لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

مامۆستایەكی ئایینی: فیقهی ئیسلامی له‌ ئاستی پێشهات و ڕووداوه‌كاندا نییه

23/05/2020


عەزیز غەفوور

لەگەڵ درووستبوونى قەیرانى بڵاوبوونەوەى ڤایرۆسى کۆرۆنا و داخستنى کاتیی مزگەوتەکان و ئەو مشتومڕەى لەم بارەیەوە درووست بوو، دووبارە پرسیار سەبارەت بە دیدگاى فیقهى ئیسلامى بۆ بابەتە نوێکانى سەردەم هاتەوە بەرباس، بەشێک لە مامۆستایانى ئایینى داخستنى مزگەوتەکانیان بە ناجائیز زانى سەرەڕاى بوونى نەخۆشیى گوازراوە، بەڵام بەشێکى زۆریش پابەند بوون و بڕیارەکەیان بە درووست زانى و جێ بەجێیان کرد.

ئەم جیاوازییە دووبارە ئەو مشتومڕەى هێنایەوە بەرباس، ئایا فیقهى ئیسلامى تا چەند دەتوانێت بەو شێوەیەى کە ئێستا هەیە لەگەڵ گۆڕانکارییەکان بڕوات و وەڵامى پێشهاتەکان بداتەوە؟ ئایا ئەگەر لە داهاتوودا پێشهاتى نوێی سەختتر لە کۆرۆنا هاتە پێش ئەم فیقهە دەتوانێت لەگەڵى بڕوات و وەڵام بە ئاڵنگارییەکان بداتەوە؟

کێشەى نەگۆڕ و گۆڕاوەکان
ئه‌وه‌ی كه‌ باوه‌ له‌ناو مسوڵمانان و زانایانی ئایینی و قوتابیانی شه‌ریعه‌دا ئه‌وه‌یه‌؛ كه‌ فیقهی ئیسلامی فراوانه‌ و چاره‌سه‌ری بۆ هه‌موو دۆخێك پێیه‌ و ده‌توانێت شانبه‌شانی سه‌رده‌م هه‌نگاو بنێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ دوو جۆر ئه‌حكام و یاسا به‌هره‌مه‌نده‌، جۆرێكی نه‌گۆڕ (ثوابت) جۆرێكی گۆڕاو (متغیرات). ئه‌م قسه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ده‌ره‌كی و ساده‌ و سه‌یركردنێكی بیركارییانه‌ سه‌یری بكه‌ین زۆر ڕاسته‌ و چاره‌سه‌ری كێشه‌كانه‌، به‌ڵام ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شتی فره‌ڕه‌هه‌ند ناكرێت به‌و جۆره‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت، و ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌ بیركارییانه‌ بۆ شتێكی یه‌كڕه‌هه‌ند به‌ كار ده‌هێنرێت، بۆ نموونه‌ ده‌ڵێیت ئه‌و چایه‌ یان سارده‌ یان گه‌رمه‌، ئه‌گه‌ر سارده‌ ئه‌وه‌ ده‌توانی یه‌كسه‌ر بیخۆیت و ئه‌گه‌ر گه‌رمه‌ ئه‌وه‌ ناتوانیت، به‌ڵام بۆ بابه‌تێكی فره‌ڕه‌هه‌ندی وه‌ك ئه‌حكام كه‌ هه‌م خۆیان جۆراوجۆرن هه‌م سه‌رده‌میان جۆراوجۆره‌ و هه‌م سه‌رچاوه‌كانیشی جیاوازه‌ ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ هه‌ڵه‌یه‌؛ ئه‌ویش له‌به‌ر چه‌ند هۆیه‌ك:

