لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/ عربي/ English

ململانێی مەزهەبی لەجیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا

پێش 3 هەفتە


 
ئومێد عوسمان‌
مێژووی ناكۆكی نێوان هەردو مەزهەبی شیعەو سوننە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دووبەرەكییەی كە كوژرانی عوسمانی كوڕی عەفانی لێكەوتەوە و بەدوای ئەو رووداوەشدا ململانێكانی نێوان معاویەی كوڕی سوفیان و عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب بەردەوام بوون.
دیسان بەدرێژایی مێژوو چەندان پێكدادان لەنێوان پەیڕەوكارانی شیعەو سوننەكاندا روویداوە بەتایبەتیش لەسەردەمی ئەمەوی و عەبباسی و عوسمانیەكاندا و چەند شۆڕشێكی شیعەكان (قەرامتە، نەفسی زەكیە،...) سەركوتكراون و لەكاتی ململانێی نێوان ئیمپراتۆریەتەكانی سەفەوی و عوسمانیەكانیشدا ئەو ململانێیە تۆختر بوەتەوە.

سەردەمی نوێی ململانێكان
لەسەردەمی نوێشدا دوای سەركەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لەئیران و پەلهاویشتن و هەڵكشانی نفوزی ئەو وڵاتە و بەرپابوونی جەنگی عیراق –ئێران و دروستبوونی هاوپەیمانی نێوان ئیران و سوریاو چەند وڵاتێكی تر لەلایەك و عیراق و وڵاتانی ناوچەی كەنداویش لەلایەكی ترەوە، هێندەی تر ململانێی ئاشكراو شاراوەی نێوان سوننەو شیعەكانی بەرەو تاو سەندن برد.
دیسان دەركەوتنی گروپە سوننیە وەهابیەكان و بارودۆخی عیراقی دوای 2003 وایكرد ململانێی نێوان شیعەو سوننەكان بەرەو ئاقارێكی مەترسیدار بچێت.

لەئێستادا ململانێی نێوان شیعەو سوننە لەزۆرێك لەوڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیدا بەشێوەیەكی بەرچاو بەدیدەكرێت و لەهەندێك لەو وڵاتانەشدا ململانێكان گەیشتوونەتە ئاستی توندو تیژی هەروەك ئەوەی لەپاكستان و بەحرەین و یەمەن و عیراق و سوریا بەدیدەكرێت..

لەپاكستاندا شیعەو سوننەكان لەسەر ناسنامەی مەزهەبی یەكتری دەكوژن. توێژەری پاكستانی سەید نەدیم ئەلكازمی لەتوێژینەوەیەكیدا بەناونیشانی (پاكستان: ئایین و دەوڵەت و كۆمەڵگەو ئاوەژووبوونی بەردەوام) باس لە وە دەكات كە وڵاتەكەیان گیرۆدەی تەنگەژەی گواستنەوەیە لەپرۆژەی ناسیونالیزمی ئیسلامی گشتیگیرەوە بۆ پرۆژەی دەوڵەتی سوننی وەهابی ئەو ئەو پرۆژەیەش بەڕابەرایەتی ژنەراڵە سەربازییەكان لەپێش هەمووشیانەوە ژنەراڵ زیائئەلحەق لەكودەتاكەی ساڵی 1977 بەڕێوەچوو.
ئەو توێژەرە پێیوایە كە دەوڵەتی پاكستانی لەلایەن سەركردەی شیعەكانەوە دامەزراوە سەرباری ئەوەی زۆرینەی ئەو وڵاتە سوننە مەزهەبن و پێشیوایە كە هۆكاری تەقینەوەی ململانێی تایەفی لەپاكستاندا هۆكاری دەرەوەكی لەپشتەوەیە كە ئەوانیش ئێرانی فارسیی شیعە مەزهەب و سعودیەی عەرەبیی سوننە مەزهەبە.
دیسان لە بەحرەیندا ساڵی پار ململانێی تایبەفی بەئاشكرا تەقییەوە و ئەوەش وایكرد دەسەڵاتی سوننی مەزهەبی ئەو وڵاتە لەكاتی راپەڕین و خۆپیشاندانەكانیدا پەنای بۆ توندوتیژی و هێنانی هێزی قەڵغانی كەنداو برد.

سەبارەت بە بارودۆخی بەحرەین كۆمەڵناس و توێژەری بەحرەینی باقر ئەلنەجار لەتوێژینەوەیەكیدا بەناونیشانی (بەحرەین لەسایەی ململانێی دەوروبەریدا) باس لە بەیەكداچوونی نێوان كێشەی مەزهەبی و فاكتەرە هەرێمی و دەرەكییەكان دەكات و بەو پێیەش ئەو وڵاتە بووەتە شانۆیەك بۆ رەنگدانەوەی ململانێ سیاسی و تایەفی و نەژادییەكانی وڵاتانی هاوسێی .

