سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان
بەشی یەكەم

14/11/2016


بەرەی (سونەو شیعە) وەك نمونە

سەربەست سەلیم


بەپێی كەلتوری سونە، پێغەمبەر مردو هیچ جۆرە وەسیەتێكی دیاریكراوی لەدوای خۆی جێنەهێشت و سەرەنجام پۆست و دەسەڵاتە دنیاییەكەی بەكراوەیی جێ هێشت، لەكاتێكدا كۆمەڵگای عەرەبی ئەوسا كەخێڵەكی‌و دواكەوتوو بووە، هەموو گروپە كۆمەڵایەتیەكانی چاویان لەوەبووە كامیان دەتوانن بگەنە ئەو دەسەڵاتە گەورەیەی پێغەمبەر لەسایەی فراوانبونی قەڵەمڕەوی ئیسلام وەدەستی هێنابو. هەربۆیە لەلایەك (ابن عباس)-كە ئامۆزای پێغەمبەرو عەلی بوە- داوای لە ئیمامی عەلی كرد كەلە موهاجرین بوو- ئەوانەی لەگەڵ پێغەمبەردا لەمەككەوە كۆچیانكردبوو بۆ مەدینە- ببێت بەجێگرەوەی پێغەمبەر، عەلیش  خۆی بەشایەنی ئەم كارە دەزانی ، لەلایەكی ترەوە (ئەنسارەكان) –كە دانیشتوانی شاری مەدینە بوون‌و بونە پشتیوانانی ئاوارەكانی مەككە- لەدیوەخانی (بنی ساعیدە) كۆبونەوە بۆئەوەی (سعد بن عبادە) بخەنە شوێنی دەسەڵاتی پێغەمبەر، كەئەم ڕوداوە سیاسیە لەو مێژوودا بە ڕوداوی سەقیفەی بەنی ساعیدە ناسراوە.
   
ئەوە لەكاتێكدا (موهاجیرەكان)- كەزۆربەیان كەس‌و كاری پێغەمبەر‌و قورەیشی بوون-  لەشوێنێكی تر لەدەوری تەرمەكەی پێغەمبەردا كۆببونەوە بۆ یەكلاكردنەوەی شوێنی ناشتن‌و كفنكردنەكەی‌و چۆنیەتیەكەی. ئەوەبوو گوایە كەسێك هات‌و بەپێی هەندێك سەرچاوە  بەچرپە هەواڵی كۆبوونەوەی (ئەنسارەكان)ی گەیاندە عومەری كوری خەتاب‌و، پێی ڕاگەیاند كە ئەنسارەكان خەریكە كەسێك لەشوێنی پێغەمبەر دەكەنە دەسەڵاتدار، عومەریش تەنها ئەبووبەكری لەو زانیاریە ئاگادار كردەوەو ئەویش ئەبوعوبەیدەی جەراحی ئاگادار كردەوەو سێ قۆڵی بەنهێنی خۆیان گەیاندە دیوەخانی (بنی ساعدە)، پاش گفتوگۆ‌و مشتومڕێكی زۆر لەنێوان هەردووك لایەنی ناكۆك لەسەردەسەڵات، واتە ئەنسارەكان كەداوایان دەكرد (سعد) ببێ بەخەلیفەو (ابوبكر‌و عمر) كەلە موهاجیرەكان بوون‌و دەیانویست ئەم دەسەڵاتە بۆخۆیان بێت، ئەبوبەكر بە خەلیفە دیاریكرا.(*)

ئەمەش بە كەڵك وەرگرتن لە ناكۆكی خێڵەكی ناوخودی ئەنساڕەكان، چونكە ئاشكرایە كە ئەم گروپە لەهاوەڵانی پێغەمبەر لەهەردوك عەشرەتی (ئەوس‌و خەزرەج) پێك هاتبوون. ئەمانە خاوەن مێژویەكی خوێناوی دورو درێژ بون، بەڵام تاپێغەمبەر لەسەر دەسەڵات بو ناكۆكیەكانیان وەستابو، یان لانی كەم بواری تەقینەوەیان نەبوو.  (سعد)یش سەرۆكی گەورەترین تیرەی خێڵی (خەزرەج)ی بوو، بۆیە بەئاسانی توانرا ئەم ڕێكەوتنە بترازێنرێ، بۆ ئەوسیەكان. موهاجیرێك كە مێژویەكی خوێناوی لەگەڵیان نەبوو، باشتر بوو لەخەزرەجیەك كە خێڵە نەیارە تەقلیدیەكەیان بوو. (ابن خلدون) لەم بارەیەوە دەڵێ: (ئەوسەكان بۆیە بەیعەتیان بە ئەبوبەكر دا چونكە ڕقیان لە خەزرەجیەكان بوو). هەر لەم كۆبونەوەیەدا پاش ئەوەی (ئەبوبەكر) لەلایەن (عومەر)ەوە خرایە دەسەڵات‌و بەیعەتی پێدرا، (سعد) لەگەڵ ژمارەیەك لە كەس‌وكارە نزیكەكانی ئەمەیان قبوڵ نەبوو، لەگەڵ عومەر هەڕەشەی كوشتنیان لەیەكتر كرد.(*)

 عەلی كە لەبەرئەوەی خەریكی ناشتنی تەرمی پێغەمبەر بوو، (ئەبوبەكرو عومەر و ئەوانەی لە سەقیفەكە بوون، خەریكی ململانێ بوون لەسەر دەسەڵات لەناشتنی تەرمی پێغەمبەردا ئامادەنەبوون، بۆیە عەلی كە ڕوداوی دانانی ئەبوبەكری  بیست نیگەرانی خۆی دەربڕی، چونكە ئەو پێی وابوو تەنها كەس كەشایەنی جێگرتنەوەی پێغەمبەربێت دوای كۆچ كردنی، هەرئەمە. بۆیە تا زیاتر لەشەش مانگ لەدەست بەكاربونی ئەبوبەكر ئەو هەرئامادەنەبوو دان بەشەرعیەتی دەسەڵاتەكەیدا بنێت. (ابن القتیبە) دەگێڕێتەوە جارێكیان كە ئەبوبەكر زانی كەسانێك هەن لەماڵی عەلی كۆبونەتەوەو ئامادەنین بێن بەیعەت بەو بدەن،  عومەری نارد بۆلایان، ئەویش كەگەیشت داوایلێكردن بێنەدەرەوە، بەڵام كەنەهاتنە دەرەوە فرمانیدا داری بۆ كۆبكەنەوە، ئەوجار گوتی: (سوێندم بەو كەسەی گیانی عومەری بەدەستە، یان دێنە دەرەوە یان خانوەكە بەسەر ئەوكەسانەدا دەسوتێنم كە تێیدایە). پێیانگوت: عومەر ئەم خانوە فاتمەی كچی پێغەمبەریشی تێدایە، ئەویش وتی جا چییە؟ ئەوەبو هەمویان هاتنە دەرەوەو بەیعەتیان بە ئەبوبەكردا تەنها عەلی‌و فاتمەی خێزانی نەبێت.

بەهەمان شێوە لە(مصنف بن ابی شیبە)دا هاتوە: دوای ئەوەی بەیعەت درا بەئەبوبەكر، عەلی‌و زوبیر دەچونە ماڵی فاتمەی كچی پێغەمبەر بۆ پرس‌و ڕاوێژوو بیركردنەوە لەحاڵی خۆیان، كەعومەر پێی زانی بۆیانچوو بەفاتمەی گوت، سوێندم بەخوا ئەگەر ئەمانە بێنەلای تۆ و كۆبونەوە بكەن خانوەكەتیان بەسەر دا دەسوتێنم. دوای ئەوەی عومەر ڕۆشت عەلی‌و زوبێر هاتن، فاتمەش پێی گوت: عومەر سوێندی خواردووە ئەگەر بێتەوە‌و لێرەبن ئەوە خانوەكەتان بەسەردا دەسوتێنێ، بۆیە داوای لێكردن بڕۆن‌و نەیەنەوە بەلایدا. ئەمانیش نەهاتنەوەلای هەتا بەیعەتیان دا بەئەبوبەكر.  بەڵام كە فاتمەی خێزانی عەلی مرد، كە كچی پێغەمبەریش بوو ئیدی عەلی بڕیاریدا بەیعەت بە ئەبوبەكر بدات. لەمبارەیەوە لەسەرچاوە سونیەكاندا هاتوە كە عەلی بۆیە تافاتمە مابوو بەیعەتی نەداوە بە ئەبوبەكر چونكە گوایە لەبەر دڵی فاتمەبوە، لەبەرئەوەی كە پێغەمبەر مرد فاتمە داوای میراتیەكەیكرد، كە لە مەدینەو فەدەك بوو، بەڵام ئەبوبەكر نەیدا پێی‌و گوتی: من لە پێغەمبەرم بیستوە كە كەس میراتی ئێمەی پێغەمبەران وەرناگرێت، ئەوەی دوای خۆمان بەجێدەمێنێت سەدەقەیە. بەڵام هەربەپێی هەمان ئەو سەرچاوانە كاتێك عەلی چوە سەر مینبەر بۆ ئەوەی لایەنگری خۆی بۆ ئەبوبەكر ڕابگەیەنێت گوتی : ئێمە پێمان وایە بەشمان هەیە لەم كارەدا _واتە خەلافەت، بەڵام چەوسێنراینەوەو نەدرا پێمان.

 كەواتە ململانێكە لە سەر میراتی دەسەڵات بوە، نەك میراتی شەخسی و ئەو موڵك و زەویانەی دوای پێغەمبەر جێمان.


جگە لەوە چەند گروپێكی تر لەسەردەمی دەسەڵاتی ئەبوبەكر ناڕەزایەتیان نەشاردەوە بەدەسەڵاتەكەی، لەسەروی هەمویانەوە بزوتنەوەی هەڵگەڕاوەكانە (المرتدون). كەلەڕاستیدا ئەمانە هەڵگەڕاوە نەبوون لەئیسلام، بەڵكو هێزێكی ئۆپۆزسیۆن بوون بەخەلافەتی ئەبوبەكر. بەڵام لە مێژوی ڕەسمیی ئیسلامیدا ئەم بزوتنەوەیە بەهەڵگەڕانەوە لەخودی ئاین ناسێنراون. لەكاتێكدا ئەمان ئامادە بون هەموو ڕێورەسمەكانی ئیسلام جێبەجێ بكەن، هیچ ئاڵوگۆڕێكیش بەسەر فۆڕم‌و ناوەرۆكی ئاینداریان دانەهاتبوو، تەنها لەمەسەلەی زەكاتدا نەبێت. ئەمانە دەیانگوت زەكات خۆمان دەیبەخشین بەو كەسانەی ئاین دیاریكردووە، نایدەین بەدەستی ئەبوبەكر. چونكە لەسەر دەمی پێغەمبەردا موسڵمانان دەبوو زەكات كۆبكەنەوەو بیدەنە دەست پێغەمبەرو ئەویش بەسەر ئەو كەسانەدا دابەشی دەكرد كە قورئان دیاریكربوو. بەواتایەكیتر لەسەردەمی ئەودا یەكێك لەمەرجەكانی شەرعیبوونی زەكات ئەوەبو كە لەرێی پێغەمبەرەوە دابەشبكرێـت.  هەر لەقورئاندا هاتبوو كە پێغەمبەر پێویستە ئەو موڵك‌و سامانەی زەكاتە وەریبگرێت‌و خۆی دابەشی بكات (خذ من أموالهم صدقة تطهرهم وتزكيهم بها وصل عليهم إن صلاتك سكن لهم والله سميع عليم) (سورە التوبە/103)، بەڵام ئەبوبەكر لە وەڵامی ئەم قسەیەیاندا، كە لە ڕوكەشدا ئاینیەو لەناوەرۆكدا هەڵوێستێكی سیاسیە، وتەیەكی بەناوبانگی هەیە كەوتویەتی (سوێندم بەخوا لەسەر ئەو ڕێشمەیەش شەڕیان لەگەڵ دەكەم كە پێشتر دەیاندا بە پێغەمبەر). كە مەبەستی ئەوەبوو مادام لەسەردەمی پێغەمبەردا كاتێك زەكاتیان لەئاژەڵەكانیان دەدا، ڕێشمەی ئاژەڵەكانیان لێنەدەكردەوەو ئەویشیان لەگەڵ دەبەخشی، دەبێ بەهەمان شێوە بیدەن بەمنیش. ئەو بزوتنەوەیە كە لە مێژووی ئیسلامیدا ناسراوە بەبزوتنەوەی هەڵگەرانەوە لەئیسلام، وتیان ئێمە جگە لەوەی هەموو بڕیارو برگەكانی ئیسلام وەكو خۆی جێ بەجێ دەكەین، تەنها زەكات نادەینە دەست ئەبوبەكر، كەئەمە بۆخۆی لە ناوەرۆكدا دەربرینی ناڕەزایەتیەكی سیاسی بوو بەرامبەر ئەبوبەكر، ‌و گومان كردن بوو لەوەی ئەبوبەكر شایەنی ئەوەبێت پۆستی پێغەمبەر وەربگرێت.
بەڵام لەلایەن دەسەڵاتداری تازەو لایەنگرانیەوە ئەم هەڵوێستە بەهەڵگەڕانەوە لە خودی ئاین دانراو ڕوبەڕوی كوشتاری گەورە كرانەوە. یەكێك لەقوربانیەكانی شەری ئەبوبەكر لەگەڵ ئەوانەی ئامادەنەبوون زەكاتی بدەنێ، یان بەزمانێكی سیاسی یەكێك لەوانەی لەبەرەی ئۆپۆزسیۆنی ئەبوبەكردابوو، ئەسحابەیەكی بەناوبانگە كە ناوی (مالك بن نویرە)یە، كە تا پێغەمبەر لەژیاندا مابوو بەردەوام جێی متمانەی ئەوبوو. ئەم ئەسحابەیە خۆی‌و خێڵەكەی ئامادەنەبوون زەكات بدەن، بۆیە ئەبوبەكر خالیدی كوری وەلیدی ناردەلایان بەمەبەستی سەندن‌و كۆكردنەوەی زەكات لێیان، بەڵام كەئامادەنەبوون زەكات بدەن خالید هەموویانی دەستبەسەر كرد، دوای ئەوەی كاتی نوێژهات‌و شمشێرەكانیان دانا‌و مالك‌و كەس‌و كارەكەی نوێژیان كرد، خالید فرمانیدا گەمارۆیان بدەن ، ئەوانیش بەناچاری لە خالید پاڕانەوە نەیانكوژێت، بەڵام ئەو هەرهەمویانی كوشت. ژنەكەی مالكیشی كردە كەنیزەك و بۆخۆی برد، چونكە وەك (الطبری) دەڵێت، ژنەكەی مالك لە هەموو ژنی عەرەب جوانتر بوو، بگرە (المطهری) مێژوو نوسی كۆنی ئیسلامی پێی وایە خالید تەنها لەبەر خاتری ژنەكەی ئەم ئەسحابەو كەس‌و كارەكەی  كوشت.

دورنیە ژەهر خواردنی ئەبوبەكریش، كە سەرئەنجام بوە هۆی مردنی لەلایەن ئەو كەسانەوە بوبێت كە بەمورتەد ناونراون، یان لانی كەم لەئەنجامی ئەو ململانێ سیاسیانەوە بوبێت، چونكە بەپێی بەشێكی زۆر لەسەرچاوە ئیسلامیەكان ئەبوبەكر بەنەخۆشی ئاسایی نەمردوە، بەڵكو ژەهرخواردوو كراوە.
 
ئەبوبەكر بەر لەمردنی عومەری لەجێی خۆی دانا، كەدوبارە ئەم بڕیارە بووە هۆی زیادبونی ناڕەزایی عەلی‌و ژمارەیەك لەهاوەڵان كەپێیان دەوترا (اهل البیت)، واتە كەسو كارەكانی پێغەمبەر، كە عەلی لەسەروی هەمویانەوە بوو ، دواتر ئەم بزوتنەوەیە ناونرا بەشیعە، واتە لایەنگرانی عەلی. شهرستانی ڕەوتی شیعەی وا پێناسە كردوە: (هەركەسێك پێی وابێ دوای پێغەمبەر عەلی لە هەموو كەس شیاوترە بۆ خەلافەت، دوای ئەمیش كوڕەكانی ئەوا شیعەیە). كەئەمەش سەیركردنێكی تەواو سیاسیە بۆ ئەم قوتابخانە فكریەی ئیسلام، دەشتوانین بڵێين بەپێچەوانەوە هەر كەسێك دان بەشەرعیەتی خەلافەتی ئەبوبەكر دابنێ‌و بەشیاوترین كەسی بزانێ بۆ ئەم پۆستە، ئەوا سوننەیە.

ڕوداوی دانانی عومەر لەلایەن ئەبوبەكر بێ پرسكردنی بەكەس، بۆتە مایەی ڕەخنەی زۆر لەلایەن شیعەوە، گەورەترین بەڵگەشیان بۆ ئەو هەڵوێستە ئەوەبو كە دەیانگوت پێغەمبەر بەرلەوەی بمرێ ویستی وەسیەت بكا، بەڵام عومەر وتی پێغەمبەر نەخۆشەو ئاگای لەخۆی نیە، بۆیە نەیهێشت وەسیەتەكەی بنوسێ، هەرچەندە چەند جارێك پێغەمبەر ئەم داواكاریەی دووبارە كردەوەو عومەر هەر نەیهێشت، بەبیانوی ئەوەی پێغەمبەر ئاگای لەخۆی نییە. سەرئەنجام بوە دەنگەدەنگ لەنێوان ئەوانەی ویستیان كاغەز بێنن‌و وەسیەتەكەی پێغەمبەر بنوسن ، ئەوانەشی لایەنگری عومەریان كرد، ئەوەبو پێغەمبەر لەهەمویان توڕەبوو دەریكردن، دواجار بەم نەخۆشیە مردوو وەسیەتەكەی نەكرد. (ابن عباس) لەبارەی ئەم ڕوداوەوە وتویەتی: (خراپەیەكی زۆر گەورەبوو نەیان هێشت پێغەمبەر وەسیەت بكات)، شەرع زانە موسڵمانە سوننیەكان لەكۆندا زۆر هەوڵیانداوە تەفسیرێكی مەنتقی بۆ ئەوە بدۆزنەوە كەبۆچی عومەر نەیهێشت پێغەمبەر دوا وەسیەتی خۆی بكات؟ ئایا ناوەرۆكی ئەو وەسیەتەچی بوە؟

شیعەكان لەبارەی ئەم ڕوداوەوە بڕوایان وایە كەپێغەمبەر ویستویەتی وەسیەت بۆ عەلی بكات، بۆیە عومەر ڕێگری لێكردوە. ئەوەی وا دەكات ئەو ڕەخنەیان خەستر بێتەوە ناكۆكی هەڵوێستی عومەرە لەسەرەمەرگی ئەبوبەكر بەبەراورد بەسەرەمەرگی پێغەمبەر. چونكە بەهەمان شێوە كەئەبوبەكر لەكاتی سەرەمەرگیدا، توشی نەخۆشییەكی سەخت بو بەهۆی ئەو ژەهرەی دەرخواردی درا، داوایكرد وەسیەتبكات‌و بۆئەو مەبەستە عوسمانی كوری عەفان هات، ئەبوبەكر دەستیكرد بەوتنی وەسیەتەكەی، بەڵام بەرلەوەی تەواویبكات لەهۆشخۆی چوو بورایەوە، ئەوەبوو عوسمان لەلای خۆیەوە ناوی عومەری نوسی بۆ خەلافەت، كاتێكیش ئەبوبەكر بەخەبەرهات پەسەندیكرد.

شیعەكان پێیان وایە ئەم ناكۆكیە لەهەڵوێستی عومەر كە وەسیەتی پێغەمبەری ڕەتكردەوە بەبیانوی ئەوەی نەخۆش بوە‌و، قبوڵكردنی وەسیەتی ئەبوبەكر كەنەخۆشیەكەی سەختتریش بوو لەئەنجامی ئەوەبوو كەدەیزانی وەسیەتەكەی پێغەمبەر لەقازانجی نییە. ئەوە جگەلەوەی كە پێغەمبەر وەحی لەخواوە بۆ دەهات‌و قسەكانی هی خۆی نەبون بەپێی مەنتیقی ئاینی. بۆیە شیعە ئەم هەڵوێستەیان وا لێكداوەتەوە كە بەرهەمی دژایەتیكردنی عەلیە لەلایەن هەردووكیانەوە. چونكە لەسەرەتادا عومەر عەلی فەرامۆش كردوو لە مشتومڕی سەقیفەی بەنی ساعدە ئەبوبەكری كردە دەسەڵاتدار، دواتریش ئەبوبەكر بەرلەوەی بمرێ عومەری كردە جێگرەوەی خۆی. ئەم پەیوەندیە سیاسیە بەهێزەی نێوان عومەرو ئەبوبەكر، راستیەك بوو هەمو لایەك دەیزانی، بۆیە كاتێك عومەر وەسیەتەكەی ئەبوبەكری پێ گەیشت، كەلەكاغەزێكدا نوسرابوو بەدەستیەوە گرت‌و هاواریكرد: خەڵكینە وەرن فرمانی ئەبوبەكر جێ بەجێبكەن، لەوكاتەدا یەكێك وتی ئەم نوسراوە چی تێدایە؟ عومەر گوتی نازانم بەڵام هەرشتێك بێت من جێ بەجێی دەكەم. كابراش وتی: بەڵام من دەزانم چی تێدایە، تۆ ئەوت كردە خەلیفەو ئێستاش ئەو تۆی كردۆتەوە خەلیفە.

كاتێك عومەر بوو بەدەسەڵاتدار ناكۆكی نێوان لایەنگرانی عەلی لەگەڵ دەسەلاتدا توندتر بۆوە، بەپێچەوانەشەوە دەسەڵاتداران توندتر ڕوبەڕویان بونەوە، لەم قۆناغەدا شیعەكان ناچاركران موجامەلەی دەسەڵاتی سوننە بكەن، ئەم پرنسیپەش لە كەلتوری شیعیدا پێی دەوترێت (تقیە). ئەم وشەیە كەمانای خۆپارێزی دێت تائێستاش لەناو شیعەدا پرنسیپێكی ئاینی زاڵە، مەبەست لێی ئەگەر مرۆڤی موسڵمان بڕواشی بەشتێك نەبێت لەناخیدا، بەڵام مەترسی كوشتن یان سزادانی لەسەربوو، ئەوا بۆی هەیە لەڕوكەشدا واخۆی دەربخات كەبڕوای پێیەتی. بەهەمان شێوەی شیعەكان كە لەسەردەمی عومەرەوە كردویانە، كەلەترسی كوشتن‌و سزادان ناچاربوون دان بنێن بەدەسەڵاتەكەیدا، بێ‌ئەوەی بڕوایان پێ بێت. پاش ماوەیەك عومەر لەلایەن كەسێكەوە كوژرا بەناوی (ابولۆلۆە)، كەكورتەی چیرۆكی ئەم كوشتنەش وەكو لە زۆربەی سەرچاوە مێژوویە سونیەكاندا هاتوە بەم شێوەیە : ئەبو لوئلوئە كۆیلەی موغیرەبوو، لەبنچینەدا خەڵكی نەهاوەند بوو، سەرەتا كۆیلەی جەنگ بوو لای ڕۆمەكان، كەسوپای ئیسلام گەیشتە ئەم ناوچەیە كرا بەكۆیلەی موغیرەی كوری شوعبە، هەرچەندە عومەر لەسەردەمی دەسەڵاتی خۆیدا قەدەغەیكردبوو كەهەركەسێك عەرەب نەبێت لەمەككەدا بژی، تەنها كچە دیلەكان‌و منداڵ‌و پیاوە بەتەمەنەكان نەبێت، بەڵام هەروەكو (ابن مسعود) دەگێرێتەوە، موغیرە بەتایبەتی داوای لەعومەر كردبوو كە قبوڵی ئەوەبكا ئەبولوئلوئە لە مەككەدا بژی، چونكە ئیشی زۆری پێیەتی.

دەگێرنەوە ئەبولوئلوئە كەبەناوبازاردا دەڕۆیشت‌و دەیبینی كچ‌و ژن‌و منداڵی شارو وڵاتەكەی دەكردڕِێن‌و دەفرۆشرێن لەلایەن ئەسحابەكانەوە، لە دیلە بەتەمەنەكان نزیك دەبۆوەو قسەی خۆشی بۆدەكردن‌و دڵی دەدانەوەو دەستی بەسەری منداڵەكاندا دێناو یاری لەگەڵ دەكردن‌و بەگریانەوە دەیگوت (أكل عمر كبدی) واتە (عومەر جەرگی خواردم).

سەرباری ئەوەی ناوبراو لەوڵاتی فارسەوە بەكۆیلەی هێنرا بووە حیجاز، كەس‌وكارەكەی یان كوژرابوون یان كرابون بەكۆیلەو هەموو ماڵ‌وسامانی تاڵانكرابوو، خۆشی كرابوو بەكۆیلە، ئەمەش  لەبەرئەوەی ئاشەوان بوو، ئاسنگەری‌و دارتاشیشی دەزانی. بۆیە موغیرە لەسەری كردبوو بەئەرك كەدەبێت هەموو ڕۆژێك چوار درهەمی بۆپەیدابكات، ئەمەش بەتەواوی ماندوی كردبوو. بۆیە ڕۆژێكیان چوە لای عومەرو داوایلێكرد كە ئەم زوڵمەی لەسەر لابداو داوا لەموغیرە بكات كە ئەركی لەسەر كەم بكاتەوە، بەڵام عومەر كەزانی ئەم كابرایە سەنعاتكارە (كە سەنعات لای عەرەبی دەشتەكی كە تەنها كشتوكاڵ‌و ئاژەڵداری دەزانی، پیشەیەكی یەكجار گرنگ بوو) عومەر ئەوەی  پێ سەیربوو،‌و پێی گوت: مادام سەنعاتكاری، ئەمە كەمە كە موغیرە داوات لێدەكات، بۆیە دەبێ بە قسەی بكەی‌و ئاشێكیش بۆمن دروست بكەی. ئەمیش لەڕقی ئەم وەڵامە چەند رۆژێك دوای ئەوە، لەكاتی نوێژدا لەناومزگەوت بەخەنجەرێكی دووسەرەی ژەهراوی عومەر‌و شەش كەسیی تریشی لەگەڵ كوشت، دوای ئەوە بەپێی چەند سەرچاوەیەك بەهەمان خەنجەر خۆی كوشت. ئەسحابەكانیش لەتۆڵەی ئەوكارە ئەو ژن‌و منداڵا نەیان كوشت كە خەڵكی شارەكەی لوئلوئە بون یان كەس و كاری ئەو بون. لەكتێبی (مصنف ابن أبی شیبە - (ج 8 / ص 576) دا هاتوە كە ئەم كارە پلانێك بوەو لەلایەن كەس‌وكاری دیلە فارسەكانەوە دارێژرابوو، ئەبو لوئلوئە لەتۆڵەی ئەواندا ئەنجامیدا. (ابن تیمیە)ش بەهەمان شێوە دەڵێت: (كوژرانی عومەر  تۆڵەی كافرەكان بوو، لەبەرامبەر ئەوەی عومەر پێیكردن كە وڵاتەكەی فەتحكردن‌و، سەركردەكانیانی كوشتن‌و، سەروەت‌و سامانەكەشیانی تاڵانكرد).


ئەم روداوە بەو شێوە تراژیدیە لەدەیان سەرچاوەی كۆنی ئیسلامی سونیدا گێرراوەتەوە.
لای شیعە، ئەم كەسایەتیە بەیەكێك لەلایەنگرانی ئیمامی عەلی دەناسێنرێت، ئەم تیرۆرەش دەبەستنەوە بەزوڵمی عومەر لەشیعەكان. (میرزا عبدالله)ی مێژوونوسی شیعە دەڵێت: (لوئلوئە یەكێكە لە موسڵمان‌و موجاهیدە ناسراوەكان، بەڵكو دڵسۆزترین شوێن كەوتوی ئیمامی عەلی بوە)..

كە لەڕاستیدا پێدەچێت ئەم كەسە هیچ پەیوەندیەكی بەململانێی ناوخۆی موسڵمانەكانەوە نەبوبێت، بەڵكو ئەم بەم كارەی تەنها ویستویەتی تۆڵەی پەلاماری لەشكری ئیسلامی لەخۆی‌و لەكەس‌و كارو هاو شاریەكانی بكاتەوە. (السرخسی) دەڵێت كوشتنی عومەر نەتیجەی ئەوە بوە كە موسڵمانان دەقاودەق فەرمانەكانیان جێ بەجێ نەكردووە، چونكە عومەر فرمانی دابوو بە سەر لەشكرەكانی كە: (هەركەسێك گەندەمووی لێڕوابوو نەیكەن بەكۆیلە، بیكوژن)( ) بەڵام ناكۆكی‌و ڕقی ئەستوری نێوان شیعەو سوننە وایكردوە هەموو ڕوداو دیاردەیەكی ناتەبا بەیەكتر بگۆڕن بۆ هەڵوێستێكی سیاسی و ئاینی دژی یەكتری.

ئاشكرایە كەسوپای ئیسلامی بەسەر هەرناوچەیەكی دادابێت، ئەگەر دانیشتوانەكەی موسڵمان نەبوبن‌و فرمانەكانی خەلیفەیان جێ بەجێ نەكردبێت، ئەوا توشی كوشتن‌و تاڵان‌و فڕاندنی ژنەكانیان بونەتەوە. هەر بۆنمونە: (ابن كپیر) بە سێ دێر ڕوداوی سەرلەشكری عومەرو كوردەكان لەژێرناوی (خبر سلمە بن قیس الاشجعی والاكراد) دەگێرێتەوە لەكاتی گەیشتنی سوپای ئیسلامی بۆ كوردستان. كە (الگبری و ابن اپیر) بەچەندین لاپەرەو بەدورودرێژی گێراویانەتەوە، (ابن كپیر) دەڵێ: كە سوپاكەی ئیسلام  گەیشت بە كوردە موشریكەكان، داوایلێكردن یان موسڵمان بن، یان شەریان لەگەڵ بكەن، ئەوانیش قبوڵیان نەكرد، سەرئەنجام شەریان لەگەڵ كردن، پیاوەكانیان كوشتن، ژنەكانیان كردە كەنیزەك وسەبایا، دەستیان بەسەر موڵك‌و ماڵەكانیان داگرتن و بۆ عومەریان نارد. (واتە ژن‌و دەسكەوتەكان).

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.