* یه‌كێك له‌وانه‌ هێشتا كه‌س نازانێت كامه‌ گۆڕاوه‌ و كامه‌ نه‌گۆڕه‌؟ زۆربه‌ی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ به ‌لای كه‌سێكه‌وه‌ گۆڕاوه‌ به ‌لای ئه‌وی تره‌وه‌ نه‌گۆڕه‌، وه‌ك نموونه‌یه‌كی ساده‌ هێشتنه‌وه‌ی ڕیش تا ئێستایش له‌ جیهانی ئیسلامیدا كه‌س نازانێت فه‌ڕزه‌ یان سوننه‌ته‌ یان موباح!
جا وه‌ره‌ سه‌دان و بگره‌ هه‌زاران بابه‌تمان هه‌یه‌ له‌ دووتوێی كتێبه‌ فیقهییه‌كانیدا كه‌ هه‌ركه‌سه‌ و ڕایه‌كی هه‌یه‌ له‌باره‌یانه‌وه‌.

* یه‌كێكی تر له‌و هۆكارانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خودی سه‌رچاوه‌كانی شه‌ریعه‌ جێگەی كێشه‌ن كه‌ چی و چین، به‌ لای زۆرینه‌وه‌ دوو سه‌رچاوه‌یان كه‌ قورئان و سوننه‌ته‌ (حدیث) سه‌رچاوه‌ی ئیتیفاقین و ئه‌وانی تر هه‌ریه‌كه‌ و چه‌ند لایه‌نگرێكی هه‌یه‌. واته‌ هێشتا جیهانی ئیسلامی و فوقه‌های ئوممه‌ی ئیسلامی نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌وه‌ یه‌كلایی بكه‌نه‌وه‌ دین و ئه‌حكام له‌ چییه‌وه‌ وه‌رگرن!

* یه‌كێكی تر له‌ هۆكاره‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ خودی سه‌رچاوه‌كانیش هه‌ریه‌كه‌یان بگری جێگەی كێشه‌یه‌، بۆ نموونه‌ قورئانیان مه‌حكوم كردووه‌ به‌ ئه‌سباب نزول و ناسیخ و مه‌نسوخه‌وه‌، كه‌ هه‌ر فه‌قیهێك ده‌توانێت فه‌توایه‌ك سه‌روژوور بكاته‌وه‌ به‌ بیانووی یه‌كێك له‌م شتانه‌. حه‌دیس به‌ هه‌مان شێوه‌ كه‌ گه‌وره‌ترین پشكی ئه‌و شپرزییه‌ی به‌ركه‌وێت، چونكه‌ ته‌نها كێشه‌كه‌ له‌ تێگه‌یشتنی ده‌قه‌كانیدا نییه‌، به‌ڵكوو ته‌نانه‌ت له‌ ئیسباتی ده‌قه‌كه‌یشدایه‌ و له‌ مه‌رجه‌كانی ئیسباتی ده‌قه‌كه‌یشدایه‌ و ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی چه‌ندین جیاوازی و دژیه‌كی له‌ نێوان ڕیوایه‌ته‌كاندا هه‌یه‌ و دیسانه‌وه‌ هه‌ر فه‌قیهێك و ته‌نانه‌ت كۆلكه‌ خوێنده‌وارێك بۆ هه‌ر حوكمێك كه‌ له‌ حه‌دیسێك وه‌رگیراوه‌ ده‌توانێت قسه‌ی هه‌بێت به‌ تانه‌دان له‌ حه‌دیسه‌كه‌ی تۆ كه‌ كردووته‌ به‌ به‌ڵگه‌ یاخود به‌وه‌ی حه‌دیسی دژی حه‌دیسه‌كه‌ی تۆ ده‌هێنێت و هه‌موو بابه‌ته‌كه‌ ئاوه‌ژوو ده‌كاته‌وه‌.

ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێك هۆكاری سه‌رپێیی و كورتن و چه‌ندین هۆكاری تریش هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م پاشاگه‌ردانییه‌ی فه‌توای له‌ جیهانی ئیسلامیدا خوڵقاندووه‌ و هه‌موو شتێك له‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا جێگه‌ی قسه‌یه‌ و هه‌ریه‌ك به ‌لایه‌كدا ڕایده‌كێشێت.

فیقهی ئیسلامی له‌ ئاستی پێشهات و ڕووداوه‌كاندا نییه
ئێستا دێینه‌وه‌ سه‌ر پرسیاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌: ئایا فیقهی ئیسلامی له‌ ئاستی پێشهات و ڕووداوه‌كاندایه‌؟
ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ نه‌خێر، چونكه‌ كاتێك پێشهاتێك دێت ئه‌وه ‌تا مسوڵمانان له‌ شه‌ڕی فه‌توا و شه‌ڕی به‌ڵگه‌ و عاتیفه‌ و سۆزداری و یه‌كتر ته‌فسیقكردن لێ ده‌بنه‌وه‌ ئه‌وه‌ پێشهاته‌كه‌ بووه‌ته‌ ڕابردوو.

كاتی خۆی كه‌ منداڵان له‌ یاریی تۆپی پێدا ده‌یانویست قورعه‌ی بۆ بكه‌ن (شێر و خه‌ت) بزانن كامیان له‌ پێشدا تۆپه‌كه‌ی به ‌ده‌ست بێت -كه‌ ئێستایش هه‌ر باوه‌- هه‌یانبوو پاره‌كه‌ی به ‌جۆرێك له‌ ده‌ستی داده‌نا كه‌ به‌ ڕێكی بووه‌ستێت و به‌رامبه‌ر هه‌رچی گوتبا ئه‌م به‌ دیوه‌كه‌ی تردا پاره‌كه‌ی ده‌شكانده‌وه‌، ئه‌و كات ده‌یانگوت به‌ كه‌لادا پاره‌كه‌ی خه‌واندووه‌. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌مه‌ چیرۆكی فیقهی ئیسلامیشه‌، هه‌موو ئه‌حكامه‌كانی به‌ كه‌لادا خه‌واندوون؛ بۆیه‌ فیقهی ئیسلامی پشتیوانیی له‌ زاڵم و له‌ مه‌زڵومیش ده‌كات، له‌ بابه‌تێكی معامه‌لاتدا یه‌كێك مامه‌ڵه‌كه‌ت بۆ حه‌ڵاڵ ده‌كات و ئه‌وی تر بۆتی حه‌رام ده‌كات، له‌ عیباداتدا یه‌كێك عیباده‌ته‌كه‌ت به‌ درووست ده‌زانێ و ئه‌ویتر به‌ به‌تاڵ، كاتێك بابه‌تێكی نوێ پێش دێت هه‌ریه‌كه ‌و فتوایه‌كی بۆ ده‌دات، ته‌نانه‌ت له‌ مه‌سه‌له‌ی ته‌ڵاقدا كاتێك كه‌سێك دێته‌ لای فڵان مامۆستا هاوسه‌ره‌كه‌ی لێ حه‌رام ده‌كات و كه‌ له‌وی تر ده‌پرسێت بۆی حه‌ڵاڵ ده‌كات! واته‌ له‌ نێوان موباح و زینادا شتێكی پێ یه‌كلایی ناكرێته‌وه‌ ئه‌م فیقهه‌!

له‌ كاتی ئیدیعاكردنیشدا هه‌موو ده‌ڵێن ئیسلام فراوانه‌ و به‌شی تۆیش و ئه‌ویشی تێدایه‌! ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌مه‌ ئه‌زمه‌ و پاشاگه‌ردانییه‌ و نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م فیقهێكداین هیچی پێ چاره‌سه‌ر ناكرێت و قسه‌یه‌ك نادات به‌ ده‌سته‌وه‌ و له‌ كۆتاییدا بۆ هه‌ر بابه‌تێك دێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی خۆیان شتێك هه‌ڵبژێرن كه‌ حه‌زیان لێیه‌تی و ئه‌وی تر به‌ڵگه‌ی هه‌یه‌ یان نییه‌ كه‌یفی خۆیه‌تی.

کۆرۆنا زۆر کەموکورتیى دەرخست
ئه‌وه‌ی وتمان واتای ئەوەیە سه‌رتاپای ئه‌و أصول فیقهه‌ی كه‌ ئه‌حكامی فیقهی له‌سه‌ر بوونیاد نراوه‌ پڕی هه‌ڵه‌یه‌ و سه‌رتاپای ئه‌و علوم حه‌دیسه‌ی حه‌دیسی له‌سه‌ر ته‌صحیح كراوه‌ پڕیه‌تی له‌ هه‌ڵه‌.

ئه‌م ڕووداوانه‌ی كۆتایی و هاتنی نه‌خۆشییه‌كی وه‌ك كۆرۆنا هه‌موو ئه‌و ته‌زویرات و ئیدیعاكارییه‌ی ڕاماڵی و ده‌ریخست كه‌ زانایانی ئایینی هێنده‌ی گرنگی به‌ عاتیفه‌ ده‌ده‌ن و بۆ عاتیفه‌ی خه‌ڵكی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ئاگایان له‌ أصول فیقهه‌كه‌یشیان نییه‌ و نازانن مه‌قاصیدی شه‌ریعه‌ چییه‌ و دین بۆچی هاتووه‌، و هێشتا نازانن چۆن هاوسه‌نگی بكه‌ن له ‌نێوان جیهانی مادده‌ و جیهانی مه‌عنه‌وییه‌تدا، له‌ كاتی پێشهاتی ناكاودا هه‌ركه‌سه‌ و به‌ لایه‌كدا قسه‌ ده‌كات، هێشتا سه‌ره‌تاییترین داواكراوه‌كانی دین كه‌ پاراستنی گیانی مرۆڤه‌ به‌ لای ئه‌وانه‌وه‌ مانای نییه‌، نازانن چۆن له‌ بابه‌تێكی زۆر زه‌ق و ڕووندا حوكمی درووست بده‌ن، هێشتا نازانن كامه‌ مافی ئه‌وانه‌ به‌ موتڵه‌قی قسه‌ی له‌سه‌ر بكه‌ن و كامه‌ی پێویسته‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ پسپۆڕانی بواره‌كه‌. ته‌ماشا بكه‌ین لیژنه‌ی فەتوا فەتوا ده‌دات به‌بێ ئه‌وه‌ی بڕوا دیراسه‌ی ئه‌و نه‌خۆشییه‌ بكات و ئاستی مه‌ترسی و كوشنده‌ییه‌كه‌ی بزانێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی پرسیار له‌ لیژنه‌یه‌كی پزیشكیی شاره‌زا بكات و ڕای وه‌رگرێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی حساب بۆ گیانی خه‌ڵكی بكات، به‌بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ چاره‌سه‌رێكی مامناوه‌ند بكاته‌وه و ‌.. هتد، یه‌كسه‌ر به‌ حه‌ڵاڵ و حه‌رام و ده‌یكه‌ین و نایكه‌ین مامه‌ڵه‌ ده‌كات، له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ بابه‌تێكی ته‌ندروستییه‌ و به ‌هیچ شێوه‌یه‌ك ناكرێت فه‌توا پێچه‌وانه‌ بێت له‌گه‌ڵ ته‌ندروستی و ته‌نانه‌ت گیانی مرۆڤدا. ئه‌مه‌ هه‌ر لای خۆمان نییه‌، سه‌رتاسه‌ری جیهانی ئیسلامی به‌م عه‌قڵییه‌ته‌ بیر ده‌كاته‌وه‌.

