سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

فەلسەفەی سیاسی هانا ئارنێت

18/01/2021


ئەردەڵان عەبدوڵا

ئەو قسەیە راست نییە كە دەگوترێت فەلسەفە تەنها كاری پیاوانە و ژنان لە بواری فەلسەفیدا دەستڕەنگینیان نییە، چونكە لەناو كتێبخانەی فەلسەفی جیهاندا، كۆمەڵێك ناوی جوانی فەیلەسووفی ژنانمان هەیە، یەكێكیش لەوانە ژنە فەیلەسووفی جوولەكەی ئەڵمانی هانا ئارنێتە. ئارنێت لە ساڵی 1906 لە بنەماڵەیەكی جوولەكەی ئەڵمانی لەدایك بووە، هەر لەوێش خوێندنی تەواوكردووە، بەڵام بەهاتنە سەركاری نازییەكان لە ئەڵمانیا، ناچار وڵات بەجێدەهێڵێت بەرەو ئەمریكا دەڕوات و هەتا كۆتایی ژیانی لە ساڵی 1975 لەوێ دەژی. هانا ئارنێت یەكێكە لە كاریگەرترین فەیلەسووفە سیاسییەكانی سەدەی بیستەم، خاوەنی كۆمەڵێك كتێبی فەلسەفی زۆر گرنگە لەوانە « بنچینەكانی تۆتالیتاریزم» كە لە ساڵی 1951 نووسیویەتی، ئەم كتێبە لێكۆڵینەوەیەكی سیاسی بوو لە بارەی رژێمە دیكتاتۆرەكانی ستالینی و نازیی ئەڵمانی، هەتاوەكو ئەمڕۆش بە یەكێك لە كتێبە باشەكانی جیهان دادەنرێت لەبارەی لێكۆڵینەوەو شرۆڤەكاری لەبارەی سیستەمی دیكتاتۆرییەوە.

هەروەها كتێبی دۆخی مرۆیی كە لە ساڵی 1958 نووسیویەتی، كە ئەویش یەكێكە لە كتێبە گرنگەكانی بواری فەلسەفی سیاسی. لەماوەی پێشوودا كتێبێكم بەناونیشانی«فەلسەفەی هانا ئارنێت» بەرچاو كەوت، ئەم كتێبە لە نووسینی «ماوریزیۆ پاسرین دێنترێڤێس» و لەلایەن كاك ئارام محەمەد كراوە بە كوردی و دەزگای ئایدیاش چاپی كردووە. ئەم كتێبە یەكێكە لە كتێبە باشەكان كە لە بارەی فەلسەفەی هانا ئارنێتەوە نووسراوە، نووسەر هەوڵیداوە، پوختەیەك لە فكری سیاسی و فەلسەفەی ئەم ژنە فەیلەسووفەمان بۆ دەربخات و زانیاری باش بدات بە خوێنەر. مێژوو هانا ئارنێت بۆچوونێكی تایبەتی بەرامبەر بە مێژوو هەیە و پێی وایە خوێندنەوەیەكی رەخنەگرانەی مێژوو، سوودی زۆری دەبێت بۆمان.

لەمبارەیەوە پێی وایە: دووبارە بەستنی پەیوەندی لەگەڵ ڕابردوو تاقیكردنەوەیەكی دێرینەناسییانە نییە، بە پێچەوانەوە بەبێ گەڕانەوەیەكی رەخنەگرانە بۆ رابردوو، ئاسۆی زەمەنی ئێمە لەیەك هەڵدەوەشێت و تێكدەشكێت.

ل22 هەروەها ئارنێت پێی وایە پێویستە ئەو ساتانەی رابردوو زیندوو بكەینەوە كە شایانی پاراستنن و ئەو بەشەی گەنجینەی رابردوو رزگار بكەین كە بۆ ئێمە گرنگە. مۆدێرنە بەپێچەوانەی بەشێكی زۆری فەیلەسووفانی ئەڵمانیا و رۆژئاواوە، هانا ئارنێت بۆچوونێكی تاڕادەیەك نەرێنی بەرامبەر بە مۆدێرنە هەیە، ئەمەش بەتایبەتی لە كتێبی « دۆخی مرۆیی» دا بە جوانی دەردەكەوێت. بە بۆچوونی ئارنێت، مۆدێرنە بەلەدەستدانی جیهان وەسف دەكرێت، چونكە دەبێتە هۆی سنوورداركردن و نەهێشتنی فەزای گشتی كردار و جیهانی تایبەتی و بەرژەوەندییە ئابوورییەكان زاڵ دەبن.

هەروەها پێی وایە كە مۆدێرنە سەردەمی بەرێوەبردنی بیرۆكراسی و رەنجی بێ ناونیشانە نەك سیاسەتی كردار، سەردەمی دەسەڵاتی نوخبەكان و دەستكاری رای گشتییە، سەردەمێكە تێیدا فۆڕمە تۆتالیتاریەكانی حكومەت وەكو نازیەت و ستالیزنیم، لە ئەنجامی جێكەوتنی تۆقاندن و توندوتیژییەوە دەركەوتوون، ل19 پێشی وایە كە گۆشەگیریی و تەنیاییش، هاوپشتی مرۆیی و تێكڕای فۆڕمە خۆڕسكەكانی ژیانی بە كۆمەڵی داڕزاندووە و تاكەكان پێوەر و بەها نەریتییەكان لە دەست دەدەن،ل19 تۆتالیتاریزم وەكو لە پێشیشدا ئاماژەم پێدا هانا ئارنێت بە یەكێك لەو فەیلەسووفانە دەناسرێت، كە بە زانستیترین و باشترن شێوە، میتۆد و بنەماكانی تۆتالیتاریزمی شیكردۆتەوە.

ئارنێت پێی وایە كە سیستەمی تۆتالیتاریزمی هاوشێوەی ستالینیزم و نازیەت و فاشیزم، بەرهەمێك یان منداڵی مۆدێرنەن، ئەمجۆرە سیستەمانە نامۆن بە مێژوویی مرۆڤایەتی. ئەو لە كتێبی « بنچینەكانی تۆتالیتاریزم» دا دەڵێت: دیاردەی تۆتالتالیزم بەردەوامێتی مێژووی رۆژئاوایی پچڕاندووەو زۆربەی كاتیگۆرییە ئەخلاقی و سیاسییەكانی ئێمەی بێ واتا كردووەل20 پێشی وایە كە سیستەمی تۆتالیتاریزم توانای تاكەكان بۆ حوكمدان لەبارەی دەورووبەرو رووداوەكانەوە لەناوبردووەو پێوەرە پەسەندكراوەكانی ئێمەی بۆ حكومدان و كاتیگۆریە باوەكانی ئێمەی بۆ شیكاری و هەڵسەنگاندن و ئەخلاقی و سیاسی لەناوبردووەل67 جگە لەوەش پێی وایە كە سیستەمی تۆتالیتاریزم كاری سەرەكی ئەوەیە كە چەمكی « فەزای گشتی و دیالۆگ و هاوڵاتیی بوون لەناوبەرت».

بەگشتی هەركەسێك بیەوێت لە سیستەمە تۆتالییەكانی جیهان تێبگات، ناچار دەبێت ئەو كتێبەی هانا ئارنێت بخوێنێتەوە كە لە بارەی تۆتالیتاریزمەوە نووسیویەتی. سیاسەت هانا ئارنێت تێڕوانینی تایبەتی خۆی هەبووە بۆ سیاسەت و ژیانی سیاسی كە زیاتر دەتوانین ناوی هومانیزمی لێبنێین. بە بۆچوونی ئارنێت سیاسەت پەیوەندیی بە پشكداری هاوڵاتییان لە جیهان و فەزایەكی هاوبەشی دەركەوتنەوە هەیە، بۆئەوەی نیگەرانییە گشتییەكان بتوانن لە روانگە جیاجیاكانەوە دەرببڕدرێن. پێشی وایە تەنها ئازادی رادەربڕین گرنگ نییە بەڵكە دەبێت تاكەكان بتوانن یەكتر ببینن و لەگەڵ یەكتر بدوێن، لە فەزای گشتی-سیاسیدا یەكتر ببینن بۆ ئەوەی جیاوازییەكانیان و خاڵە هاوبەشەكانیان دەركەون و ببێتە جێی گفتوگۆی دیموكراتی.94 لەلایەكی ترەوە ئارنێت پێی وایە: چالاكی سیاسی ئامڕازێك نییە بۆ ئامانجێك، بەڵكو خۆی ئامانجە، تاك بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی خۆشگوزەرانی خۆی كاری سیاسی ناكات، بەڵكو ئەم كارە بۆ هێنانەدی ئەو بنەمایە ئەنجام دەدات كە خودی ژیانی سیاسین، لەو بنەمایانەش: ئازادی، یەكسانی، دادپەروەریی و هاوپشتی.ل96 واتە ئارنێت زیاتر باوەڕی بە ئازادی تاكەكان هەبووە بۆ دەربڕین رای خۆیان و لەهەمانكاتیشدا مافی گردبوونەوەو خۆپیشاندانیش بە مافێكی سروشتی هاوڵاتیان دادەنێت، كە ئەمەش رێگا خۆش دەكات بۆ تێگەیشتن لە دوو چەمكی گرنگی تر كە ئەو باسیان لێوە دەكات كە ئەوانیش رای گشتی و فەزای گشتی.

رای گشتی و فەزای گشتی ئەوەی مایەی سەرنج و تێڕامانە كە هانا ئارنێت دژی چەمكی رای گشتییە، چونكە ئەو پێی وابوو كە «رای گشتی» كۆدەنگی كوێرانەی جەماوەرە. ل94. ئارنێت پێی وایە كە بیرورا سیاسییەكان هەرگیز ناتوانن بە شێوەیەكی تایبەتی دروست ببن، بەڵكو تەنیا لە زەمینەی گشتیدا باس و گفتوگۆ فۆڕم وەردەگرن و تاقی دەكرێنەوەو پەرە دەسێنن. بە بۆچوونی ئارنێت سیاسەت مانای بەشداری چالاكانی خەڵكییە لە دیبەیتە گشتییە جۆراوجۆرەكاندا كە تێییاندا بڕیاری كاریگەر لەسەر كۆمەڵ دەدرێن. لەبەرئەوە سیاسەت شتێكە پێویستی بە شوێنێكە لە جیهاندا و تەنیا دەتوانرێت لە فەزای گشتیدا رووبدات، بۆیە ئەگەر تاك لەم فەزایەدا ئامادە نەبێت، لەبنچینەدا دەرگیری سیاسەت نییە.ل95 گرنگی دیالۆگی سیاسی لەلایەكی ترەوە ئارنێت جەخت لەسەر چەمكێكی تر دەكاتەوە كە ئەویش دیالۆگ و گفتوگۆیە بەتایبەتی سیاسی. ئەو پێی وایە گفتوگۆ جەوهەری ژیانی سیاسی پێكدەهێنێت، پێشیوایە كە هێزی بیركردنەوەی ئێمە تەنیا لە گۆڕەپانی گفتوگۆدا دەتوانێت دەربكەوێت، ئەو پێی وایە ئێمە كاتێك لەگەڵ كەسانی تردا گفتوگۆ دەكەین، لەرێگەی دەربڕینەوە بیركردنەوەكانمان بۆ ئەوان دەگوازینەوە، بەهەمانشێوە ئەوانیش بیركردنەوەكانیانمان بۆ ئێمە دەگوازنەوە. ل84

دواتر پشت بە وتەی مادیۆسن دەبەستێت كاتێك دەڵێت: عەقڵی مرۆڤ، هەروەك مرۆڤ خۆی، كاتێك بەتەنیایی دەمێنێتەوە، ترسنۆك و خۆپارێزە، بەڵام كاتێك لەگەڵ چەند كەسێكی تردا كۆدەبێتەوە، هەست بە دڵنیایی و باوەڕ بە خۆبوون دەكات. ل85 هاوڵاتییبوون یەكێتی تر لەو چەمكانەی كە ئارنێت كاری زۆری لەسەر كردووە « هاوڵاتیی بوونە» ئەم مەسەلەیە مایەی گرنگی و بایەخێكی زۆری ئارنێت بووە. ئەو داوای جۆرە هاوڵاتییەكی « ئازاد و سەربەخۆ» دەكات، لەهەمانكاتیشدا هاوڵاتییەكی چالاك و بەشداری چالاكی سیاسی بكات.

لەهەمووشی گرنگتر ئارنێت پێی وابوو كە شوناسی نەتەوەیی یان مەزهەبی یان نەژادی پەیوەندی بە شوناسی تاك وەكو هاوڵاتییەوە نییە و هەرگیز نابێت ببێتە بنەمای هاوڵاتیی بوون لە جڤاتی سیاسیدا. ل92 ئەم بۆچوونەی ئارنێتیش لە ئێستادا بۆتە بەردی بناغەی هەموو سیستەمێكی دیموكراسی و مەدەنی مۆدێرن، زۆرێكیش ئەم تێزە وەكو چارەسەرێك بۆ كێشەكانی كەمەنەتەوە و ئاینییەكانی جیهان دادەنێن و بە یەكێك لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی دەوڵەتی سەركەوتوو دادەنرێت، چونكە یەكێكە لە هۆكارەكانی دەوڵەتی فاشیل، نەبوونی ناسنامەیەكی دروستە بۆ هاوڵاتییان. هاوڵاتیبوونیش بە بڕوای ئارنێت پەیوەستە بە دوو رەهەندی گرنگەوە كە ئەوانیش

یەكەم: فەزای دەركەوتن و فەزای ئازادی و یەكسانی. واتە كاتێك هاوڵاتیان بەشێوەیەكی هەماهەنگ و بە كۆمەڵ، لە رێگەی وتە و قایلبوونەوە كردە دەنوێنن و دەتوانن خۆیان بكەنەوەو دەربكەون.

دووەمیان: جیهانی هاوبەش و دامەزرا و رێكخراوە گشتییەكانە. ئەمەش زەمینەیەكی پایەدار دەرەخسێنێت كە فەزا گشتییەكانی كردە و راوێژ دەتوانن لێیەوە دروست ببن. لەمەشدا زیاتر مەبەستی لە پاراستنی هاوڵاتییانە لەرێگەی دەستوور و دامەرزاوە حكومییەكانەوە، ئەو پێی وایە دەبێت ئەم دامەزراوانە لە خزمەتی ئازادی و یەكسانی و كەرامەتی هاوڵاتیاندا بن نەك بە پێچەوانەوە كە لە سیستەمە تۆتالیتارییەكان لە دژی خەڵكی بەكاردەهێنرێن. دیموكراسی ئارنێت لەهەموو فەیلەسووفەكانی تری سەدەی بیستەم، زیاتر جەختی لە سیستەمی دیموكراسیی و ئازادی دەكردەوە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە ئارنێت دژی سیستەمی دیموكراسی نوێنەرایەتی بووە، واتە خەڵكی نوێنەری خۆیان هەڵبژێرن. ئارنێت پێی وابوو: نوێنەرایەتی وەكو جێگرەوەیەكی دەستێوەردانی راستەوخۆی هاوڵاتییانە، كە وەكو ئامرازێكە لە رێگەیەوە جیاوازی نێوان دەسەڵاتداران و شوێنەكەوتووانیان سەرلەنوێ خۆی دەنوێنێتەوەو زیاتریش خۆی دەچەسپێنێت.

ل99 دەسەڵاتی شورایی ئارنێت لەبری دیموكراسی نوێنەرایەتی، ئەلتەرناتیڤی خۆی پێیە و شێواز یان فۆڕمی « فیدڕاڵی ڕاوێژكاری یان شورایی» پێشنیاز دەكات. ئەو پێی وایە لەو رێگەیەوەو هاوڵاتییان دەتوانن بەشێوەیەكی كاریگەر، كاروباری سیاسی خۆیان دیاری بكەن. پێشیوایە تەنیا لە رێگەی بەشداری سیاسی راستەوخۆوە» واتە لە رێگەی كردەی هاوبەش و راوێژی بەكۆمەڵەوە» دەتوانین سەرلەنوێ هاوڵاتییبوون كارا بكەینەوەو بكەری سیاسی كاریگەر بهێنینەوە سەر شانۆ. ل99 جێگەی ئاماژەیە ئەمجۆرە فۆرمەی دیموكراسی لە ئەدەبیاتی ماركسیدا بە « دیموكراسی شورایی، یان جەماوەری» ناودەبرێت و زیاتر «لیۆ ترۆتسكی» رابەری شۆڕشی روسیا جەختی لێدەكردەوەو پێی وابوو لە رێگەی دەسەڵاتی شواریییەوە سۆسیالیزم بەرقەرار دەبێت هەربۆیە دروشمی « هەموو دەسەڵاتێك بۆ شووراكان» ی بەرزكردەوە.

هەرچەندە لەرووی ئامانجەوە لەگەڵ ئارنێت جیاوازن، چونكە ئارنێت داوای سیستەمێكی دیموكراسی دەكرد و ترۆتسكیش داوای سیستەمێكی سۆسیالیستی دەكرد. دوا قسە بەدڵنییایەوە هانا ئارنێت یەكێكە لە ژنە فەیلەسووفە ناودارەكانی سەدەی بیستەم و هەتاوەكو ئێستاش بەشێكی زۆری تێزەكانی، بە گرنگییەوە باس دەكرێت، بەتایبەتی لەسەردەمی نوێدا، بەشێكی زۆری ئەو شتانەی كە ئەو باسیكردوەو داوایكردووە، بۆتە بابەتی سەرەكی زۆربەی رێكخراوە مەدەنی و سیاسییەكانی جیهان بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە خراپی سیستەمی تۆتالیتاریزم و هاوڵاتی بوون و بەشداری سیاسیی و ئازادی سیاسییەوە هەیە. سەرچاوە: ماوریزیۆ پاسرینو دێنترێڤێس. فەلسەفەی هانا ئارنێت. وەرگێڕانی: ئارام مەحمود. دەزگای ئایدیا، چاپی یەكەم، 2017.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.