لەیەمەن حوسییەكان لەلایەن سوپای ئەو وڵاتەو بەهاوكاری سعودیە سەركوتدەكرێن و بە تیرۆریست ناودەبرێن ، لەعیراقدا ئێستاشی لەگەڵدا بێت ململانێی تایەفی نێوان سوننەو شیعەكان بەردەوامەو بەهەزاران كەس بوونە قوربانی كاری توندوتیژی و رێگری كردنیش لە وەی كوتلەی عیراقییە بەپێی ئیستحقاقاتی هەڵبژاردنەكان حكومەت پێكبهێنێت بەشێكی زۆری هۆكارەكەی پەیوەستە بەململانێی نێوان ئەو دوو مەزهەبەوە.

سەبارەت بە رێژەی هاوڵاتیانی شیعەو سوننە لەعیراقدا هەندێك ناوەند رێژەی شیعەكان بەزۆرتر دەزانن بەڵام ئەكادیمیستی عیراقی «محەمەد جەواد عەلی» كە پێشتر سەرۆكی بەشی زانستە سیاسیەكانی زانكۆی بەغدابووە بەگومانەوە لەو رێژانە دەڕوانێت كە پێیان وایە شیعە زۆرینەن بەڵكو ئەو دەڵێت شیعەكانی عیراق رێژەیان لەنێوان 40-45% دایە و سوننەكانیش لە53% و ئایینەكانی دیكەش لە2% ی دانیشتوان پێكدەهێنن.

كۆمەڵناسی عیراقی فالح عەبدولجەبار لەتوێژنیەوەیەكیدا بەناونیشانی (هەڵكشانی شیعەو پێكدادانی تایەفی لەسیاسەت و كۆمەڵناسیی عیراقییدا) باس لە هەڵكشانی ئایینی و بەریەككەوتنی تایەفی دەكات لەسەردەمی پاش سەددام حسێن و رژێمەكەی و ئاماژە بە سێ رێبازی سیاسی شیعەكان دەكات كە ئەوانیش فێرگەی ئیمام خومەینی (ولایەتی فەقێ)،فێرگەی دیموكراسی لەلوبنان بەنوێنەرایەتی محەمەد شەمسەدین و محەمەد حسێن فەزوڵڵا، فێرگەی عیراقی كە تێكەڵەیەكە لە دیموكراسی و رۆڵی مۆراڵی پیاوانی ئایینی شیعە.

دیسان لەسعودیە و كوەیت و ئێران و ئەفغانستان ململانێی تایبەفی بوونیان هەیە و لەكۆی ئەو وڵاتانەش كە ئاماژەیان پێكراوە دەسەڵاتی رەسمی وڵات زیاتر نوێنەرایەتی مەزهەبی باڵادەستی ئەو وڵاتە دەكات .

ناكۆكییە عەقائیدییەكان
ناكۆكی عەقائیدی نێوان هەردو مەزهەبەكە گەلێكن لەسەروو هەمووشیانەوە «ئەوەیە كەزۆرێك لەزانایانی شیعە لەو بڕوایەدان ئەو قورئانەی كە ئێستا هەیە دەستكاری كراوەو قورئانی راستەقینە مەسحەفی فاتیمەیە، لەبەرامبەردا زانایانی سوننە تەئكید لەسەر راستی و دروستی دەقی ئەو قورئانە دەكەنەوە كە لەئێستادا لەئارادایە. سوننەكان جگە لە قورئان ، پەنا بۆ فەرمودەكانی پەیامبەریش دەبەن وەك سەرچاوەی دووەمی شەریعەتی ئیسلام، بەڵام شیعەكان پشت بەو فەرمودانە دەبەستن كە دەخرێنە پاڵ (ئالی بەیتی رەسول-عەلی و هەندێك لەكوڕو نەوەكانی ) و بەشێكیش لەفەرمودەی ئەو كەسانەی كە هاوەڵی عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب بوون. شیعەكان پێیان وایە پەیامبەر و ئەهلی بەیت و دوانزە ئیمام(11 ئیمامیان دەركەوتوون و لەچاوەڕوانی دەركەوتنی ئیمامی دوانزەیەمدان كە ئەویش ئیمام مەهدییە) مەعسومن و لەبەرامبەردا سوننەكان تەنیاپەیامبەران بە مەعسوم دەزانن، شیعەكان دەڵێت هەندێك لەهاوەڵەنی پەیامبەر عادل و هەندێكی دیكەشیان دوو ڕوو و هەڵگەڕاوەن و تەكفیریان دەكەن ، هاوكات پێیان وایە ئایشە سەرپێچی شەرعی خواوەندی كردوەو بەكەسێكی خراپ وەسفی دەكەن بەڵام سوننەكان بە دایكی باوەڕداران دەیدەنە قەڵەم و بێ بەری دەكەن لەوەی كە لەرووداوی(ئەلئیفك-الإفك) سەریهەڵداوە (ئەو رووداوە لەسەردەمی پەیامبەری ئیسلامدا بوەو تیایدا ئایشە تۆمەتبار كراوە بەوەی كاری زینای لەگەڵ سەفوان بن معەتەل كردوە بەڵام دواتر لەرێگەی سورەتی ئەلنوەرەوە ئەو تۆمەتە پۆچەڵ كراوەتەوە).