چارەسەر لە چیدایە؟
چاره‌سه‌ری ئه‌م بابه‌ته‌یش ته‌نها له‌وه‌دایه‌ خه‌ڵكی بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كولیات و یاسا و مه‌بادیئه‌ گشتییه‌كانی قورئان و ئیتر ورده‌كارییه‌كانی جێبه‌جێكردنی ئه‌و شتانه‌ كاری ده‌وڵه‌ت و یاسای وڵات و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی ئه‌و بابه‌ته‌یه‌.
بۆ ئه‌وه‌ی وردتری بكه‌مه‌وه‌؛ له‌ حاڵه‌تێكی وه‌ك ئێستادا هێنده‌ به‌س بوو كه‌ مامۆستایانی ئایینی بڵێن:

1-ئه‌وه‌ی لای ئێمه‌ موسه‌له‌مه‌ كه‌ دین له‌گه‌ڵ پاراستنی گیانی مرۆڤدایه‌.
2- عیباده‌ته‌كان له‌ كاتی په‌یدابوونی زیان له‌سه‌ر سه‌لامه‌تی و گیانی مرۆڤ هه‌ڵده‌گیرێن یاخود كورت ده‌كرێنه‌وه‌ یان شێوازی جێبه‌جێكردنیان ده‌گۆڕێت.
3- ئه‌وی تری كاری ئێمه‌ نییه‌ كه‌ ئایا حاڵه‌ته‌كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی چ جۆره‌ ئیجرائاتێك بكرێت.

ئه‌مه‌ ته‌نها گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌وێت بۆ كولیاتی قورئان كه‌ باسی له‌ كه‌رامه‌تی مرۆڤ و پاراستنی گیانی مرۆڤ ده‌كات و ڕێزگرتن له‌ زانست و پسپۆڕی ده‌كات. ئیتر ئه‌م هه‌موو فەتوا و شه‌ڕه‌ به‌ڵگه‌ی ناوێت و ئه‌سڵه‌ن پێویستی به‌وه‌ نییه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ هیچ سه‌رده‌مێك و ته‌نانه‌ت هیچ ڕیوایه‌تێك بۆ ئه‌وه‌ی بیدۆزینه‌وه‌ كه‌ درووسته‌ مزگه‌وت دابخه‌ین یان نا.

به‌ كورتی دین وه‌ك قورئان بۆ هه‌موو سه‌رده‌مێك شیاوه‌ و هۆكاره‌كه‌یشی ئه‌وه‌یه‌ ته‌داخولی ورده‌كارییه‌كان ناكات و یاسای گشتی ده‌ڵێت و ئه‌وی تری ده‌داته‌ ده‌ست سه‌رده‌م و مرۆڤ و حكومه‌ته‌كان تاوه‌كو هه‌ستن به‌ چاكسازی به ‌پێی ئه‌و ڕێنماییه‌ گشتییانه‌، و له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ به‌ لای به‌نده‌وه‌ فیقهی ئیسلامی نه‌ك كێشه‌ی چاره‌سه‌ر نه‌كردووه‌، به‌ڵكوو كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئوممه‌تی ئیسلامی بریتییه‌ له‌ فیقه و ئوسول و علوم حه‌دیسه‌كه‌ی كه‌ مسوڵمانانی به‌ جۆرێك په‌رته‌وازه‌ كردووه‌ ته‌نانه‌ت خیلافیان هه‌یه‌ له‌ ژیان و مردن و حه‌ڵاڵ و حه‌رام و ئه‌خلاقیبوون و ئه‌خلاقی نه‌بوون و درووست و به‌تاڵبوونی هه‌زاران بابه‌تدا و ته‌نانه‌ت خیلافیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر جۆری كوشتن و سه‌ربڕینی نوێژنه‌كه‌ر و زه‌كات نه‌ده‌ردا و ئه‌گه‌ر وا بڕوات وای لێ دێت هه‌موو جیهان ئارامیی به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت كه‌چی مسوڵمانان هێشتا له‌وه‌ نه‌بوونه‌ته‌وه‌ كه‌ چۆن له‌ كاتی ده‌ستنوێژدا مه‌سحی گوێكانیان بكه‌ن.

 

سەرچاوە: ئاژانس

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure