سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئەگەرەكانی سەرهەڵدانەوەی سەلەفیەت

6 رۆژ پێش ئێستا



عادل قادری 

(سەردێڕێكی هەڵە)

ئەم سەردێڕە ئەگەر نەڵێم سەردێڕێكی هەڵەیە، دەبێ بڵێم ناتەواوە، مەبەست لەو سەردێڕە ئەوە نییە سەلەفییەت لە كوردستان نەماوە یان لە كزی داوە یان تەنانەت خەوتوویشە و ئێستە بێدار بووەتەوه،‌ بەڵكو مەبەست ئەوەیە شانە بەناو نووستووەكانی سەلەفییەت دیسان ئارەزوویان بۆ دەسەڵات و ئیسلامی سیاسی جووڵاوەتەوە! 

كاتێك دەڵێین شانە نووستووەكان، هەمدیس تووشی هەڵەیەكی باو دەبین كە لەم لێكدانەدا هەیە‌، سەلەفییەت هیچ كات لە كوردستان نەنووستووە، تەنیا دەسەڵات و توانستی وایان نەبووە كە خۆیان زاڵ بكەن! كێیە نەزانێت و نەبیستێت كە مەلا سەلەفییە جیهادییە جۆراوجۆرەكان لە ناوەوە و لە گوتارەكانی مزگەوت تا پەیج و تەلەڤیزیۆنە ئەهلییەكانی خۆیان، یان لە دەرەوە و لە ڕێی كەناڵە جۆراوجۆرەوە، بە ناو ئۆپۆزسیۆنە ئازادەكانەوه، گوتاری ئاگراوی و توندئاژۆی خۆیان دەردەبڕن و خەڵك دەگەڕێننەوە بۆ ئەو بنەمایانەی‌ شوناسی نەریتی و پێش مۆدێڕن و كەونینەیان دیسان ببووژێنێتەوه.

سەلەفییەت بۆچی لە كوردستان وەها زاڵە؟ چ بە ستێنێكی كۆمەڵایەتی، مێژوویی و سیاسیی لە پشت ئەم حا‌ڵەتەیە كە وەها باوەش دەكاتەوە بۆ سەلەفییەت؟ ئایا تەنیا دەستێكی دەركییە كە ئەم ڕەوتەی ڕۆ ناوە و لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا خاوەنی بەستێن و زەمینەی كۆمەڵایەتی و مێژوویی خۆی نییە؟ 

وەڵامی ئەم پرسیارە پێوەستە بە دوو چەمكی گرینگی "شوناس و ماناسازی"یەوە كە لە پرۆسێسێكی دەروونیی چەند ڕەهەندیدا خۆی لە قەوارەی توندوتیژیدا مانیفێست دەكات. ئەوەی كە كوردستان بە ڕۆژهەڵات و باشوورەوە زەوینە و بەستێنی لەخۆگرتنی بیری سەلەفیەتیان تێدا بووە و تێدا‌یه،‌ دەگەڕێتەوە بۆ پێكهاتی نەریتی و پێش مۆدێڕنی ئەم كۆمەڵگەیە، كارەكتەری ئیماندار و ئاینداری كورد لەناو یەك شوناسی تاق و تاقانەدا خۆی دەبینێتەوە، چونكە دال و سەرچاوەی سەركیی ئەم شووناسەیش قودسی و ئاسمانی و كەونینەییه،‌ واتە بە گشتی میتافیزیكێكی ئاینییە هیچ جێی دیكە بۆ ڕەهەندی تر‌ی شووناس و سیستمی ماناسازیی دیكەی تێدا نابینیتەوه.

واتە لە دیدی كەسێكی سەلەفییەوە شووناس تەنیا و تەنیا یەك ڕەهەندی هەیە، ئەویش ڕەهەندی ئاینی و ئیسلامییە، كاتێك ئەم شووناسە لەلایەن گوتارێكەوە كرا بە خیتابێك بۆ كۆمەڵگە و ڕۆڵی ئیرادە و ئازادیی لە دەستی تاك دەرهێندرا و پێوەست كرا بە هێزێكی غەیبانی و ژوورەزەوینییەوە، ئیتر ئارەزووی بۆ ڕەهاخوازیی و كردەوەی توندئاژۆیانە بەهۆی قودسیبوونی سەرچاوەكەیەوە و ئەو ئیزاع و زایەڵەیەی بەپێی ناوەرۆك و پێكهاتی گوتار و ئایدۆلۆجیاكەوە پێی دەدرێت، ئەوا توندوتیژیی لە ئەنجامە هەر‌ە ڕوون و سەرەكییەكانێتی.

با زۆر دوور نەڕۆین، لە ڕۆژانی ڕابردوودا دوو مەلای سەلەفی كە یەكیان دكتۆر و شارەزای بواری كۆمەڵناسیشە، لە یەك گوتاری هاوبەش بەڵام بە دوو هەڵوێستی تەواو دژ بەیەك، ڕووبەڕووی یەكتر بوونەوە. دكتۆر لە گوتارێكی تەلەڤیزیۆنی خۆیدا دەڵێت دەبێ بۆ بەرزڕاگرتنی خودا، پێغەمبەر زەلیل بكرێت و مەلای تر‌ دەڵێت ئەمە كافرە و خوا زەلیل و سەرشۆڕی بكات.

نموونەی تر،‌ كەمپەینی ناوی من ناوی دایكمە، كە لەم ڕۆژانەدا لە جیهانی مەجازیدا كۆمەڵی مەجازیی كوردی تەنییەوە... بە زۆری پەرچەكرداری سەلەفییەكان هێرشكردنە سەر ئەو كردەوەیە و جۆرە بێڕێزی و گاڵتەكردنێك بوو بەو كەمپینە،‌ ئەمە پێشاندەری وەفاداریی ئەو ڕەوتانە بە نەریت و بنەما كۆنەكان و دژایەتی هەر جۆرە گۆڕانكارییەكه.

یان نموونەیەكی دیكه،‌ كاتێك تاڵیبان كابوڵی گرت، ئەندامی یەكێك لە حزبە ئیسلامییەكان لە پێوەندییەكی تەلەفۆنیدا پیرۆزبایی گەڕانەوەی تاڵیبان و هاتنە سەر كاری ئیمارەتی ئیسلامی دەكات و لە كوردستانەوە هەلهەلەی بۆ لێ دەدات. ئەمە پێشاندەری ئەوەیە ئایدۆلۆجیای سەلەفییەت لە كوردستان تەواو بە خەبەرە و نەخەوتووە، 

ئەو ئازادییە بێ سەروبەرەی ( سەرەڕای لایەنە ئەرێنییەكانی) كە لە باشووردا هەیە و یاسا كەمتر چاودێریی بە سەریەوە هەبووە، بووەتە هۆی ئەوەی كەسانی زۆر و زەوەندی سەلەفی وەك د. عەبدولواحید، مەلا هەڵۆ، مەلا مەزهەر (كە بە ڕواڵەت و زمان مۆدێرن و بە ناوەرۆك و كاكڵە یەكێك لە بناژۆخوازترین و بەرژەوەندییخوازەكانە) گوتارە جیهادی و توندئاژۆكانی خۆیان دەرببڕن و نەوەیەك لە كەسان و لایەنگرانی توندوئاژۆ و بناژۆخواز پەروەردە بكەن.

هۆی ئەوەیش كە هێشتا سەلەفییەت دوای چەند دەیە لە زاڵبوونی حزبە سیكولار و ناسیۆنالیستەكان هەر جێگە و پێگەی كۆمەڵایەتی خۆی پاراستووە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پێكهاتەی شووناس كە لە كۆمەڵگەی كوردیدا زاڵ بووە و گوتاری سیكولار لەم ماوەیەدا نەیتوانیوە بە قووڵی و بنەمایی تێكیبشكێنێت و بنكۆڵی بكات و ئیسلامێكی مامناوەندی تەبا لەگەڵ ڕەوتی سەردەم و گۆڕانكارییە ئامادە و داهاتووییەكاندا بەرهەم بهێنێت، ئیسلامێك كە نموونە و چەشنی لە مێژووی كۆمەڵگەی كوردیدا غەریب نییە و دەیان نموونە و گوتاری مەزن و مرۆڤساز لە حوجرە كۆنە كوردییەكانییەوە هاتوونەتە دەرەوە و بەهۆی فرەڕەهەندییەكەوە كە لە گوتار و ماناسازییدا هەبووە، شووناسێكی ئەگەرچی فرەڕەهەندیش نەبووبێت، بەڵام گومانكارانەی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە كە توندوتیژی كەمڕەنگ كردووەتەوە و ڕەخنە و هەوڵ بۆ گۆڕانی كۆمەڵگەی خستووەتە خشتەی كار و تێفكرینی خۆیەوە. 

نالی و مەحو‌ی و حاجی قادر و شێخ ڕەزا و دەیانی تر، نموونەی دیاری ئەم ڕووخسار و نموونە‌ مێژووییەین كە بەهۆی فرەڕەهەندبوونی شووناس لە تێڕوانین و تێگەیشتنیاندا توندوتیژی بەرهەم نەهێناوەتەوە، بۆ تێگەیشتنی زیاتر لەمەڕ شووناس و توندوتیژیی پاش ئاماژەیەكی كورت بە بەستێنە گشتییەكانی سەلەفییەت لە كوردستان و پێوەندیی لەگەڵ سەلەفییەتی جیهانی و شێوازی دانوستانیان، سەرنجی ڕای یەكێك لە كۆمەڵناسانی ئەم بوارە دەدەین و پێوەندی شووناس و ماناسازیی و توندوتیژیی لێك دەدەینەوە.

ڕەگوڕیشەی سەلەفییەت و بەستێنی سەرهەڵدانیان لە كوردستان

لە كۆتایی شەڕی سارد و پاشەكشەی سوسیالیزم لە هەمبەر كاپیتالیزم و شكستی ڕەوتی نوێبوونەوە و مۆدێڕنیزم لەناو دەوڵەتە مسو‌ڵمانەكانی جیهانی ئیسلام، بەستێن و هەلی لەبار بۆ گەشەی ڕەوتێكی ئایدۆلۆجی و سیاسیی بەناوی "ئیسلامی خۆڕاگر" یان "بەرگریكار" دروست بوو. 

ئەگەرچی ئەم ڕەوتە بەبێ سەرنجدان لە سنوورە جیۆگرافی و نەتەوەییەكان لە هەموو دنیادا ئامادەبوو، بەڵام بەهۆی هەلومەرجی سیاسی و ئاینی لە هەندێك ناوچە، ئامادەییەكی زیاتر و زۆرتری پەیدا كرد. پاش هێرشی هێزەكانی هاوپەیمانان بۆ سەر عێراق لە ساڵی 2003، ڕۆژهەڵات و باشووری كوردستان لەو ناوچانەن كە ئەم ڕەوتە فكری و كۆمەڵایەتییەیان لەژێر ناوی سەلەفییەت یان سەلەفیگەری قبووڵ كردووە و مانیفێستیان كردووە. 

سەلەفییەت یەكێك لەو بزووتنەوە ئیسلامیانەیە كە لە دەیەی هەشتا و نەوەدی سەدەی پێشووی زاینی، بە تایبەت پاش هێرشی یەكێتی سۆڤیەت بۆ سەر ئەفغانستان دەركەوت. ئەم ڕەوتە لە ڕووداوی یازدەی سێپتەمبەری ساڵی 2001دا خۆی وەك ڕەوتێكی جیاواز لە ڕەوتە ئیسلامییەكانی تر‌ ناساند و سەرنجی زۆری جیهانی بۆ لای خۆی ڕاكێشا. ئەگەرچی ئەم ڕەوتەیش وەك زۆر لە ڕەوتەكانی دیكە لەسەر ناوچەكانی تر‌ لەوانەیش ڕۆژهەڵاتی كوردستان، كاریگەریی دانا، بەڵام پاش شەڕی ئەفغانستان و یەكێتی سۆڤیەت و دواتر هێرشی ئەمەریكا بۆ سەر ئەفغانستان و عێراق، پانتایی و قووڵایی و گەشە و نەشەی سەلەفییەت لە كوردستان زیاتر بوو. 

ئەو گوتارانەی لە كاتی دروستبوونی گرووپە جۆراوجۆرە كۆمەڵایەتییەكان تا شەڕی كەنداو (سەرەتای دەیەی نەوەدی زاینی) لە كوردستان هەبوون، دەكرێ دابەش بكرێن بەسەر سێ گوتار: 

1- گوتاری ناسیۆنالیستی: یەكەمجار لە كوردستان لەلایەن گرووپێك بە ناوی " كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد "(1945) خرایە ڕوو.

 2- گوتاری سوسیالیستی: ئەم گوتارە لەلایەن حزبی كۆمەڵە (1969) دروستبوو كە دواتر ناوی خۆی گۆڕی بۆ حزبی كۆمۆنیستی ئێران. 

3- گوتاری ئیسلامی: ئەم گوتارە یەكەمجار لەلایەن ئەحمەدی موفتیزادە لە دەیەی پەنجا و لە ڕێی دامەزراندنی قوتابخانە و ئەڵقەی ئاینی لە سنە و مەریوان دروستبوو، پاش شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە قەوارەی دوو گرووپی "مەكتەب قورئان" و "جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاح" یان هەمان ئیخوان موسلمین درێژەیان بە چالاكیی خۆیان دا. 

بەڵام پاش یەكەمین هێرشی ئەمەریكا بۆ سەر عێراق لە سەرەتای دەیەی 90ی زاینی و بە كرانەوەی سنووری نێوان ڕۆژهەڵات و باشووری كوردستان، دوو جۆر گوتار و دیسكۆرسی تر‌ هاتنە كوردستان. ئەم دوو گوتارە بریتی بوون لە گوتارێكی ڕۆژئاواییانە كە‌ دوو حزبی یەكێتی نیشتمانیی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق نوێنەرایەتییان دەكرد و هەروەها گوتارێكی ئیسلامیی ڕادیكاڵ كە سەرەتا گرووپێك بە ناوی حەرەكەی ئیسلامیی نوێنەرایەتی دەكرد، بەڵام لە قۆناغەكانی دواتردا دابەش بووە سەر چەندان گرووپی بچووكتر.

گوتاری ڕۆژئاوایی بە هاتنە سەر دەسەڵاتی دوو حزبی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان زاڵ بوو و بووە گوتاری زاڵ و دەسەڵاتداری ئەم ناوچەیە. دواتر بە كرانەوەی سنوورەكان، هەروەها لەناو كوردەكانی ڕۆژهەڵاتیش پەرەی سەند و شێوەژیانێكی نوێی بۆ ئەمدیو، واتە ڕۆژهەڵات مانیفێست و پێناسە كرد. 

ئەم گرووپە لە عێراقدا حكوومەتێكی نیوەسەربەخۆ و ناوچەیی بنیات نا كە لە ساڵی 2003 و‌ پاش هێرشی ئەمەریكا و هاوپەیمانانی بۆ سەر عێراق و ڕووخاندنی سەدام حسێن، بەهێزتر بوو‌، چووە ناو كایەی سیاسیی و پێكهاتەی دەسەڵاتی عێراقەوە. 

لە پاڵ ئەم ڕەوتە، لە سەرەتای دەیەی هەشتای كۆچیی هەتاوی و پاش ڕووداوی یازدەی سێپتەمبەری 2001 و داگیركردنی ئەفغانستان و عێراق لەلایەن هێزە ڕۆژئاواییەكان، ئیسلامی ڕادیكاڵ كە بە گشتی پێوەستە بە ڕەوتی سەلەفیەتەوه،‌ هاتە ناو ئێرانەوە. ئەم ڕەوتە لەسەر بنەمای پێڕەوكردنی "سەلەف" و ڕابردووەكانیان، خۆیان تەنیا و تەنیا بە مسوڵمان دەزانی و هیچ گرینگیەكیان بە نەتەوە و نەتەوەخوازیی نەدا. 

سەلەفییەكان كە پاش دەیەی نەوەدی زاینی زۆربەی تەقینەوەكان لە دنیا و لەوانەیش ڕووداوی یازدەی سێپتەمبەریان بە شێوەیەكی فەرمی یان نافەرمی، بە ئەستۆ گرتبوو، بە شێوەیەك لە شێوەكان دژی نەزمی نوێی جیهانیی داسەپاو بوون و شەڕیان ڕاگەیاند، لە ئەدەبیاتی سیاسیی زاڵ بە ڕەوتێكی تیرۆریستی ناوزەد كراون و دەناسرێن. بەڵام سەرەڕای پێناسەكردنیان بەم ناوە لە دنیادا، لایەنگری زۆریان هەیە. ئەم بیركردنەوەیە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستانیش تەشەنەی سەند و لەلایەن كەسانێكەوە پشتگیریی دەكرێ.

شایەتی ئەمەش بەشداریی چەندان كەس لە كوردەكانی ڕۆژهەڵات لە كردەوەی خۆكۆژی لە پاكستان و عێراق و ئەفغانستان و هەروەها هەبوونی چەندان گیراو  لەوانە لە گرتیگەكانی گوانتانامۆ و ئەبوغرێب‌.

پێوەندی شووناس و ماناسازیی و توندوتیژیی لە بیری سەلەفییەتدا

ئامارتیا سێن: شوناس و توندوتیژی

ئامارتیا سێن لەبەرچاونەگرتنی چەند دەنگی و فرەڕەهەندی لە شووناس، بەهۆی "تاقبوون"ی شووناس دەزانێت. لە تێڕوانینی ئەودا كەسەكان شوناسی فرەڕەنگ و فرەڕەهەندیان هەیە. بەڵام كاتێك ئەم فرەڕەهەندییە پشتگوێ دەخرێت و تەنیا یەكێك لە سەرچاوە شووناسییەكانی كەس یان تاك زەق دەبێتەوە و مرۆڤ تەنیا و تەنیا بە یەك شووناس دەناسرێتەوە "تاق"بوون یان تاقانەیی لە شووناسدا، دێتە ئاراوە.

بە ڕای سێن، تاقبوونی شووناس هۆی سەرەكی هاتنەئارای توندوتیژییە. سێن ئەم تێڕوانینە لە هەمبەر تێڕوانینی فرەچەشن و فرەڕەنگخوازی دادەنێت و داكۆكیی دەكات لەوەی ئەم جۆرە لە هەڵسوكەوت و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ شووناسەكان، دەتوانێت گرژی لێ بكەوێتەوە. 

(بێگومان گریمانەی "تاق"ایەتی نە تەنیا سەرچاوەی سەرەكی زۆر لە بیردۆزەكانی شووناسە، بەڵكو چەكی زۆر كۆن و سواوی بكەر و ئەكتەرانی ئەو دەستە و تاقمانەیشە كە خوازیاری پشتگوێخستنی گشتیی هەر جۆرە پێوەندییەك لەگەڵ ئەویترن، پێوەندییەك كە ببێتە هۆی كزبوونی وەفاداریی خەڵكەكە بۆ گرووپێكی دیاریكراوی تایبەت كە خۆیان بن. پاڵنەر و ئاخێزگەی پشتگوێخستنی هەموو وابەستەیی و گرێدراوێتی و وەفادارییەكان، جگە لەوەی پێوەستە بە شووناسێكی بەرتەسككەرەوە، دەتوانێت بە شێوەیەكی قووڵیش فریودەر بێت و گرژیی كۆمەڵایەتی لێ بكەوێتەوە و توندوتیژییش زیاتر بكات). /سێن، 1388: 25-51/.

سێن هۆی توندوتیژییە سیاسییەكان لە ئاستی جیهان لە هەڵسوكەوت و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مسوڵمانان و ڕادیكاڵبوونی مسوڵمانان بە بەرئەنجامی تێڕوانینی تاقانە بۆ شووناس دەزانێت و باوەڕی وایە‌ تەنیا و تاقانە شتێك كە لە شووناسی كەسی مسوڵماندا دەناسرێت و پێناسە دەكرێت، شووناسی ئیسلامییە و گوێ ناداتە لایەنەكانی تر‌ی شووناسی ئەو. 

ئەو زۆر بە توندی بیردۆزی پێكدادان و شەڕی شارستانییەتەكان كە سامۆئێل هانتینگتۆن خستییە ڕوو، ڕەت دەكاتەوە و خستنەڕووی ئەو بیردۆزە دەگەڕێنێتەوە بۆ هەڵەی تاقانەبینینی شووناسەكان. 

تاق و تاقانەبینینی شووناس سیستمێكە ماناسازیی دروست دەكات، كە جگە لە "خود" هەموو "ئەویتر"ێك تێیدا شەیتان و كافر و گومڕا و مولحیدن‌ و‌ دەبێت یان ببێت بە خود یان لەناو بچێت.

سەرچاوە:

منصورە اعضم یی‌زادە، هاوژین بقالی، تحلیل جامعەشناختی سلفی-گری بە مپابەی یكی از منابع هویت ساز در كردستان ایران، پژوهشگاه علوم انسانی و مگالعات فرهنگی

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.