سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان
بەشی دووەم

14/11/2016


بەرەی (سونەو شیعە) وەك نمونە

سەربەست سەلیم

بەگەڕانەوە بۆ ڕوداوە ناوخۆییەكانی كۆمەڵگای ئەسحابە، ئەو كۆمەڵگایەی بەقەد ئەوەی ناكۆك بوە بە كەلتورو بیروباوەڕی دەوروبەری، لەناوخۆشیدا هەموو ڕەگەزەكانی خێڵەكی‌و دژایەتی قۆناغی بەدەوی بەر لە بون بەكۆمەڵگای هەڵگرتبوو، ئەوا دەبینین عومەر بەرلەوەی بمرێت داوایان لێكرد كەوەكو ئەبوبەكر كەسێك هەڵبژێرێت‌و دیاریبكات بۆ ئەوەی بكرێتە خەلیفە، بەڵام ئەو بەوەڵامە بەناوبانگەكەی وەڵامی دانەوەو وتی (ئەگەر دوای خۆم كەسێك دیاریبكەم بۆ ئەوەی ببێتە خەلیفە، ئەوا پێش من كەسێكی لەمن باشتر وایكردووە –مەبەستی ئەبوبەكرە - ئەگەر كەسیش دیارینەكەم‌و وازی لێبێنم، ئەوا دیسان كەسێكی لەمن باشتر وایكردووە – مەبەستی پێغەمبەر بوو-).( ) ئەمەش دیسان بەڵگەیەكیترە بۆ ئەوەی كە پێغەمبەر بەرلەوەی بمرێ كەسی دیارینەكردبوو تاجێگەی بگرێتەوە، جیالەوەش عومەر پێشتریش لەدانیشتنێكدا وتبوی كە دانانی ئەبوبەكر بەخەلیفە كارێكی كتوپرو بێ بەرنامەبوە.

بەم شێوەیە عومەر لەنێوان سیاسەتی پێغەمبەر كە بریتی بوو لە دیارینەكردنی كەس بۆ دەسەڵات‌و، سیاسەتی ئەبوبەكر كەبەر لەوەی بمرێـت خەلیفەیەكی هەڵبژارد نەیدەزانی چی بكات. بەڵام شیعەكان لەسەر ئەم ڕوداوەش بۆچونێكی تریان هەیە، ئەمان دەڵێن عومەر بۆیە وای گوت‌و وایكرد چونكە ئەگەر كەسێكی هەڵبژاردبا بۆ خەلافەت دەبوو عەلی هەڵبژاردبا، لەبەرئەوەی لە هەموو كەس شیاوتربوەو تاكەكەسیش بوە لەدوای مردنی پێغەمبەرەوە داوای دەسەڵاتی دەكرد، ئەگەر كەسیشی دیارینەكردباو بۆ موسڵمانەكانی بەجێهێشتبا، ئەوە دیسان هەر عەلی دەردەچوو، چونكە زۆرترین لایەنگری هەبوو، بەتایبەت كەس و كارەكانی پێغەمبەر كەبە ( أهل البیت ناسرابون). بەڵام عومەر سەرئەنجام شەش كەسی كرد بە (شورا) بۆئەوەی دوای خۆی خەلیفەیەك لەناوخۆیاندا هەڵبژێرن، ئەمانیش دوای مردنی عومەر عوسمانیان هەڵبژارد –دووبارە دوای مشتومڕێكی زۆر‌و ناكۆكیەكی خێڵەكی توند. خراپ نییە لێرەدا ئەگەر زۆر بەكورتیش بێت ئەم چیرۆكە بگێرینەوە.

شەش كەسی شوراكە  بریتی بون لە (عەلی كوڕی ئەبو تالیب، عوسمانی كوڕی عەفان، عبدالرحمانی كوڕی عەوف، سعدی كوڕی ئەبی وەقاص، زوبیری كوڕی عەوام، تەڵحەی كوڕی عەبدوڵا)، دوای ئەوەی عومەر ئەمانەی دیاریكرد بۆ ئەوەی شورای یەكلاكرنەوەی خەلیفەی داهاتوو بن گوتی: با ئەمانە لەناو خۆیان كەسێك هەڵبژێرن بەخەلیفە. هەر لەسەرەتادا ئیبن عەباس بەچاوی گومانەوە لەم هەنگاوەی عومەری دەڕوانی، بۆیە داوای لە عەلی كرد نەچێتە ناو ئەم شورایەوەو قبوڵی نەكات، بەڵام عەلی وەڵامی دایەوە گوتی: ڕقم لەناكۆكیە، ئیبن عەباسیش پێی گوت: كەواتە توشی شتێك دەبی كە پێت ناخۆشە، ئەوجار ئیبن عەباس پێی گوت:  هەرشتێكم پێ گوتبی‌و بەقسەت نەكردبم دوایی پەشیمان بویتەوە، كە پێغەمبەر لەسەرەمەرگدا بوو پێم گوتی پرسیاری لێ بكە بزانە دوای خۆی دەسەڵات بۆكێیە، بەقسەت نەكردم، كەمرد پێم گوتی پەلەبكەو داوای بكە، بەقسەت نەكردم، كە عومەریش لەشوراكە داینای پێم گوتی وەرە دەرەوەو مەیكە هەر بەقسەت نەكردم، بۆیە ئەمەم بەقسەبكە، هەرشتێكیان پێ گوتی بڵێ نەخێر تادەتكەن بە خەلیفە. مەبەستی ئیبن عەباس ئەوەبوو كەعەلی ئاگای لەخۆی بێت لەناو ئەو شەش كەسەدا، چونكە واهەستی دەكرد كەفێلێك لە عەلی دەكەن، لەبەر ئەوەی سەعد لەقسەی عەبدوالرحمان دەرناچێ‌و، ئەویش ئاوەڵ زاوای عوسمان بوو.  عومەر پێش ئەوەی بمرێ چەند مەرجێكی بۆئەم شورایە دانا:

یەكەم: دوای مردنی  لەماوەی سێ شەو رۆژدا پێویستە خەلیفەیەك دیاریبكەن.

دووەم: لەكاتی نوێژدا دەبێت سوهەیبی ڕۆمی بچێت پێش نوێژیان بۆ بكات،  ئەمەش لەترسی ئەوەی ئەمانە لەسەر پێش نوێژی لێیان بێتە دەمەقاڵە. بەڵام لەبەر ئەوەی سوهەیب عەرەب نەبوو بۆیە ئەگەر پێش نوێژیشیان بۆبكاو لەناویشیان بێت داوای خەلیفەی ناكات‌و دەست لەو بوارە وەرنادات. عەبدوڵای كوریشی لەناویان دەبێت.

سێهەم: داوای كرد ئەمانە لەخانویەكدا دەست بەسەر بكرێن تا گفتوگۆكانیان تەواو دەكەن‌و كەسێك لەناو خۆیان دەكەنە خەلیفە، لەوماوەیەشدا بۆیان نییە لەگەڵ خەڵك تێكەڵ ببن. ئەمەش بۆ ئەوەی ناكۆكیەكان نەپەرنەوە ناو خێڵەكانیان‌و لەكۆنترۆڵ دەربچن.

چوارەم: داوایكرد پەنجا چەكدار لەژێر فرمانی عەبدوڵڵای كوریدا پاسەوانی لەو شوێنەبكەن‌و ئەم فەرمانە جێ بەجێ بكەن.

پێنجەم: ئەگەر پێنج كەس لەمانە یەك كەسیان دیاریكرد بۆ ئەوەی ببێتە خەلیفەو كەسی شەشەم رەتی كردەوە، ئامادەنەبوو بەیعەت بدات،  ئەوا لەملی بدەن‌و بیكوژن، ئەگەر چوار كەسیش یەكێكیان دیاریكردو دووەكەیتر قبوڵیان نەبوو، ئەوا لەملیان بدەن، ئەگەر سێ بەسێش بوون، ئەوا با عەبدوڵای كوری ئیمامی عومەر یەكلایبكاتەوە، لایەنگری كامیانی كردو كامیانی هەڵبژارد،  ئەو دەكرێتە خەلیفە، ئەگەر بەقسەی عەبدوڵاشیان نەكرد، ئەوا ئەو لایە هەڵبژێرن كە عبدوالرحمانی كوری عەوفی تێدایە، ئەگەر سێ كەسەكەیتر هەر قبوڵیان نەبوو ئەوا لەملیان بدەن.

 ئەوەبوو مشتومڕەكان درێژەیان كێشا، ناكۆكی زۆر كەوتە ناو خەڵكەوە، سەرئەنجام بەگشتی ڕاكان لە دەوری عەلی‌و عوسماندا دەسوڕایەوە، وەكو مێژونوسەكان باسی دەكەن شەرەجنێو كەوتە ناو ئەسحابەكان لەنێوان لایەنگرانی ئەم دووكەسە. بۆیە لەترسی كەوتنەوەی جەنگ لەنێوان لایەنگرانی عەلی‌و عوسمان‌و تەواوبونی ماوەی دیاریكراو بۆ یەكلاكردنەوەی ئەم كێشەیە، لەدوایین شەودا، عەبدولڕەحمان سەرەتا عەلی جیاكردەوەو پێی گوت: سوێند دەخۆی بەخوا _ئەگەر بتكەینە خەلیفە_ بەپێی قورئان‌و سوننەتی پێغەمبەرو رێوشوێنی دوو خەلیفەكەی دوای خۆی كاردەكەی؟ ئەویش وەڵامی دایەوەو وتی: هەوڵ دەدەم وابكەم بەپێی زانیاری‌و توانای خۆم. پاشان عەبدوالرەحمان عوسمانی جیاكردەوەو هەمان پرسیاری لەویش كرد، بەڵام عوسمان بەكورتی وەڵامی دایەوەو گوتی: بەڵێ وادەكەم. لەئەنجامدا عەبدوالرەحمان بریاری دا عوسمان بكاتە خەلیفە. دوای ئەوە عەلی تورەبوو،‌و گوتی: ئەمە فێڵ بووە،‌و بەتورەییەوە رۆشت.

جیاوازی وەڵامەكانی عەلی‌و عوسمان بۆ ئەم پرسیارە، لەجیاوازی هەڵوێستی سیاسیانەوە دێت بەرامبەر هەردووك سەردەمی خەلافەتی ئەبوبەكرو عومەر. چونكە وەكو پێشتریش زۆر بەكورتی بینیمان عەلی پێی وابوو كەئەم شایەنی ئەوەبوو ببێتە خەلیفە نەك ئەمان.

ناشبێ ئەوەمان بیر بچێ كە هەموو رێگاكانی ئەم شورایە، وا دارێژرابوو كە ئەم ئەنجامەی لێبكەوێتەوە. یانی ئەم شورایە هەروەكو ئیبن عەباس لەسەرەتادا پێشبینی كردبو، یاریەكی عومەربوو فێڵێك بو بۆئەوەی عەلی بێدەنگبكات و لەدەسەڵاتی دوربخاتەوە. دیسان عەلی وتی ئەمە غەدرە لەمن كراوەو ئەم جارەیان ناوچەی حیجازی بەجێهێشت‌و بەرەو عیراق هات. و توڕەبون و ناكۆكیەكانیش چونە ئاستێكی مەترسیدارتر و فراوانتر. 

*  بۆ ئاشنابوون بە وردەكاری ئەم روداوە گرنگە، خوێنەر دەتوانێ بۆ ئەو سەرچاوانە بگەرێتەوە: - صحیح البخاری/ (ج 12 / ص 2). صحیح مسلم / (ج 11 / ص 391).الكامل فی التاریخ / (ج 1 / ص 358.المنتڤم/ (ج 1 / ص 433- 434) .تاریخ الرسل والملوك / (ج 2 / ص116-118 .عیون اڵاخبار / (ج 1 / ص 222).مروج الژهب / (ج 1 / ص 288).المختصر فی أخبار البشر / (ج 1 / ص 107).البد‌و والتاریخ / (ج 1 / ص 278).تاریخ الیعقوبی / (ج 1 / ص 153-154).تاریخ الخلفا‌و / (ج 1 / ص 26)تهذیب سیرە ابن هشام/ (ج 1 / ص 442-444). تاریخ الإسلام للذهبی / (ج 1 / ص 361-364). تاریخ ابن خلدون / (ج 2 / ص 294). البدایە والنهایە / (ج 5 / ص 265-268). مختصر تاریخ دمشق - (ج 3 / ص 277).
الامامە والسیاسە (ج1 ص20-28). ئەوە جیا لە دەیان سەرچاوەی تر.

* جێی ئاماژەیە بەپێی بەشی هەرەزۆری سەرچاوە ئیسلامیەكۆنەكان، لەم گفتوگۆ هەستیارەدا بەڵگەكان دنیایی بوون، ئاینی نەبوون، واتە هەرگروپە هەوڵی دەدا بە پشتبەستن بەتوانای ئەقڵی‌و مێژووییان ئەو مافە بەخۆیان بدەن كە ئەمان شایەنی دەسەڵاتن. بۆنمونە ئەبوبەكر باسی ئەوەی دەكرد كەئەمان خزم‌و كەس‌و كاری پێغەمبەرن‌و یەكەمین كەسانێك بون كە بڕوایان بەئیسلام هێناوە، لەبەرامبەردا ئەنسارەكان دەیان گوت ئێمەبوین پشتی ئێوەمان گرت پاش ئەوەی ئێوە لەشارەكەی خۆتان مەككە دەرپەرێنران، لەسایەی پشتیوانی ئێمەوە خۆتان گرتەوە.... ئەمەش بەڵگەیەكیترە كەلەسەرەتادا پرسی ئەوەی كێ دەبێ فەرمان رەوابێت، پرسێكی ئاینی نەبوە، هەربۆیە پێغەمبەر مردو ئەم پرسەی یەكلانەكردەوە، لەكاتێكدا وردەكاری ئیسلامی گەیاندبوو بەخەڵك. تائەو جێیەی من ئاگاداربم لە كەلتوری ئیسلامیدا تاكە سەرچاوە كەپەی بەم ڕِاستیە بردوە، كتێبەكەی (الطرطوسی) ی سونیە، كەلەوێدا ئەوەی ڕِونكردۆتەوە كە ئەبوبەكر هیچ بەڵگەیەكی ئاینی پێ‌نەبوە، تەنها پشتی بە عەقڵ‌و بەرژەوەندی بەستوە. (تحفە الترك فیما یجب أن یعمل فی الملك - (ج 1 / ص 4).

  تاریخ ابن خلدون، ج2 ل 64.
* دوای ئەوەی سەعد نەبوو بەخەلیفە، ناڕەزایەتی خۆی بۆ ئەبوبەكرو عومەر نەشاردەوە، لەئەنجامی ئەوەی لەلایەن عومەرەوە هەڕەشەی كوشتنی لێ دەكرا ئەگەر مل نەدا بۆ دەسەڵاتی ئەبوبەكر، هەڵات بۆ شام. بەڵام دوای ئەوەی عومەر بو بەخەلیفە ئەم ئەسحابە ناسراوەی سەردەمی پێغەمبەر تیرۆركرا، بێ ئەوەی بزانرێ كێ كوشتویەتی، بەپێی هەندێك سەرچاوەی ئیسلامی جنۆكە كوشتویانە، بەڵگەش بۆ ئەمە ئەوەیە كە گوایە دوای ئەوەی جنۆكەكان بەتیرێك كەناویانە بەسنگیەوە ئەم تاوانەیان كردووە، شیعرێكیان بەجێ هێشتوە كەتیایدا وتویانە ئێمەی جنۆكە ئەم كارەمان كردووە. (بۆ نمونە بروانە:  مختصر تاریخ دمشق - (ج 3 / ص 277) یان : العبر فی خبر من غبر - (ج 1 / ص 3، یان: الوافی بالوفیات - (ج 5 / ص 45) یان: الطبقات الكبری لأبن سعد - (ج 7 / ص 391).
  بروانە (مصنف ابن أبی شیبە) - (ج 8 / ص 572).
  الامامە والسیاسە، ج1 ص30.
  مصنف ابن أبی شیبە - (ج 8 / ص 572).
  بروانە صحیح البخاری/(ج 13 / ص 135) یان ، صحیح مسلم - (ج 9 / ص 207).
  ئەم وتەیە لەدەیان سەرچاوەی مێژووی ئیسلامیدا هاتوە، هەتا لەكتێبەكانی فەرمودەش، بۆنمونە بروانە:
- صحیح البخاری - (ج 5 / ص 205).
- صحیح مسلم - (ج 1 / ص 114).
- سنن أبی د اود - (ج 4 / ص 356).
- سنن الترمژی - (ج 9 / ص 186).
- سنن النسائی - (ج 10 / ص 132).
- مسند أحمد - (ج 1 / ص 116).
- السنن الكبری للبیهقی - (ج 4 / ص 104).
- صحیح ابن حبان - (ج 1 / ص 424).
  (ئەم روداوە لەزۆربەی سەرچاوە مێژوویەكاندا هاتوە، بۆنمونە بروانە:
أسد الغابە - (ج 2 / ص 469). الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 372). تاریخ الرسل والملوك - (ج 2 / ص 153). البد‌و والتاریخ - (ج5 ص 159).
  بۆنمونە بروانە:
- الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 395). تاریخ الرسل والملوك - (ج 2 / ص 215). أسد الغابە - (ج 2 / ص 150). مختصر تاریخ دمشق - (ج 4 / ص 299). تاریخ الخلفا‌و - (ج 1 / ص 32). المنتڤم - (ج 1 / ص 459). تلقیح فهوم أهل اڵاپر (ج1/ص75). تاریخ الإسلام للژهبی - (ج 1 / ص 385). التحفە اللگیفە فی تاریخ المدینە الشریفە (ج2/ص60). صفە الصفوە (ج1/ص263). تاریخ مكە المشرفە والمسجد الحرام - (ج 1 / ص 164).
   الفصل فی الملل واڵاهوا‌و والنحل - (ج 1 / ص 197).
  - صحیح البخاری - (ج 1 / ص 194).
- صحیح مسلم - (ج 8 / ص 412).
- مسند أحمد - (ج 1 / ص 346).
  بۆنمونە بروانە:
- شرح النووی علی مسلم - (ج 6 / ص 27)، كەتیایدا ئیمامی نەوەوی هەوڵێكی زۆری داوە بە كەڵك وەرگرتن لە لێكدانەوەی جۆراو جۆری شەرعناسە سونیەكان پینەی ئەو كارە بكا، بەڵام لەڕِاستیدا بێ ئەنجام بوە.
- فتح الباری لابن حجر - (ج1/ص182) كە لەوێدا ڕای بەشی هەرەزۆری ئەو شەرع ناسە سونیانە خراوەتەروو. لەلایەكیتریشەوە ئەو ڕایەی شیعەش كە گوایا پێغەمبەر ویستویەتی عەلی بەجێگرەوەی خۆی دیاریبكات، بەهەمان شێوە ئەگەر لەبازنەی ئاینیەوە هەوڵبدەین تێی بگەین، ئەویش گومانی زۆر هەڵدەگرێت، چونكە مادام قسەی پێغەمبەر وەحی خوایە، ئایا كەس دەتوانێ رێگری لێ بكات؟
  بروانە:
- تاریخ الرسل والملوك - (ج 2 / ص 219).
- الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 398).
- المنتظم - (ج 1 / ص 458).
- مختصر تاریخ دمشق - (ج 4 / ص 299).
  الامامە والسیاسە – (ج1 ص38).
  - مروج الذهب - (ج 1 / ص 299)
   - تاریخ ابن خلدون - (ج 2 / ص 117).
- الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 457).
-  البدایە والنهایە - (ج 7 / ص 127).
   كتاب منهاج السنە النبویە، (الجز‌و 6، صفحە 371).
  دەكرێ تەنها بۆنمونە سەیری یەكێك لەم سەرچاوانەی خوارەوەبكرێت:
- أسد الغابە - (ج 2 / ص 331).
- الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 457).
- المنتظم - (ج 2 / ص 27).
- تاریخ الرسل والملوك - (ج 2 / ص 404).
- مروج الذهب - (ج 1 / ص 291).
- مختصر تاریخ دمشق - (ج 6 / ص 51).
- البد‌و والتاریخ - (ج 1 / ص 314).
- تاریخ الیعقوبی - (ج 1 / ص 169).
- الأوائل للعسكری - (ج 1 / ص 52).
- تاریخ الخلفا‌و - (ج 1 / ص 54).
- تاریخ مختصر الدول - (ج 1 / ص 53).
- تاریخ مكە المشرفە والمسجد الحرام - (ج 1 / ص 164).
- تاریخ الإسلام للذهبی - (ج 1 / ص 413).
- تاریخ ابن خلدون - (ج 2 / ص 126).
- البدایە والنهایە - (ج 7 / ص 127).
  - سفینە البحار (ج7 ص559).
- ریاض العلما‌و (ج5 ص507).
- (عقد الدرر (ص74).
   شرح كتاب السیر الكبیر - (ج 1 / ص 186).
  - الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 468).
- تاریخ الرسل والملوك - (ج 2 / ص 401).
- البدایە والنهایە - (ج 7 / ص 150).
   - صحیح البخاری، ج20 ، الحدیپ رقم : 6678 .
- الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 475).
- تاریخ الإسلام للذهبی - (ج 1 / ص 160).
   بروانە: صحیح البخاری - (ج 21 / ص 106).
    تاریخ الرسل: ج2 ص 420، یان الكامل فی التاریخ  : ج1 ص 475.
  تەنها بۆنمونە: - تاریخ الرسل والملوك - (ج 2 / ص 421).
- الكامل فی التأریخ - (ج 1 / ص 476).
- البد‌و والتاریخ - (ج 1 / ص 314).
- تاریخ الإسلام للذهبی - (ج 1 / ص 419).
- الامامە والسیاسە ج1 (42-46).
  - تاریخ الرسل والملوك - (ج 2 / ص 423).
- الكامل فی التاریخ - (ج 1 / ص 478).

 

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی یەكەم

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.