شیعەكان پێیان وایە ئیمامدارێتی تەنیا لەلایەن خواوەندەوە دیاریكراوە لەكاتێكدا سوننەكان دەڵێن ئیمامدارێتی لەلایەن خواوەندەوە دیاری نەكراوەو بەڵكو فەزڵێكە لەلایەن خوداوە دەدرێتە هەر عیبادێكی كە ئەو بیەوێت»1.
بەپێی مەزهەبی شیعە ئیمامەكانیان زانیاریان لە غەیبانیدا هەیە ئەویش خودا رێگەیان پێدەدات لەكاتێكد بەپێی مەزهەبی سوننە نێوەندگیری لەنێوان خواوەندو عیبادیدا نیە و تەنیا خواوەندیش زانیاری لەسەر غەیبانیەت هەیە.
لەرووی فیقهیشەوە هەردو مەزهەب چەند ناكۆكییەكیان هەیە(هاوسەرگیری موتعەو شێوازی نوێژكردن و بانگدان و چەند پرسێكی تر).هاوكات شیعەكان مەرسیمێكی تایبەتی عاشورایان هەیە كە بۆ ئیمامەكانیان دەكەن لەكاتێكدا ئەو مەراسیمە لای سوننەكان نیەو تەنیا مەراسیمی حەجكردن بۆ پەیامبەر دەكەن.

بەهاری عەرەبی و هەڵكشانی ئیخوانەكان
هاوكات لەگەڵ بەرپابوونی بەهاری عەرەبی وهەڵكشانی ئیخوانەكانی وڵاتانی عەرەبی روەو دەسەڵات ، ئیخوانی توركیا بەرابەرایەتی پارتی دادوگەشەپێدان لەهەوڵی ئەوەدابووە كاریگەری لەسەر ئیخوانەكانی ئەو وڵاتە عەرەبیانە هەبێت و دواجاریش ئیخوانەكانی سوریای خستە ژێر چەتری خۆیەوە و بێگومان هەموو ئەو هەوڵانەی توركیای ئەردۆغانی بۆ نزیكبوونەوە لە ئیخوانەكانی وڵاتانی عەرەبی و كاریگەری لەسەریان بەشێكە لەوململانێیەی كە لەنێوان ئێران و توركیاو سعودیە ووڵاتانی كەنداودا هەیە و رووداوەكانی سوریاش ئەو راستیەی بەرجەستە كردوە كە چۆن سوننەكان هەموویان لەبەرەیەكدان و شیعەكانیش لەبەرەی بەرامبەردان.

شیعە عەلەوییەكان كێن؟
عەلەوییەكان لەرووی مەزهەبیەوە لەدوای سوننەكان بەدووەم تایەفە دێن كە لەناوچەكانی عەكارو تەرتوس و چەند ناوچەكی تر وەك حمس و خەماو دیمەشق و حوران و لیوای ئەسكەندەرۆنە بڵاون .عەلەوییەكان بە نەسیرییەكانیش دەناسرێن كە ئەو نازناوەش بۆ (محمد بن نصیر البكری) دەگەڕێتەوە كە هاوسەردەمی ئیمام حەسەن عەسكەری یانزەیەمین ئیمامی شیعەكان بووە.


بێگومان لەهەریەك لە لوبنان و توركیاشدا تایەفەی عەلەوی بوونیان هەیە ، وەك توێژەری شیعی ( شێخ جەعفەر المهاجر) دەڵێت: «بوونی شیعەی ئیمامی لەخۆرئاوای وڵاتی شام واتە «جەبەل لوبنان» و»جەبەل عامل» و كەناری ئەو دوو چیایە و خۆرهەڵاتی دەشتی بیقاع بوونێكی دێرینە و شاری تەرابلسی باكووری لوبنانیش تا ساڵی 1109 زاینی كە بەدەستی خاچپەرستەكان رووخێنراوە، شیعە بوونێكی بەرچاوی لەو شارەدا هەبووە»2.

(رۆستەم مەحمود) توێژەی سوری كە گرنگی بە پرسی كورد دەدات لەناوچەكەدا لەتوێژینەوەیەكیدا كە تایبەتە بە عەلەوییەكانی توركیا دەڵێت عەلەوییەكان نزیكەی 20ملیۆن كەسن و لەكۆی 70ملیۆن كەسیش لە دانیشتوانی توركیا زیاتر لە چارەكی دانیشتوان پێكدەهێنن .دیسان توێژەری عیراقی «د.عەونی عەبدولڕەحمان سەبعاوی» دەڵێت: «عەلەوییەكان لەتوركیا بەشێكن لە شیعەكان و هەندێك لە دامەزراوەكانی دەوڵەتی توركیا پێیان وایە كە بنەچەی عەلەوییەكان شیعەی بەكتاشی و زەیدییە بەڵام خودی عەلەوییەكان خۆیان بە پێكهاتەیەكی مەزهەبی دەزانن لەئەنادۆڵ و بەزمانەكانی كوردی و توركی و عەرەبی دەدوێن و لەدوای گۆڕانكاریەكانی توركیاش لەدوای جەنگی دووەمی جیهانی عەلەوییەكان بەدەرفەتێكی لەباریان زانی بچنە نێو كایەی سیاسییەوە هەربۆیە چونە ژێر سایەی پارەتە چەپەكان و پشتیوانی خۆیان بۆ كودەتاكەی 1960 پیشاندا.

وەك توێژەر دەڵێت لەدوای كودەتای 1980 عەلەوییەكان دووچاری نەهامەتی بوونەوە چونكە زیانێكی زۆر بەپارتە چەپەكانی توركیا گەیشت كە ئەوان بنكەو بناغەی ئەو پارتانەبوون و لەئێستاشدا عەلەوییەكانی توركیا تۆمەتبارن بەوەی كەهاوسۆزی پەكەكەن ئەویش بەوپێیەی ئۆجەلان كوردێكی عەلەوییه»3‌.

(شنتال فیردنال) مێژوونووس و شارەزا بەجیهانی عەرەبی ژێر سایەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و مەسیحییەكانی خۆرهەڵات دەڵێت عەلەوییەكان لەلایەن زۆرێك لەموسڵمانانەوە بەكەسانی لادەر لەئیسلام ناودەبرێن و لەئەدەبیاتی مژدە بەخشەكانیشدا عەلەوییەكان لەپەراوێزی ئیسلامدا دانراون چونكە گۆشەگیر و جیاوازن لە موسڵمانی تر و لەدەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی دەژین. سوننەكان بەچاوێكی بێزراو لەعەلەوییەكان دەڕوانن.
وەك نووسەر دەڵێت عەلەوییەكان تایەفەیەكن لەئیسلام و لەسەدەی چوارەم لەعیراقدا دروستبوون بەر لەوەی لەسەدەی شەشەمدا روو لە باكووری سوریا بكەن بەدیاریكراویش ناوچەی حەلەب. لەسەدەی نۆزدەیەمدا عەلەوییەكان بە نەسیری ناوبراون. لەسەرەتای سەدەی بیستەمیشدا وەك»رەشید رەزا» دەڵێت شوێنی پەرستنی عەلەوییەكان لەلایەن سوننەكانەوە كراونەتە تەویلە.

لەساڵی 1834دا لەدژی داگیركاری میسر عەلەوییەكانی سوریا جەنگاون و وەلائی خۆیان بۆ عوسمانییەكان راگەیاندوە.
(لە ساڵی 1832دا كاتێك سوریا بۆ ماوەی 8 ساڵ كەوتە ژێر كۆنترۆڵی میسرییەكان گۆڕانكاری سیاسی روویداو بایەخ بە مەسیحییەكان درا، لەساڵی 1839 لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە یەكسانی یاسایی نێوان سەرجەم هاوڵاتیان بەدەر لە ئایینەكانیان راگەیەنرا كە ئەوەش بە (هێڵی گلخانە) دەناسرێت»4
(شنتال فیردنال) دەڵێت لەمێژووی سوریادا سێ هەرێمی فیدراڵی هەبوون (دیمەشق و حەلەب و (لازقییە-عەلەوییەكان)، بەڵام لە كانوونی دووەمی ساڵی 1925 لەلایەن فەرەنساوە هەرێمی فیدراڵی عەلەوییەكان هەڵوەشێنرایەوە و لەماوەی 1939-1942 سەرجەم هەرێمەكان لەسوریادا یەكیان گرت.
بەپێی ئاماری رەسمی ساڵی 1985ی حكومەتی سوریا دانیشتوانی ئەو وڵاتە بەپێی پۆلێنی تایەفی و مەزهەبی بەم جۆرە دابەشبوون: سوننەكان 76.1%،عەلەوییەكان 11.5%، دروز 3%، ئیسماعیلی 1%، مەسیحی 4.5% كۆی كۆمەڵگەی سوری پێكدەهێنن.

دیدی ئەمریكا لەبەرامبەر ئەو كێشمەكێشەدا
جیم هۆگلاند، نووسەری ئەمریكی لەوتارێكیدا كە لەرۆژنامەی واشنتۆن پۆست بڵاوكراوەتەوە دەڵێت شەڕی ئەهلی لەسوریا خاڵی وەرچەرخانە بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی خۆرهەڵاتی ناوڕاست كە لەخۆكوشتنی ئەلبوعەزیزی لەتونس دەستیپێكرد و ئەو شەڕەش كە ئێستا لەسوریادا هەیە ململانێی ئاشكرای نێوان سوننەو شیعەكانی ئەو وڵاتەیە سەبارەت بە دروستكردنی سیستمێكی سیاسیی ئیسلامی وئیدارەكردنی .


هەروەها ئاماژە بەهەوڵی وڵاتانی كەنداو دەكات بۆ رووخاندنی رژێمەكەی بەشار ئەسەد و دەڵێت هەركاتێكیش حكومەتی ئێرانی هەوڵەكانی خۆی چڕبكاتەوە بۆ رزگاركردنی بەشار ئەسەدو رژێمەكەی ئەوا ئیدارەی سەرۆك ئۆباما دەكەوێتە خۆ بۆ پارێزگاریكردن لەبەرژەوەندیەكانی لەناوچەكەدا.


هنری كیسنجەر وەزیری دەرەوەی پێشووتری ئەمریكاو(1973-1977) و یەكێك لە مونەزیرە بەرچاوەكانی ئەو وڵاتە لەگفتوگۆیەكیدا كە لەرۆژنامەی daily Skype» ی ئەمریكی بڵاوكراوەتەوە باس لەوە دەكات كە سوپای وڵاتەكەیان ئاگاداركردوەتەوە بەناچاری ژمارەیەك دەوڵەت لەخۆرهەلاتی ناوڕاست داگیر دەكەن ئەویش لەبەر گرنگی ستراتیژێتی ئەو وڵاتانە لەناوچەكەدا و لەئێستاشدا تەپڵی جەنگ لەخۆرهەڵاتی ناوڕاست لێیداوەو ئەوەی ئەو دەنگی تەپڵە نابیستێت ئەوا بەدڵنیاییەوە كەڕە.


دیارە ئەو وریاكردنەوەیەی كیسنجەر پەیوەندی بەو بارودۆخەوە هەیە كە ئێستا لەناوچەكەدا هەیە بەتایبەتیش كە هەریەك لە چین و روسیاو ئێران چوونەتە ئەو بەرەیەی كە پشتیوانی لە رژێمی سوریا دەكەن و خۆئەگەر وەك كیسنجەریش ئاماژەی پێكردوە ئەگەر جەنگێكی تری جیهانی رووبدات ئەوا ململانێی شیعەو سوننەش دەچێتە قۆناغێكی مەترسیدارترەوە.

پەراوێز و سەرچاوە:
1- مۆتمر علما‌و بغداد - تألیف مقاتل بن عگیە بن مقاتل البكری وەرگیراوە.
2-لە كتێبی التأسیس لتأریخ الشیعە فی لبنان و سوریە –الشیخ جعفر المهاجر-چاپی یەكەم-1992، وەرگیراوە.
3- أقلیات والگوائف وتأپیرها فی مجری‌ الصراع بین الإسلامیین والعلمانیین فی تركیا. أ.د. عونی عبد الرحمن السبعاوی،أستاژ تاریخ الوگن العربی و تركیا المعاصر- جامعە الموصل.
4- الاصلاح الاسلامی. السیاسە والتغییر الاجتماعی فی سوریا أواخرا العهد العپمانی.دیفید دین كومنز.

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure