گرنگ و چارە نووسسازەکاندا هەڵسووڕاوە، وەک حیزبێکی جەماوەری مۆدێرن کاریگەری خۆی لەسەر ئەو رووداوانە هەبووە و قامکی لە سەر خەباتی دژی دیکتاتۆری و کۆنەپەرستی نێوخۆ و ئیمپریالیزم لەو وڵاتە دا دیارە، بەڵام خۆرئاوا رێگەى نەدەدا ئەم هێزە باڵادەستبێت.  

لە ڕاستیدا حیزبی تودە لەم قۆناغەدا گیرۆدەی، چارەنووسێکی نالەبار و مەترسیدار هات، پاش سەرکوتنی کودەتا، قۆناغی سەرکوت و ڕاوەدونان تا ڕادەی ڕیشەکێشکردنی حیزب دەستپێکرد، دیارە تودە زێدەتر لە تێکڕای هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانی دیکەی ئێران وە بەر شاڵاوی ڕق و تۆڵەی حکوومەتی کودەتا و دەربار کەوت، پاش ئەوەی رژێمی پاشایەتی لە ڕێگای دەزگا هەواڵگریەکانی فەرمانداری سەربازی لە تاران و بە یارمەتی دەزگای (CIA) هەواڵی وردی لە سەر ڕێکخستنەکان و شوێنی نهێنی و ئەندامە چالاکەکانی حیزب چنگ کەوت، زنجیرەیەک شاڵاوی ڕاونان و گرتنی تودەییەکانی دەستپێکرد و لە نێوان ساڵانی 1953 ــــ 1958 زیاتر ەل سێ هەزار کەسی  لە کادر و ئەندامە چالاکەکانی حیزبی تودە گرت و ڕەوانەی زیندانە تاریک و شکەنجەخانەکانی کردن، کە هێندێک لەوانەی پلەی ڕێبەرایەتییان هەبوو،وەک (بەهرامی، یەزدی، عەلەوی و شەرمینی). حزبى تودەیش وەک چەپەکانى تورکیا سەربەخۆ نەبوون و وابەستەبوون بە سۆڤیەتەوە.  زۆربەی سەرچاوەکان لە سەر ئەوە کۆکن کە حیزبی تودەی ئێران بە درێژایی مێژووی هەڵسووڕانی وەک حیزبێکی سەربەخۆی چەپی نیشتمانی نە جوڵاوەتەوە و چالاکییەکانی لە پێناو پشتگیری و لایەنگریکردنی بەرژەوەندی و سیاسەتەکانی رۆژی یەکێتی شورەوی لە ئێران و ناوچەکەدا بووە، بە جۆرێک ئەو حیزبە بە تەواوی تەسلیمی ئیرادەی ئەنتەرناسیونالیزمی کۆمۆنیست (کۆمێنترن) بووە و وەک ئامرازێکی دەستی ئەو زلهێزە لە ئێراندا هەڵسووڕاوە47 .

چوارەم: بەکارهێنانى ئیسلام بۆ بندەستکردنى نەتەوەکان لە تورکیا و ئێراندا

بەکارهێنانى ئیسلام بۆ بندەستکردنى نەتەوەکان لە تورکیا و ئێراندا خودانى تایبەتمەندى تایبەت بەخۆیەتى. لە تورکیادا و لەپاش جەنگى یەکەمی جیهان، ئیسلام لە پرۆژەى پارتە سیاسییەکاندا زەمینەیەک بوو بۆ رامکردنى دەنگى نەتەوە ناتورکە موسڵمانەکان، بەتایبەتى نەتەوەى کورد. هاوکات ئیسلام بەکارهێنراوە بۆ نەیارییەتى جوڵانەوە بەرهەڵستکارییە نەتەوەکانى دژ بەنەتەوەى تورک. لە ئێراندا رەوشەکە جیاواز بووە. زیاتر دەسەڵاتى سیاسیی بۆ رامکردنى گەلانى ئێران کەڵکى لە نەژاد و ئێرانیبوون وەردەگرت، بۆ ئەم مەبەستەش پرۆژەى ئیسلامیی و مەزهەبى بە پرۆژەیەکى چەقبەستوو و دواکەوتوو هەژماردەکرد.

مەسەلەى نیشتمانى یان نەتەوەیى لە ئێراندا دواى شۆرشى دەستووریى سەرى هەڵدا، ئەم شۆرشە دوو ڕووى تایبەتى (نیشتمانى و دیموکراسى) هەبوو، خەونى ئەم شۆرشە شێوەیەکى نیشتمانى هەبوو، هەڵبەتە نیشتمانى بەماناى ئێرانى نەک فارسى، چونکە رۆڵى تورکەکانى ئازەربایجان و بەختیارى و ئەرمەنییەکان لەسەرکەوتنى شۆرشەکەدا شتێکى بەرچاو بوو، بەڵام رووداوەکان و بەرژەوەندییەکان هەوڵیان ئەدا وتارى (نیشتمانى) تەنها بەماناى (فارسییەکەى) نیشان بدەن و ئەم مانایەش (ئێران)ى بوونیان لەبرى فارسى بەکاریان دەهێنا، بوە هۆى ئەوەى سەرەنجام وتارى ناسیۆنالیستى فارس گەرا بە پشتگیرى بێگانە، کەسى تایبەتى، خۆیان ببەنەسەر دەسەڵات، ئەو کەسەش بێجگە لە رەزا شا کەسێکى تر نەبوو، ئەو  بەکودەتا و پشتگیرى بێگانە، دەسەڵاتى رەهاى خۆى پێکهێنا. رووە دژە زۆرداریەکەى شۆرشى دەستوورى کە تایبەتمەندییەکى دیموکراسیانەى هەبوو، بووە هۆى ئەوەى کە بەهەوڵ و کۆششى ئازەربایجانییەکان، بەندى ئەنجوومەنى ویلایەتیەکان لەیاساى بنەڕەتى شۆڕشەکەدا بگونجێنرێت کە هیچ کاتێکیش لە سەردەمى پەهلەویەکاندا جێبەجێ نەکراوە. رەزا شا لایەنە دیموکراسیەکەى شۆرشى بەشێوەیەکى تەواو فەرامۆش کرد و لایەنى نیشتمانییەکەشى بەیەک زمان و یەک نەتەوەوە سنوردار کرد. کۆبوونەوەى نەتەوەسازیى کە ڕێکخستنى زۆرداریى ڕەزا شا ڕووبەڕووى هێز و سەرکوتکردنى توندى فەرهەنگى و ڕامیارى نەتەوە غەیرە فارسەکان بوویەوە، ئەنجامەکەى بونیادنانى ئەو کۆمەڵگا زۆردار و نایەکسانە بوو لە ڕووى نەتەوەییەوە.48  ئەم رەوشە لە سەردەمى موحەمەد رەزا شا درێژەى هەبوو، موحەمەد رەزا شا لەشۆڕشى سپیدا بەتەواوى چاوى لەهەموو رێوشوێنەکانى ئەتاتورک کرد و لەرێگەى بایەخدان بە زمانى فارسى هەوڵى زیندوکردنەوەى رابردوى فارسى دەدا. شاى ئێران هاتنى ئیسلامى بەهاتنى فەرهەنگێکى بەربەرى لە ئەدەبیات و پەروەردەى ئێراندا شوێنکردەوە. بەڵام بەچەندین شێوە رژێمى شا بەتایبەتى لە حەفتاکاندا پیاوانى ئایینى بۆ خزمەتى پرۆژەکانى بەکارهێنا، بەتایبەتى لەسیاسەتى دەرەکیدا نەزمى شیعەگەرایی بەلایەوە گرنگ بوو. بۆئەوەى وێناى خۆى لەلاى دامەزراوەى ئایینى ناوخۆ خاوێنبکاتەوە. بۆ نموونە پشتیوانى موسا سەدرى کرد لە لوبنان تاوەکو کیانێکى شیعى سەر بە ئێرانى هەبێت، لەکاتێکدا شیعەکانى لوبنان دژبون بە سیاسەتى ئەمریکیانەى شا کە ببویە پۆلیسى ئەمریکا لە کەنداوى عەرەبیدا. هەرئەم پێودانگە ئاینییەیش بو لە هەژموونى ئێران لەناو شیعەکانى دەرەوەدا پەیوەندییەکانى ئێران و سعودییەى بەرەو ئاقارێکى دژوار بردبوو49 .بەڵام لە تورکیادا بە پێچەوانەوە ئیسلام لەپاش جەنگى یەکەمی جیهان پرۆژەیەکى نزیک لە میریی و پارتە سیاسییەکان بووە بۆ بندەستکردنى نەتەوە ناتورکەکان.

ئەمەش زێدەتر کەڵکەڵە و دنەى  رامیاریى ئەمەریکا و خۆرئاواى لەسەردا بوو، چونکە بزاڤە ئیسلامیی و خێڵەکییەیان لە ژێر نێوى پشتێنەى سەوز لە مەتەرێزى دژ بە کۆمۆنیزمدا هەڵدەسوران و لەو میانەیشدا هەمیشە سوننیگەریى نەقشبەندیش لایەنى کۆنەپارێزى میریى لەلا پەسەند بوو50. دیارە ئەوکاتیش پێکهاتەى کۆمەڵایەتى، ئایینى و ئابوورى کورد لە ژێر هەیمەنەى ڕۆحى ئەو ڕێبازە ئایینیانە بوون کە لە کوردستاندا ئامادەییان هەبوو51. لە لایەکى ترەوە کورد سەرکوتى ڕۆحى، کلتوری و زەبروزەنگى سەر ڕاپەرینەکانى خستبووە ئەستۆى پارتی گەلی كۆماری و پشتگیرى خۆیان بۆ بەرەى بەرهەڵستکار وەک تۆڵەیەک بۆ سەر کەمالیزم دووپاتدەکردەوە52. 

لەئاکامى ئەم گەمەیەدا پارتی دیموكرات توانى سەرنجى زۆرینەى سەرۆک هۆز و شێخەکان رابکێشێت، بۆ نموونە دەیتوانى بە کۆنترۆڵکردنى 20 خاوەن زەو و ئاغەوات تەواوى دەنگەکانى شارى دیاربەکر و دەوروبەرى مسۆگەر بکات53 .

ئەو پارتە ڕێڕەوێکى ئیسلامیانە و نەزمێکى مەزهەبیانەى لە نێوچە کوردییەکاندا هەبوو، بەمەش خۆى لە بنەما و خواستە نەتەوەییەکان دزیبوویەوە. بۆ نموونە بانگەشەکانى هەڵبژاردنیان بریتى بوو لە:  (ئەى کوردینە ئێمەش موسوڵمانین وەک ئێوە)، (ئەگەر لە هەڵبژاردن سەرکەوین لە هەر دێیەک مزگەوتێک دەکەینەوە 54). هاوکات (نەوڕەسییەکان) لە ئاکامى گیرۆدەبوون و فشارى سەریان و گرتن و ئازاردانى (سەعیدى کوردى) رێبەری رەوتەکە لە سەردەمى پارتی گەلی كۆماری دا دەنگیان خستە پاڵ  دەنگى پارتی دیمورات، لە بەرامبەردا ئەوانیش ئازادیى بانگەواز و پەیامەکەیان تا ئەندازەیەک بۆ فەراهەمکردن55 .

نەوڕەسییەکان بەهێزترین ڕەوتى سۆفیگەرى بوون، کە لە ژیانى سیاسیى تورکیادا کاریگەرییان هەبوو56. نەقشبەندیەکانیش کاریگەریى فرەیان لە ژیانى رامیارییدا هەبوو، ئەوانیش لە دەوروبەریى (بەدلیس)ى کوردنشیندا پشتیوانى مەزنى پارتی دیموكرات بوون. هەروەها قادریەکانیش  پشتیوانیان لەو پارتە دەکرد57. ئەو پێڕەوانەیش سەر بە ڕێبازى سلێمانی بوون لەبەر دژایەتییان بۆ ئەتاتورک و ڕیفۆرمەکانى، کاریگەرییان هەبوو لە سەر دوورخستنەوەى دەنگدەران لە پاری گەلی كۆماری58 . بەمجۆرە پارتی دیموكرات دەستیان بە تۆڕێک چین و توێژى خەڵک  گەیشتبوو کە لە هیچ جێگەیەکى تورکیا وەک کوردستان بەرین و بەهێز نەبوو.

پارتى عەدالەت هۆز و رێبازە ئایینییەکانى بە ئایدیۆلۆژیا بەکاردەهێنا بۆ  کۆکردنەوەى دەنگى جوتیار و چینەکانى خوارەوە، لەم پێناوەدا تەواوى پڕەنسیپەکانى هۆزایەتى لە کوردستاندا لە سەروى یاساى حکومەتەوە رێزیان لێ دەنرا 59، ئەمەش فاکتەرێک بوو تا رووناکبیر و وردەبۆرجواى کورد نەتوانن لە کۆمەڵگەى کوردیدا شوێنى خۆیان بکەنەوە، بەمەش پارتى عەدالەت توانى لە هەڵبژاردنى 1965 دا دەنگى زۆرینەى کورد بەدەست بهێنێت. پارتى عەدالەت لە پاش سەرکەوتنى لە هەڵبژاردنەکانى تشرینى یەکەمى 1965دا رایگەیاند:" هەنگاوى یەکەمى رێگرتنە لە بزووتنەوەى کۆمۆنیستى60 .

لە کانونى دووەمى 1970 دا پارتێکى ئاڕاستە ئیسلامیى بەنێوى ( پارتى سیستەمى نیشتمانى) لەلایەن ( یونس عارف ئیمرە) دامەزرا61. سەرەتا ئەم پارتە لە هەناوى رێبازى نەقشبەندیى لە تورکیا دا خۆى نومایان کرد، ئەندامانى بریتى بوون لە خوێنکارانى پەیمانگە ئیسلامییەکان، لەوانە شوێنکەوتوانى (سەعیدى کوردى) بەگەرمى پشتیوانی خۆیان بۆ دووپاتکربووەوە62 .

پارتى سیستەمى نیشتمانى لە یەکەم کۆنگرەى خۆیدا 1971 (نەجمەدین ئەربەکان)ى  وەک سکرتێرى گشتى هەڵبژارد. سەرەتا لە بڕیارەکانى یەکەم کۆنگرەدا بەئاشکرا دژایەتى هەردوو پارتى دەسەڵاتدار کە پارتى عەدالەت و گەلی كۆماری بوون کرد و وەک کرێگرتەى خۆرئاوا ئاماژەی پێدان63 . هەربۆیە لە کودەتاى 1971 دا لەلایەن دادگەى دەستوورى تورکیاوە  بە تۆمەتى سوکایەتى بەپڕەنسیپەکانى عەلمانییەت و ئەتاتورک قەدەغەکرا64 ،  ئیتر لایەنگرانى پارتى هەڵوەشاوە چەند رێکخراوێکى نێوچەیی پەرتەوازەیان دامەزراند تا زەمینەسازیانکرد و  لە تشرینى دووەمى 1972 دا بڕیارى دامەزراندنى پارتێکى نوێیان بەنێوى (پارتى رزگارى نیشتمانى) دا، ئەم پارتە  لەلایەن (حسێن عارف) و (نەجمبەدین ئەربەکان)وە دامەزرا. ئەم جارە لەبەرامبەر پڕەنسیپە عەلمانییەکانى تورکیادا راستەوخۆ دژایەتى نەدەکرد65، هەربۆیە توانى لە حکومەتە ئیئتلافییەکانى ساڵانى حەفتا دا بەشدارى بکات و لە یەکەم بەشدارى هەڵبژاردنى پەرلەمانیى وڵاتەکەیدا لە 1973 دا توانى لە 12% ى دەنگى گەلانى تورکیا بەدەست بهێنێت و پێکەوە لەگەڵ پارتی گەلی كۆماری حکومەتێکى ئیئتلافى پێکبهێنن، کە 6 پۆستى وزارى گرنگ، لەوانە وەزارەتى ناوخۆ و داد و هەروەها جێگرى سەرۆک وەزیرانیان پێدرا66 .

فاکتەرەکانى سەرکەوتنى ئەم پارتە پشگیریکردنى کاندیدەکانیان بوو لەلایەن نورسیی نەقشبەندییەکانەوە، کە مەچەکى بەهێزى ئەو دوو بزووتنەوەیەش لە کوردستاندا بوو. چونکە پارتى توانیبووى لەماوەیەکى کەمدا هەموو ئەو رێبازە ئاینییانە کە کاریگەرن لە کۆمەڵگەى کوردیدا بۆ خزمەتى سیاسەتەکانى بەکاربهێنێت67، بەگرتنەبەرى درووشمە ئایینییەکان لەنێو پیاوانى ئایینى نەقشبەندى و ئاغا و شێخەکانى کورد دا شوێنى خۆى بکاتەوە، ئەمەش تەنها فاکتەرى سەرکەوتنەکانى بوو لە هەڵبژاردنەکاندا68. وەلێ لە هەڵبژارنەکانى 1977 دا بەشدارى کردەوە، بەڵام توانى 6،8% دەنگەکان بەدەستبهێنێ، لێرەشدا هۆکارى کەمبوونەوەى دەنگەکانیان پشگیرینەکردنیان بوو لەلایەن نورسییەكانەوە کە چوار ملیۆن پێڕەویان بەگشتى لە تورکیا و بەتایبەت لە نێوچە کوردنشینەکاندا هەبوو69. پارتى رزگارى نیشتمانى لەگەڵ ئەوەى پارتێکى ئیسلامى بوو، بەڵام لە پێڕەو و ستراتیژیدا بیرى ناسیۆنالیستى بەهێزى حەشاردابوو، تەنانەت ئەم پارتە لە ساڵى 1974دا فاکتەرى هێرشى تورکیا بوو بۆ سەر قوبرس و رێبەرەکەى بە رزگارکەرى تورکەکان لەدەرێى تورکیادا ناوزەد دەکرا70 .

بەمجۆرە بەوردى تێدەگەین کە لە تورکیادا پارتە باکگراوند ئیسلامى و راستڕەوەکان ئیسلامیان بەکارهێناوە بۆ بندەستکردن وبەکارهێنانى نەتەوە ناتورکەکان، بەڵام لە ئێراندا لەبەر ئەوەى رژێمى تاک حزبى هەبوو، ئێران زیاتر پشتى بە ناسیۆنالیستى دەوڵەت نەتەوە دەبەست و بندەستکردنى نەتەوەکانى بەشێوەیەکى کەمتر لە تورکیا لەرێگەى ئیسلامەوە فەراهەم هێنابوو، بەڵام ئەم رەوشە لەگەڵ سەرکەوتنى شۆڕشى گەلانى ئێراندا پێچەوانە بوویەوە، جارێکى تر ئیسلام کرایە فاکتەرێک بۆ سەرکوتى نەتەوە و کەلتورە جیاوازەکانى ئێران. دروست ئەم رەوشە لە تورکیایش گیرایە بەر، بۆ نموونە تورکیا لە کۆتایی حەفتاکاندا پشتیوانى لە حزبوڵاى کوردى کرد لە ناوچە کوردییەکان تا دروشمە ئاینییەکان بەکاربهێنن بۆ رووبەڕووبوونەوەى چەپ و پارتە کۆمۆنیستەکان لە ناوچەکەدا. هەروەک چۆن لە ئێرانیشدا و لە هەمان قۆناغدا رژێمى ئیسلامى ئێران تەواوى پارتە کوردییەکانى بەتۆمەتى دەرچوون لە ئایین و بە فەتواى ئایینى لە ئایین دەبردەدەرێ و خەڵک و كۆمەڵگەی ئیسلامى لێهان دەدان.

ئەنجام

لەم توێژینەوەیەدا گەیشتینە ئەم ئەنجامانەی خوارەوە:

یەکەم: مەزهەبى شیعە وەک بیرى سیاسیی ئێرانییەکان و مەزهەبى سوونە وەکو بیرى سیاسیی تورکەکان بناغەیەکى تۆکمەى بەهێزکردنى بیرى ناسیۆنالیستى و نەتەوەگەرایی هەردوو وڵاتبووە و لەکاتێکدا کە بانگەشەى دەوڵەتى سیکیۆلار و مۆدێرنەش کراوە هەردوولا نەیانتوانیوە خۆیان لە کاریگەریی ئەم بەکارهێنانە سیاسییەى ئایین بەدوور بگرن.

دووەم: ئایین پرۆژەیەکى نێونەتەوەیی بووە و لە ململانێکانى جەنگى ساردا نەخشى گەورەى لە ئێران و تورکیادا بینیوە.
سێیەم: تورکیا و ئێران لە رەهەندى بەکارهێنانى ئایندا هەم رووبەڕووى بەریەککەوتن بوون، هەمیش کاریگەرى و چاولێگەری یەکتریی بوون.

چوارەم: ئاین لە هەردوو وڵات فاکتەرى بندەستکردنى نەتەوە نافارس و تورکەکان بووە.
پێنجەم: ئایین فاکتەرێک بووە بۆ رابەرایەتى تورک و فارس بۆ جیهانى ئیسلامیی.

شەشەم: ئایین وەک تەوژم و رەوتێکى بەرهەڵستکار بەشێک لە ململانێ سیاسییە ناوخۆییەکانى ئێران و تورکیاى ئاراستە کردووە.
حەوتەم: هەردوو وڵات ئایینیان وەکو مەرجەعى فەرهەنگى و نەتەوەییان نەبینیوە، بەڵکو ئامڕازى هەژموون و هێز و ململانێ سیاسییەکانیان بووە.

هەشتەم: ئایین نەبوەتە رەوتێک کە پەیامێکى ئینسانى و مەدەنى پێبێت، بەڵکو فاکتەرى بندەستى و دوواکەوتن و پلیشانەوەى چینەکانى خوارەوە و چینى گشتى خەڵک بووە.

سەرچاوە و پەراوێز

1. عەلى حەرب: پەرەسەندنى مێژووى جوڵانەوەى سەفەویی لە ئێران، وەرگێڕانى بەرزانى مەلا تەها، چاپى یەکەم/چاپخانەى کارۆ، 2012، ل52.
2.  ماجید خەلیل: کورد لەسەردەمى خەلافەت و خەواریجدا، چاپى یەکەم، چاپخانەى رێنما، 2014،
 3. رسول جعفریان: الشیعە فى ایران، المترجم: على هاشم الاسدى ، منشورات (مرکز الدراسات الاسلامیە) مشهد،1999،ێ44.
4.  عەلى حەرب:سەرچاوەى پێشوو،ل 64.
5.  حدائق الاحزان "إیران و ولایە الفقیه": د.  د. مصطفى اللباد،41-42، www.albainah.net .
 6.  د. حسان عبداللە: إصلاح الحوزە الشیعیە "کسر الجمود والانفتاح علی العصر": https://aafaqcenter.com
7.  یاسین عزم على: الدور السیاسی للموسسە الدینیە الایرانیە،1941-1979، رسالە ماجستیر غیر منشورە بجامعە منصورە، قسم تاریخ، 2015،155.
  8. امل عباس جبر البحرانی: الثورە الاسلامیە فی إیران "دراسە تاریخیە فی اسبابها و مقدماتها ووقائعها، دراسە دکتوراه، کلیە التربیە – جامعە المستنصریە، 2007، 90-91.
9.بەرزانى مەلا تەها: سەنگی رۆحانییەکان و نەخشی دامەزراوەی ئایینیی لە مێژووی هاوچەرخی ئێرانداhttps://www.milletpress.com/Detail.aspx?Jiamre=50888&T
  10.Svante E. Cornell; The Naqshbandi-Khalidi Order and Political Islam in Turkey، https://www.hudson.org/research/11601-the-naqshbandi-khalidi-order-and-political-islam-in-turkey.
  11.Svante E. Cornell; The Naqshbandi-Khalidi Order and Political Islam in Turkey
 12. ولید رضوان: ترکیا بین العلمانیە والاسلام فى القرن العشرین ،ط1، شرکە المطبوعات للتوزیع والنشر، بیروت، 2006.،ل69-70.
13.  سەرچاوەی پێشوو، ل70.
 14. پەیمانەکە لە نێوان تورکیاو سۆڤیەتدا 1925 واژۆکرا. (صلاح هورى: پێداچوونەک ل سەر هندەک بەلگەنامێن تایبەت ب کوردان ڤە، چاپخانەى هاوار، دهۆک، 2006، ل47 ).
  15.Selim Deningil : Turkish Foreign Policy during  The Second World War، University Press،Cambridge،1989،P.179.
  16.نصیف جاسم المطلبى: موقع ترکیا الجیو إستراتیجی و اهمیته للعراق، رسالە دکتورا غیر منشورە، قسم الجغرافیە، کلیە الاداب، جامعە بغداد، بغداد، 1986، ل263.
  17.عونى عبدالرحمان السبعاوی : العلاقات العراقیە الترکیە(1932ـ 1951)، مرکز دراسات الترکیە، بغداد، ب.س. ل 165 .
 18. لە 24ى شوباتى 1955 دا ئێراق و تورکیا ئەم پەیمانەیان مۆر کرد و لە5 ى نیسان دا بەریتانیا و لە 23ى تشرینى یەکەمى هەمان ساڵدا ئێران چووە ڕیزى پەیمانەکەوە .( احمد نوری النعیمی: ترکیا وحلف الشمال الاطلسی،ط1، المطبعە الوطنیە، عمان، 1981، ل96 ).
  19.توغبا یەشار ئۆغلو: حزبوڵڵاى کوردیی لەتورکیا، وەرگێڕانى ماجید خەلیل، دەزگاى ئایدیا، ساێمانى، 2018، ل 19.
  Albert Hourani، 20.The Emergence of the Modern Middle East (Oakland، CA: University of California Press، 1981)، p. 78.
 21. عەلى حەرب: سەرچاوەى پێشوو،ل74.
 22. هەمان سەرچاوە، ل 75.
  23.هەمان سەرچاوە، ل110.
  24.İsmail KURUN: Arab Nationalism from a Historical Perspective: A Gradual Demise? https://dergipark.org.tr/download/article-file/333761
  25. عەباس خۆشناو و ئەوانی تر: تورکیا نەبەرد لەپێناوى مانەوەدا، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیژى، سلێمانى ،2006،ل298.
  26.İsmail KURUN: Arab Nationalism from a Historical Perspective: A Gradual Demise?
  27.حسین احتسابى: بیست دى قتل امیر، هفتە نامە فرهنگی - اجتماعی -جوانان‎/شماره سوم - شنبه 19 دى 1383.
  28.توغبا یەشار ئۆغلو:سەرچاوەى پێشوو، ل 26.
 29. إصلاح الحوزە الشیعیە "کسر الجمود والانفتاح علی العصر": د. حسان عبداللە،  https://aafaqcenter.com.
 30. توغبا یەشار ئۆغلو: سەرچاوەى پێشوو، ل 44.
  31.توغبا یەشار ئۆغلو: سەرچاوەى پێشوو،ل 90.
32.  توغبا یەشار ئۆغلو: سەرچاوەى پێشوو،ل 111.
 33. هەمان سەرچاوە
  34.هەمان سەرچاوە
 35. هەمان سەرچاوە
 36. عەباس خۆشناو ئەوانى تر: سەرچاوەى پێشوو، ل 310-311.
 37. هەمان سەرچاوە، ل 312.
38.  احمد سعید سلیمان، التیارات الدینییە والقومیە فى ترکیا ، ب.ت، قاهرە، ێ78.
 39.  محمد عزیزى: ترکیا - إیران: الصراع على العرب فی التاریخ والجغرافیا والمذاهب! https://www.orient-news.net/ar/news_show/87017/ترکیا--إیران-الصراع-على-العرب-فی-التاریخ-والجغرافیا-والمذاهب
40.  الیسار الترکی النشڕە والصراع مع القومیە والاسلام السیاسی http://araratpost.net/00639/
  41.  https://rojnews.news/رۆژهەڵاتى ناوەراست/ شۆڕشی گەلانی ئێران چۆن دزرا دۆسییە-23784?fbclid=IwAR25SQsh4XZJLh8MOI-s08ptzllhMtnGI3dwkRzVKdm2X_kZoFyZk24yXZE
 42.   https://rojnews.news/رۆژهەڵاتى ناوەراست/ شۆڕشی گەلانی ئێران چۆن دزرا دۆسییە-23784?fbclid=IwAR25SQsh4XZJLh8MOI-s08ptzllhMtnGI3dwkRzVKdm2X_kZoFyZk24yXZE
43.  https://rojnews.news/رۆژهەڵاتى ناوەراست/ شۆڕشی گەلانی ئێران چۆن دزرا دۆسییە-23784?fbclid=IwAR25SQsh4XZJLh8MOI-s08ptzllhMtnGI3dwkRzVKdm2X_kZoFyZk24yXZE
44  Naci kutlay : kürtler ، ziyüzy lagirerken، 44. birin ci baski pêri yayinlari، Istanbul، 2002،S.256.
 45. عبدالله اوج الان: قضیە التحرر الوطنى الکردستانى وطریق الحل، من منشورات حزب العمال الکردستانی،1982، ل 242; ئیسماعیل بێشکچى: سیوسێ گوللە،ل374.
46.د. یاسین سەردەشتى: هەڵوێستى حزبى تودە لە حاست کێشەى نەتەوایەتى گەلى کورد لە ئێران1941-1983 http://www.historyofkurd.com/2017/07/24/هەڵوێستی-حزبی-تودە-لەحاست-کێشەی-نەتەو/?fbclid=IwAR18stjZpVlaM-Grv6668Y8TTaqGqHgM8THgKJVMlUT6iwyI7tbnDh69VAI، 
47.  http://www.historyofkurd.com/2017/07/24/هەڵوێستی-حزبی-تودە-لەحاست-کێشەی-نەتەو/?fbclid=IwAR18stjZpVlaM-Grv6668Y8TTaqGqHgM8THgKJVMlUT6iwyI7tbnDh69VAI
 48. یوسف عزیز بنى طرف: عرب الاهواز: ازمە الهویە القومیە وحقوق المواطنە http://studies.aljazeera.net/ar/reports/2018/09/180930092119361.html
 49. موقع الرصد: حقائق حول إیران بعد 31 عاماً من الثورە!! http://www.alrased.net/main/articles.aspx?selected_article_no=4085
  50.عەبدوڵا ئۆج ئالان : بەرگریکردن لە گەلێک، و: لوقمان عەبدوڵا، چ1، چاپخانەى ڕەنج، لە بڵاوکراوەکانى مەکتەبى راگەیاندنى(پ.چ.د.ک)سلێمانى، ب.ش، ب.س ، ل 349 .
 51. لە باکوورى کوردستاندا ئەم ڕێبازە ئاینیانە ئامادەییان هەبوو: نەوڕەسی، نەقشبەندى، تیجانى، سلێمانى . (ولید رضوان : موقف تیار الاسلامى 2008،ل 4160).
52.  فەیروز ئەحمەدو ئەوانی تر : تورکیا نەبەرد لەپێناوى مانەوەدا، و: خەلیل بەکر مەحمودء ئەوانى تر، چ1، سلیمانى، 2006،ل 227 .
  53.David Mcdowall : Kürtler،M.Avesta،Istambul،1996، S.157.
  54.مصطقی الزین : اتاترک وخلفاءوه، ل 273 .
55.  احمد نورى النعیمى : الحرکات الاسلامیە الحدیثە فی ترکیا، حاضرها ومستقبلها، دار البشیر، عمان،(ب.ع)، ل 102 .
 56. کریم محمد حمزە و دهام محمود على الجبورى : القوى الفاعلە فى المجتمع الترکی، بیت الحکمە، بغداد، 2002، ل 64 .
 57. دێڤید ماکداوڵ : س، پ، ب2، ل 813 .
 58. ولید رضوان: تیار الاسلامی، ل 158ـ 159 .
 59. ڕندرو فنکل ونکهت سیرمان : ترکیاـ المجتمع والدولە، ت. د.حمید الدوری، بیت الحکمە، بغداد،2002، ل 335 – 336.
 60. رجالات النخبە السیاسیە فى ترکیا ( سلیمان دیمیرل ) ، مرکز دراسات الستراتیجیە، عدد (1)، 1998، ل 32.
 61. احمد نوری النعیمی: الحرکات الاسلامیە فی ترکیا، ل 117، 127.
62.  ازاد سعید حمو: س، پ، ل 183.
 63. یوسف إبراهیم الجهمانی : حزب الرفاە،ل 10.
 64.کەنداڵ نەزان و ئەوانى تر: س، پ، ل 179.
65.  یاسر احمد حسن: ترکیا البحث عن المستقبل، ط1، دار اڕلمعرفە البنانیە، القاهرە،2006، ل78; احمد نورى النعیمى: الحرکات الاسلامیە، ل127.
 66. یوسف إبراهیم الجهمانى: حزب الرفاە، ل1-12؛ فیروز احمد و اخرون: س، پ،ل 141.
  67.یاسین احمد حسن: س، پ، ل 78.
 68. دیڤید ماکداوڵ: س، پ، ل842.
69.  مارتین ڤان برانەسن: س،پ، ب2، ل333،334; ابراهیم الداقوقى: س،پ، ل181.
 70. جلال عبدالله معوض: صناعە القرار فی ترکیا والعلاقات العربیە الترکیە ،ط1، مرکز دراسات الوحدە العربیە، بیروت،1998،ل 87.

 

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا لە ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان بڵاوکراوەتەوە

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure