لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

موعتەزیلە..كێشەی تێكەڵكردنی دەسەڵات و ئایین

13/02/2020


بە درێژایی مێژوی ئیسلام، كێبڕكێ لە نێوان چینی پێشكەوتوخواز و محافیزكار و تەقلیدییەكاندا بونی هەبوە، زەقترین كێبڕكێ ئەوەیە كە لە نێوان ئەقڵگەرا و دەقگەراكاندا دروست بوە.

لە مێژوی ئیسلامدا ئەوانەی بە توندی پابەند بون بە دەقە پیرۆزەكانی قورئان و حەدیسەوە، بە ئەهلی سوننە و جەماعە بەناوبانگ بون، بە تایبەت لە بوارەكانی عەقیدە و خوداناسی.

بەڵام ئەگەر گروپێك باسی ئەقڵگەرایی ئایینی و كاراكردنی ڕۆڵی ئەقڵیان لە بوارە ئایینییەكەدا كردبێت و ویستبێتیان ئەقڵ بكەنە پێشەنگ، ئەوا مۆركی كوفریان دراوەتە پاڵ، ئەمەش بە ڕای زۆرێك لە توێژەرانی مێژوی ئیسلام "یەكێكە لە هۆكانی چەقبەستویی لە ئایین و ئەقڵیەتی ئایینیدا".

ئەم ململانێیە لە سەردەمی عەباسییەكاندا گەیشتە ترۆپك، لەو سەردەمەدا دو ئاڕاستە پەیدا بو، یەكیان بریتی بو لە دەستگرتن بە پاشماوە و گەڕانەوە بۆ دەقی فەرمودە و وازھێنان لەسەر پێوانە و قیاس تەنها لە ناچاریدا نەبێت، دوەمیشیان بریتی بو لە خستنەگەڕی عەقڵ و كردنی بە پێوانە بۆ لێكدانەوەی مەسەلە ئاڵۆزەكان. نمونەی یەكەم، فەرمودەناسان كە زۆرینە بون، دوەمیش موعتەزیلە بون كە ھەڵگری زانستە تازەكان بون، ململانێ‌ و ناكۆكیی فیكری لە نێوان ئەم دو لایەدا ڕوی دا لە مزگەوتەكان و حەلقە دەرسییەكاندا بە گفتوگۆ ڕوبەڕوی یەكتر دەبونەوە.

كێشەی ئەم ململانێیە ئەوە بو كە دەسەڵات تیایدا بێلایەن نەبو، هەر ماوەیەك و خەلیفەكان بە پێی بیركردنەوە یان بەرژەوەندیی خۆیان بە لایەكدا دەكەوتن و لایەكەی تر لە ئازادیی ڕادەربڕین بێبەش دەكرا.

یەكەم گروپی ئەقڵگەرای ئیسلام

(موعتەزیلە) بە یەكێك لەو كۆمەڵە ئەقڵگەرا گرنگانەی مێژوی ئیسلام دادەنرێن، ئەمانە كۆمەڵێك بون زۆر گرنگییان داوە بە فەلسەفە و هزر و پێشكەوتن.

باوەڕیان بە جیاوازیی چینایەتی نەبوە، كاریان لەسەر دروستكردنی یەكسانی كردوە لە نێوان (عەبدەكان) و خەڵكی تردا، زۆر دژی خورافە بون لە ئاییندا، بە هەمو شێوەیەك لە ڕێگەی پێوەرە ئەقڵییەكانیانەوە خورافەچییەكانیان بە درۆ خستونەتەوە، جەختیان كردوەتەوە لە ڕێگەی پێوەرە ئەقڵییەكانەوە شتەكان وەربگیرێن.

مێژوی دروستبونی موعتەزیلە

دروستبونی هیچ گروپێك لە مێژوی ئیسلامدا بە دەر نییە لە كارتێكەرە سیاسییەكان، بۆیە هەندێ لە مێژونوسان، دروستبونی گروپی موعتەزیلە بۆ ھۆكاری سیاسی دەگەڕێننەوە.

ئەو كاتەی ئیمامی عەلی و موعاویە چارەسەری ناكۆكییەكانیان كرد، كۆمەڵێ‌ لە ھەردو گروپەكە (عەلی و موعاویە) جیا بونەوە، بەڵام هەندێكی تر لە مێژونوسان هۆكاری دروستبونی موعتەزیلە بۆ جیاوازیی هزری و دیدگای ئەوان بۆ مەسەلە ئایینییەكان دەگێڕنەوە بەو بەڵگەیەی كە موعتەزیلەكان بە فەلسەفەی یۆنان كاریگەر بون.

لە ئەنجامی بەیەكگەیشتنی فیكرە جیاواز و فەلسەفییەكانی ناوچەكانی دی لەگەڵ ئیسلامدا، كۆمەڵێك كاریگەر بون بە فەلسەفەی (یۆنانی، ھندی، بیروباوەڕی یەھودی و نەسرانییەكان) دامەزرێنەری ئەم فیكرەش ( واصلی كوڕی عەتایە) (٨٠-١٣١ك) كە یەكێك بو لە قوتابیەكانی حەسەنی بەصری.

بۆچی بەم گروپە دەوترێت موعتەزیلە؟

موعتەزیلە كۆمەڵێكن كە ئەھلی سوننەت و جەماعەت بە پشتبەستن بە دەسەڵات ئەوانیان ناو ناوە موعتەزیلە، بەڵام ئەوان خۆیان ناویان لە خۆیان نابو ئەھلی عەدل و تەوحید، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە كە مانەوە لەناو ئیسلام یان دەرچون لێی پەیوەندیی بە ململانێوە هەبوە و كێ دەسەڵاتی بە دەستەوە بوبێت ئەویتری بەركەنار خستوە.

ئەمە بۆ (خەواریج)یش هەر ڕاستە (خەواریج) كە بە مانای دەرچوەكان دێت، ناوێكە دەسەڵاتی زاڵ لە سەردەمی خۆیدا ئەم ناوەی لێناون بەمەش ئەوان لە ڕاستیدا درەچو لە دەسەڵات و بیركردنەوەی باوی گشتین نەك دەرچو لە ئایین.

سەردەمی دەسەڵاتی موعتەزیلەكان

لەگەڵ دەستپێكردنی دەسەڵاتی عەباسییەكاندا موعتەزیلەكان دەسەڵاتیان پەیدا كرد، ئەوان لەگەڵ سێ خەلیفەی عەباسییەكاندا پەیوەندییان خۆش كرد و لەناو دەسەڵاتی عەباسیدا پێگەی گرنگیان بە دەست هێنا، گرنگترینیان مەئمون بو، ئەو هەم پێیان سەرسام بو هەم ملكەچ بو بۆ جێبەجێكردنی داواكارییەكانیان و بە تەواوی مەزهەبەكەیان پشتیوانی كرد، تەنانەت بۆ چەسپاندنی بیروڕاكانیان بە تایبەت لە بابەتی خەلقی قورئاندا توندوتیژی لە بەرژەوەندیی ئەوان و لە دژی نەیارەكانیان بە كار هێنا ئەمەش جارێكی تر كێشەی بێلایەن نەبونی دەسەڵات لە ڕوی ئایینی و ئایدیۆلۆژییەوە لە مێژوی ئیسلامدا دەردەخات.

بەڵام لە هەمان كاتدا لایەنگری مەئمون بۆ موعتەزیلە بویە ھۆی گەشەسەندنێكی گەورەی فەلسەفە لە جیهانی ئیسلامیدا كە مێژونوسان ھۆكاری ئەم گەشەسەندنە دەگەڕێننەوە بۆ دانانی (ئەحمەد كوڕی ئەبی داودی ئیادی) بە قازی، بەڵام هەر ئەوەی موعتەزیلەكان دەسەڵاتیان گرتە دەست كەوتنە چەوساندنەوەی نەیارە هزرییەكانیان، ئەمەش بوە ھۆی دەركەوتنی ئەوەی پێی دەوترێت (مەینەتییەكە)، لە مێژوی ئیسلامدا كە ناسراوە بە (المحنە).

گەشەسەندنی موعتەزیلە و سەردەمی (مەینەتییەكە)

بیرۆكەی (قورئان مەخلوقی خودایە، نەك ئەزەلیی بێت) كە داهێنراوی موعتەزیلە و پاشان پشتگیری دەسەڵاتی خەلیفەی هەبو هۆكاری ئەم میحنەتە بو كە تیایدا چەندین زانای ئەهلی سوننەت و جەماعەت ئەشكەنجە دران تا دان بەوەدا بنێن كە قورئان مەخلوقە نەك (سیفاتی خودا)، لە گرنگترینیان ئەحمەدی كوڕی حەنبەل كە یەكێك بو لە زانا گەورە و ناودارەكانی ئیسلام و ڕەتی بیرۆكەكەی موعتەزیلەكانی كردەوە لە پای ئەمە ئەشكەنجەیەكی زۆر درا.

ڕۆڵی موعتەزیلە لە مێژوی هزری ئیسلامیدا

موعتەزیلە یەكەمین قوتابخانەی كەلامییە لە ئیسلامدا، ڕۆڵی بەرچاوی هەبوە لە برەوپێدانی هزری ئایینی ‌و فەلسەفیدا، بنیاتنەری بنەما ئەقڵییەكانی عەقیدەی ئیسلامییە، لە ڕێگەی قوتابخانەی ناوبراوەوە بزافی ئەقڵگەرایی هاتەئاراوە و توانی لە هەیمەنەی چەقبەستویی بێمانا ‌و پەیوەستبونی ڕەها بە دەقەوە كەم بكاتەوە.

پێشەوایان ‌و قوتابیانی ئەم قوتابخانە، ئەقڵیان كردبوە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندنی زۆرێك لە كێشە ئایینییەكان.

موعتەزیلە وەكو تەوژمێكی هزری ‌و ڕێبازێكی ئەقڵانی دەركەوتنیان حەتمی بو، دەبوا هەر ببونایە بۆ چونە ناو ئەو مەیدانخوازی ‌و ململانێ فكرییەی ئیسلام‌ و مسوڵمانان دوچاری ببون لە لایەن هەواداران ‌و هاوبیرانی جولەكە، مەسیحی، بەراهیمە، مانەوی، مەزدەكی، سابیئە، سومەنی ‌و دەهریەكان لە لایەك‌، بۆ ڕوبەڕوبونەوەی گرسوپە لادەرە شیعی ‌و سوننیەكان لە لایەكی ترەوە.

لەم بارەوە خاوەنی كتێبـی (الانتصار) دەڵێت: ״بێجگە لە موعتەزیلەكان كەس نەبو بەرپەرچی دەهرییەكان (واتە مولحیدەكان بە دەستەواژەی ئەمڕۆ) بداتەوە.״

گەورەیی موعتەزیلە لەوەدا بو هەوڵیان دەدا گرنگی بدەن بە بیر‌وبۆچونی نەیاران ‌و دژەكانیان ‌و ئاشنا بن بە میتۆد‌ و بەڵگە ‌و ڕەخنە و وردەكارییەكانیان، تا بتوانن بە هەمان شێواز ‌و ڕێبازی خۆیان وتوێژیان لەگەڵدا بكەن ‌و ڕەتیان بدەنەوە‌، لە ڕێگەی بەڵگە ئەقڵییە حاشاهەڵنەگرەكانەوە بەرگری لە ئیسلام بكەن.

لە لایەكی ترەوە یەكەمین هەوڵ كە درا بۆ نزیككردنەوەی دەقە ئایینییەكان لە ئەقڵەوە و سەلماندنی نەبونی ناسازی ‌و ناڕێكی لە نێوان ئەقڵ ‌و نەقڵ‌، فەلسەفە‌ و ئاییندا لە لایەن موعتەزیلەكانەوە بو.

تێڕوانینی موعتەزیلە بۆ هەندێك پرسی گرنگ

لە بارەی بنەمای پاداشت ‌و سزاوە موعتەزیلەكان دەڵێن: ئەگەر خودا دروستكەر و سەپێنەری كاری بەندەكان بێت، ئەوكات بنەمای پاداشت‌ و سزا هیچ واتایەكی نابێت، چونكە وەك دەڵێن: ئەگەر لە چارەی فڵان نوسرابێت كافرە، ئیتر ئەم كەسە كافرە تاوانی چییە كە لە ئەزەلەوە نوسرابێت لە چارەیدا كە دەبێت كافر بێت؟ بۆچی خودا سزای دەدات؟

لە بارەی واتاداریی داوا شەرعییەكان، موعتەزیلە پێیان وایە ئەگەر مرۆڤەكان ئازاد نەبن‌ و هیچ ڕۆڵێكیان نەبێت لە بەدیهێنانی كار و كردەوەكانیاندا، ئەو كات هیچ واتایەك بۆ بنەمای داوالێكرنی شەرعی نامێنێت، كەواتە بۆ ئەوەی داوا شەرعییەكان بەجێ ‌و واتادار بن‌، كەسی باش پاداشت بكرێت‌، خراپەكارانیش بە سزا بگەن، دەبێت مرۆڤەكان ئازاد‌ و سەرپشك بن لە كار ‌و هەڵسوكەوتەكانیاندا‌ و بە دور بن لە هەر جەبرییەت ‌و سەپێنراوییەك.

لە بارەی هۆكاری لۆژیكیی ناردنی پێغەمبەران: موعتەزیلەكان دەڵێن: ئەگەر خودا سەپێنەری كارەكان بێت ‌و بەندەكان ڕۆڵیان نەبێت، ئیتر سودی ناردنی پەیامبەران لە چیدایە؟ كە خوا خۆی دیاری كردوە و بڕیاری داوە كێ دەبێتە باوەڕدار‌ و كێ بێباوەڕ دەبێت، ئیتر پەیامبەران بۆ دەنێرێت؟ كەواتە بۆ ئەوەی ناردنی پەیامبەران بەسود بێت‌ و ئامانج لە ناردنیان ڕون بێت، دەبێت دانبنرێت بە بنەمای سەرپشكایەتیی مرۆڤەكاندا.

بۆ بنەمای قەزاوقەدەر كە گەورەترین گفتوگۆی لۆژیكیی لە سەردەمی ئیسلامدا دەربارە كراوە، بەڕای موعتەزیلەكان لەناو كار و هەڵسوكەوتەكانی مرۆڤدا چەندین كاری چەوت‌ و نەشیاو و قێزەونی وەك بێباوەڕی‌، درۆ، دزی‌، بەدڕەوشتی ‌و ستەم بەدی دەكرێت، ئەگەر بوترێت خودا دروستكەر و بەدیهێنەری كارەكانە، ئەو كات كارە قێزەون ‌و نەشیاوەكانیش پاڵ دەدرێن بۆ لای خودا، كە ئەمە مەحاڵە.

پەیبردنی ئەقڵ بە باشی ‌و خراپییەكان، یەكێكە لە و بنەما گرنگانەی موعەزیلە دایان هێنا، وروژاندنی ئەم مەسەلەیە بە یەكەمین هەوڵی نزیككردنەوەی ئەقڵ ‌و دەق دادەنرێت، زانایانی كەلام‌ و ئوسوڵی فیقهـ گرنگییەكی زۆریان بەم بابەتە داوە، لە پێشیانەوە موعتەزیلەكان كە خۆیان داڕێژەری بیرۆكەكە بون‌ و چەندین مەسەلەی تریان لەسەر بنیات ناوە.

موعەزیلە وتویانە: خوای پەروەردگار عەقڵی بەخشیوەتە مرۆڤەكان تا جیاوازی لە نێوان باشی‌ و خراپییەكاندا بكەن، عەقڵیش توانای ئەم پەیبردنەی هەبوە لە پێش هاتنی شەرعدا، هاوكات ئەم پەیبردنە وردەكاریی مەسەلە پەرستشی ‌و شەرعییەكان ناگرێتەوە، كە لە دەرەوەی چوارچێوەی ئەقڵدان، بەڵكو ڕەچەڵەكی باشی‌ و خراپییەكان، حەقیقەتە سەرەتایی ‌و سەرەكییەكان، بنەما مرۆیی ‌و ئاكارییەكانی وەك: ناسینی خودا، ڕاستی ‌و درۆ، داد ‌و ستەم، ئازادی‌ و چەوساندنەوە، ئازار‌ و خۆشی ‌و هاوشێوەی ئەمانە دەگرێتەوە، دواتر كە شەریعەت دێت لە لایەكەوە جەخت دەكاتەوە لەسەر ئەو باشی‌ و خراپییانەی پێشتر ئەقڵ پەی پێ بردون ‌و دەركی كردون، لە لایەكی ترەوە یاریدەدەرە لەو مەسەلانەی ئەقڵ بە باشی پەی پێ نەبردون، بەمەش شەریعەت شوێنكەوتە و تەواوكەری ئەقڵە.

لەگەڵ هەمو ئەو ڕۆڵە گرنگەی موعتەزیلە لە مێژوی هزر و فەلسەفەی ئیسلامدا بینیویانە، لەگەڵ ئەوەش كە تاكە گروپ بون تویانیویانە لە ڕوی لۆژیكییەوە ئیسلام لە تێكشكاندن لە لایەن نەیارە فیكرییەكانییەوە بپارێزن، كەچی موعتەزیلە لە مێژوی ئیسلامدا و بە ئێستاشەوە بە گروپێكی لادەر لە ئیسلام دادەنرێن لە لایەن زۆرینەی ئەهلی سوننە و جەماعەتەوە، ئەمەش دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە هۆكارێك لە هۆكارەكانی تەكفیر لە مێژوی ئیسلامدا پەیوەستە بە تێكەڵاوكردنی دەسەڵاتی دنیایی بە دەسەڵاتی ئایینییەوە.

بۆ ئەم بابەتە سود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە

صدیق عبداللە اغجلری: دراسات فی المذاهب و الفرق الاسلامیە.
پەرتوكی زهدی حسن جاراللە: المعتزلە
پەرتوكی الاشعری: مقالات الاسلامیین.
سەرچاوە/ ئاژانس

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure