سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم

16/10/2021


ڕانانێکی کورت بۆ کتێبی«گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم».

شەماڵ بارەوانی

 

کتێبێکی قەبارە مام ناوەندی ١٧٣لاپەڕەیی بەنرخ و دانسقەی شەهیدی وشە(فەرەج فۆدە)ئەندێشەمەندو نووسەری تیرۆرکراوی میسریە، ئەو نووسەرەی بەهەموو تواناو بەو پەڕی بوێرییەوە،جەنگێکی:فەلسەفی-فیکری -مەعریفی-زانستی و ڕۆشنبیری لەدژی فۆندەمێنتالیست و بناژوخوازەکان بەرپاکردو ڕووبەڕوو تاریکبیران و شەمشەکوێرەکانی سەربە چاخی بەردین و ئەندێشەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بوویەوەو بە ئیسلامگەراکانی گوت(خشەخشی چەکەکانتان و دەنگی بۆمبەکانتان، نامانترسێنێت و نابێتە ڕێگرو بەربەست لەبەردەم ئەوەی وەڵامتان بدەینەوەو پێتان بڵێین ئێوە ئەو مافەتان نییە خەڵک بەهەڵگەڕاوە لەئایین بدەنە قەڵەم و بڕوایش نە سکەی دراو نەی بڕوانامەیە، تاوەکو ئیسلامگەراكان  بۆ خەڵکی دەری بکەن و بەدڵی خۆتان بەم و ئەوی بیبەخشنەوە، مادام ڕێگەی سیاسەتتان گرتەبەرو ئامانجتانە بگەنە دەسەڵات،من لەگەڵ ئێوە قسەی دوورو درێژم هەیە، ئەویش زمانی لۆژیک و دیالۆگ و بانگەوازی بە باشترین شێوەیە.٦٧)، ئەو ئەندێشەمەندەی دەیگوت( ئەگەر ترسایت هیچ مەڵێ، و ئەگەر قسەشت کرد مەترسە،و من قسەکردنم هەڵبژاردووە،و بۆ ترسیش جارێ ئەوم نەناسیوە،و دواتریش نایناسم).

 

بەو چەشنە فۆدەی نووسەرو بیرمەند زۆر جەریئانەو چاونەترسانەو سەرسەختانە کاریکرد لەپێناو سەرخستنی چەمکەکانی مەدەنیەت و عیلمانیەتدا،لەپێناو کرانەوەو بیری ڕۆشنگەریدا، لەپێناو کۆمەڵێکی تازەگەرو دیموکراسیداو پێی گوتین(هەموو شتێک باجی خۆی هەیە،دیموکراتیەت باجی خۆی هەیە،عیلمانیەت باجی خۆی هەیە، شارستانیەت باجی خۆی هەیە، مافەکانی مرۆڤ باجی خۆی هەیە، هەموو باجی خۆی هەیەو دونیای شارستانی بۆئەمانە هەمووی بەخوێنی ڕۆڵەکانی خۆی باجیداوە، تاگەیشتوون بەوەی پێیگەیشتوون، دەریایەگەلێک خوێنیان لەپێناویدا ڕشتووەو بەسەر جەستەی هەزاران قوربانیدا ڕۆشتوون تاگەیشتوون بەم ڕۆژە...لەکورتی دەیبڕمەوە کەئێمەیش لەماوەکی نزیکدا باجەکەی دەدەین، مەگەر ئەوکاتە نەبێت کە هەموو ویژدانێکی ئازاد، هەموو دڵسۆزێکی سور لەسەر خەمی بەرەوپێشەوەبردنی نیشتمانەکەی، بێداربێتەوەو پڕ بەگەروو هاواربکات و بگوڕێنێت و بڵێت: نەخێر بۆ دەوڵەتی سیوکراتی، و نەخێر بۆ نکوڵیکردن لەسیکورالیزم، نەخێر بۆ تێکەڵکردنی لاپەڕەی سیاسەت بە ئایین .١٤). بەڵێ بۆ تەفکیرو نەخێر بۆ تەکفیر، بەڵێ بۆ زانست و ئەقڵ، نەخێربۆ نەزانین و خوڕافە، بەڵێ بۆ زمانی دیالۆگ و لێکتێگەیشتن و نەخێر بۆ نوکی شمشێرو تیرۆرو کوشتن، بەڵێ بۆ بەڵێ بۆ بەڵگەو خۆ سەلماندن، نەخێر بۆ دیکتاتۆریەت و هەڕەشەو خۆ سەپاندن، بەڵێ بۆ فرەیی و لێبوردەیی و یەکتری قبوڵکردن، نەخێر بۆ تاک ڕەهەندی و سڕینەوەی جیاوازیەکان و تۆتالیتاریەت و ڕەفزکردن.

 

ئەفسوس قسەکەی فۆدەی بیرمەند هاتەدی و بەخوێنی خۆی، لەپێناو مەدەنیەت و ڕۆشنگەریدا،لەپێناو مافی مرۆڤ و بنیاتنانی کۆمەڵێکی سکولەرو ڕۆنانی سیستەمێکی عیلمانیدا، لەپێناو پێشکەوتن و عەقڵانیەتدا، لەپێناو تێڕوانین و تێزەکانیدا،هەزار مەخابن، باجەکەیداو ئەو قەڵەمە ڕۆشنگەرو سیکولاریستە،ئەو دەنگە دلێر و جوامێرە، ئەو هێزە لەبن نەهاتوو چاونەترسە،زوو بەدەستی فۆندەمێنتالیستەکان و لەساڵی١٩٩٢،دەستی نامەردانەو تاریکپەرستانەی بۆ درێژکراو تیرۆرکرا، لەلایەن ئەو تیرۆرستانەی ناتوانن بەئارگویۆمنێت و لۆژیک و لەڕێگەی بەڵگەی عەقڵانی و هێزی وشەو شێوازی دیالۆکانەی شارستانیانەوە، فیکرو ئایدۆلۆژیای خۆیان بسەلمێنن، هێندە لاوازو دۆڕاو شکستخواردوون لەم  ڕووەوە، بۆیە ناچارن پەنا بەرنە بەر زمانی توندو تیژی و چەکی تیرۆرو شمشێری سەربڕین ، لەپێناو بڵاوکردنەوەو سەپاندنی ئەجێنداو ئەقیدەکەی خۆیان و ڕێگری کردن لە ئازادی خوازان و دەمکوتکردنی هەموو دەنگێکی جیاوازو خنکاندنی هەموو هەناسەیەکی ئازادو کوشتن و تیرۆرکردنی هەموو ڕەنگێکی جیاواز! 

بەو شێوەیە ئەو ئەندێشەمەندە سیکولارستە، بەکۆتاییەکی  تراژیدیکی، لەلایەن دوو فۆندەمێنتالیست و جاهل و گەمژەی بێ ئاست،زۆر دڕندانە تیرۆردەکرێت و خەڵتانی خوێن دەکرێت، ئەو تیرۆرستەش(ابو علا عبد ربە) کە هانی بکوژانیداو چەکی بۆ بکوژانی فۆدە دابینکردو کارئاسانی بۆ بکوژانکرد، دواترو دوای بیست ساڵ مانەوە، لەزیندان، کاتێک ئیخوان دەگەن بە دەسەڵات و لەبەندینخانە ئازادی دەکەن و دووبارە، دواتر ابو علا ربه پەیوەندی دەکات بەڕێکخراوی تیرۆرستی داعش و لەسوریا، بە هۆی بۆردومانی فڕۆکەکانی ڕژێمی سوریا دەکوژرێت.

یەکێک لەو دوو تیرۆرستە سەر لێشێواوە بکوژی فۆدە(عبد الشافي رمضان) لەسەر شتێک فودە دەکوژێت، نازانیت چییەو وەکو هەموو هاوبیرە ڕادیکاڵەکانی تر، وەک هەموو ئیسلامگەراکان، هیچ لەو چەمکە باڵاو جوان و زەروریەی سیکۆلاریزمدا حاڵی نەبووەو کاتێک دادوەر لەدادگا لێی دەپرسێت، بۆچی فەرەج فۆدەت تیرۆرکرد؟

-بکوژ:چونکو کافربوو،
-دادوەر: لەمیانی کامە کتێب لەکێبەکانیدا زانیت ئەو کافرە؟
-بکوژ:من هیچ یەکێک لەکتێبەکانیم نەخوێندووەتەوە.
-دادوەر: ئەی چۆن زانیت کافرە!؟
 من خوێندەواریم نییەو نازانم بخوێنمەوەو بنووسم!

بەو شێوەیە ئەو ئیسلامگەرایانە،یان هیچ لەچەمکی عیلمانیەت حاڵی نەبوون و هیچی لێوە نازانن، یاخود چەواشەکارانە عیلمانیەت بەپارادۆکس و نەقیزی ئایین و ئیلحادو بێ دینی و بەڕەڵایی پێناسەدەکەن، لەکاتێکدا حەقیقەتەکە شتێکی ترەو عیلمانیەت هەرگیز نە یەکسانە بە بێ دینی و نەیش بە ئیلحاد، بەڵکو لەناو سیستەمی عیلمانیدا زیاتر لەوەی لەسیستەمێکی سیۆکراتیدا،ئایینەکان ڕێزیان لێدەگیرێت و ئاینداران دەتوانن زۆر ئازادانەتر مومارەسەی ئایینداری و پێڕەوی لە سروتەدینیەکان و عەقیدەی دینی خۆیان و هەر ئایین و بیروباوەڕێک بکەن، بێ ئەوەی  عیلمانیەت و کەسێکی عیلمانی لەگوڵ کاڵتریان پێ بلێت،بۆ ڕاستی ئەو قسەیەشم، سەیری واقع و ئەزمونی ژیان و ئایینەکان و ئازادی بکەن، لەسایەی سیستەمەعیلمانیەکانی ئەوروپاو لەبەرامبەریشدا، سەیری دەوڵەتە سیوکراتەکانی وەکو ئێران و سعودیەو ئەفغانستان بکەن و بەراوردێکی ئازادی ئایینی و  مەزهەبی هەردووکی بکەن،بزانن ئازادی ئایینی ومەزهەبی و ژیان، لەکامەیان لەترۆپکدایەو لەکامەشیان لەقەیران و لەقەفەسدایه!

 

«گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم».

لەکاتی بڵاوبوونەوەیدا. دەنگدانەوەو جەدەلێکی زۆری دروستکردو زەجەو هەرایەکی گەورەی بەدوای خۆیدا هێناو  گفتوگۆو مشتموڕی زۆری خوڵقاند لەنێوان ڕۆشنبیران و بیرمەندان و ئیسلامگەراکان و پیاوانی ئایینی، نووسەر لە«گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم»دا.

 

گفتوگۆی چەمکی عیلمانیەت و توندڕەویی ئایینی دەکات و باس لە جیاکردنەوەی ئایین لەسیاسەت و داوای سیستەمێکی سیکولەرو تەواو عیلمانی دەکات، ئەوەی جێی ئاماژەیەو دەمەوێ ئاماژی بۆ بکەم،ئەمیش ئەوەیە ڕاستە کە فەرەج فۆدە داوای جیاکردنەوەی ئایین لەسیاسەت دەکات، وەلێ ئەو هەرگیز باسی جیاکردنەوەی ئایین لەدەوڵەت و کۆمەڵی نەکردووە، فەرەج فۆدە دەڵێت:ئیسلام ئایینە، نەک دەوڵەت و،باس لەتێکگیرانی دەوڵەتی دینی و دەوڵەتی مەدەنی دەکات،دەوڵەتی سیوکراتی دەوڵەتێکە هەوڵدەدات و تێدەکۆشێت تاوەکو شەریعەت جێ بەجێ بکات و بیسەپێنێت،کە ئەمەش هیچ لەگەڵ بنەماکانی هاوڵاتی بوون و پنتەکانی جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤ و ئازادیەکانی تاک و تۆلەرەنس(لێبوردەیی)، و پلورالیزم(فرەیی)، نایەتەوە دژو پێچەوانەی ڕۆحی پێکەوە ژیان و ئەویترو ئەوانیترقبوڵکردن و کۆنسێپتەکانی دیموکراسی و سیکۆلاریزمە بەمانا ڕاستەقینەکەی،فەرەج فۆدە  پێمان دەڵێت:بانگەشەی گەڕانەوە بۆ خەلافەتی ئیسلامی نەزانینە لەبەرامبەر مێژوو و بانگەشەکردن بۆ دەوڵەتی سیوکراتی جەهلە لەبەرامبەر مافەکانی مرۆڤ و پێناسەکردنی عیلمانیەت بەکفر، نەزانینە بەرامبەر عیلمانیەت و نکۆڵیکردن لەعیلمانیەت و ڕەتدانەوەی عەلمانیەت، نەزانین و جەهلە لەهەمبەر تێگەیشتن لەڕەهەندو بنەماو واتاکانی ئەو چەمکە زەروری و پێویستەی ژیان و دونیای سیاسەت و دەوڵەتداری و حوکمداری و شارستانیەتی سەردەم و خۆرئاوا.١٩).

پێمان دەڵێت تەنها عیلمانیەت داری جادوویی و تاقەهێزی ڕزگارکەرو گرەنتی و چارەسەرە بۆ شێوازی حوکمڕانی و سیستەمی فەرمان ڕەوایەتی و دابین کردنی ژیانێکی شەڕافەت مەندانەو خۆشگوزەران و شایستە بۆ تەواوی مرۆڤایەتی و مرۆڤەکان ،نەک ئایین، چونکوو لە دەوڵەتی ئایینیدا مافەکانی مرۆڤ پێشێل دەکرێت و دەوڵەتی سیوکراتی دەوڵەتێکی پۆلیسی سەرکوتکاری تۆتالیتاری بێ ئاگایە، بەرامبەر بە مافە ڕاستەقینەکانی مرۆڤ و پێوەرەکانی هاووڵاتی بوون و پرنسیپەکانی مرۆڤ بوون، دەوڵەتی سیوکراتی دەوڵەتێکە لەگەڵ پرەنسیپەکانی تۆلەرەنس و فرەیی یەکناگرێتەوەو دەوڵەتێک ڕێگە بە جیاوازی بیرکردنەوەو دیدەنیگای جودا نادات و هەموو لەڕەنگێک، لەبۆتەی تاقەڕەنگێک (ڕەنگی ئاینیی دەسەڵاتدار) دەتوێنێتەوەو جگەلەڕەنگی ئایینی زاڵ و دەسەڵاتدار و لەناو ئایینەکەش ئەو مەزهەبەی تێیدا کراوە بە بە ڕاستی و باشترین، هەموو ڕەنگەکانی تر و دیدو مەزهەب و ئاینەکانی تر،پەراوێز دەخرێن و دەسڕدرێنەوەو هەموو دەنگە جیاوازو ئازادەکانی تر دەخنکێندرێن و کپدەکرێنەوەو هەموو شتێک دەبێ لەسایەو لەژێر هەژموونی دەوڵەتە سیوکراتیەکەدا بێت و  هەر ئازادییەک، پێچەوانەی دۆکترینی  فەرمی دەوڵەت و دۆگم و ئیدۆلۆژیاو پێوەرە ئایینیەکان بێت، ئەوە دەوڵەتی سیوکراتی دەستی تێوەردەدات و قەدەغەی دەکات و ڕێگری لێدەکات و دنیایەک تابۆی لەبەردەمدا قوت دەکاتەوە، بە پاساوی حەرامێتی و لادان لەئایین و داب و نەریتی گشتی و ئەخلاقی کۆمەڵ،بە کفرو هەرتەقەو زەندیک و بەڕەڵایی و بێ بڕوایی و فسق و فجۆر لەقەڵەمی دەدات و هەموان ناچار دەکات تەنها ئەوە بکەن کە دینی دەوڵەت داوای دەکات و دەیسەپێنێت و دەیکات بە عەقیدەی فەرمی وڵات و دەستوری دەوڵەت، بەو چەشنە چیتر لەدەوڵەتی سیوکراتیدا، مانایەک بۆ ئەویترو جیاوازیەکان و ئازادیەکان نامێنێتەوەو ماف و ئازادیەکانی تاک پێشێل دەکرێت و ژێر پێ دەخرێت، بۆیە فەرەج فۆدە دەوڵەتێکی سیکولاریست و دیموکراسی، بەزەرورەت دەزانێت و بۆچونی وایە کە تاک تەنها لەناو سیستەمێکی عیلمانیدا،سیستەمێک ڕەنگدانەوەو بەرجەستەکەری حەزە تەندروست و ئازادیە سروشتی و مافەڕەواکانی هەموو تاکەکان بێت،مرۆڤ دەتوانێت بە بێ ترس و دوور لەفۆبیاو دڵەڕاوکێ ، دوور لە تۆقاندن و حوکمی شمشێرو کوشتن، ژیان بکات و بەوپەڕی ئازادی بۆچوونی خۆی دەرببڕێت و فیکری خۆی تەرح بکات و خۆی بخاتە ڕوو و گوزارشت لە ئازادیەکانی خۆی بکات،بێ ئەوەی کەس دەست لەژیان و هەڵبژاردن و ئازاديیەکانی وەربدات، دەوڵەتێکی سیکولاریست تاقە زامنی پاراستنی ئازادیەکانی تاکە،دەوڵەتێکە هیچ کەسێک و بەهیج پاساو بیانوەک ناتوانێت و ببڕای بڕ مافی ئەوەی نییە دیدو بۆچوون و مەزهەب و ئایین و ئایدیۆلۆژیای خۆی زاڵبکات و بەسەر ئەوانیتریدا بسەپێنێت و ناچاری خەڵکی بکات بەچاوی ئەو ببینن و بە ئەقڵی ئەو بیربکەنەوەو بە گوێچکەکانی ئەو ببیستن و بە پێیەکانی ئەو ڕێبکەن و هەنگاو بهاوێژن و بەپێی دۆگمەکانی ئەو بژین و عەقیدەو دۆکترینی ئەو هەڵبژێرن و بە پێی پێوەرەکانی ئەو هەناسە بدەن!

 

بەکورتیەکەی تۆ وەک مرۆڤێک لەدەوڵەتی سیوکراتیدا،دەبێت چیتر ببیت بە ڕۆبۆتێک و ڕێک بەکۆپیەکی ئەویتر، تاڕێگەت پێ بدرێت لەناو قەفەس و زیندانی ئەویترو لەژێر دەستی ئەویترو لەژێر هەژموونی ئەویتردا لەشێوەی تاکێکی مەسخکراو بێ مافکراو ئازادی سەلبکراو سەربەستی زەوتکراو بوون دەستبەسەرداگیراو ،چەشنی کۆیلەیەکی بێ ئیرادەو لاوازی کەرامەت ئەتکراو بەها ژێر پێ خراو بەسەرشۆڕی و دەستەوسانی و بەو پەڕی ڕادەستبوون قبوڵی هەموو شتێک بکەیت. کەلەلایەن ئەویترەوە بەسەردا دەسەپێندرێت و سەپێندراوە ، بەو شێوەیە ئەو شێوازە ژیانە ئەتکراوە، ئەوستایلە ژیانە مردنە،ئەو ژیانە جەحیم و بێ مروەتکراو بێ بایەخ کراوە، کە مافەکانی مرۆڤ و مرۆڤبوون  تێیدا ئیدی کۆتایی پێ دێت و چەمکی هاووڵاتی بوون لەپەتی دەوڵەتی سیۆکراتی هەڵدەواسرێت،لەناو سیستەمێکی سیکۆلاردا هەرگیزوا هەرگیز جێگای نابێتەوەو بوونی نییە و هیچ کەسێک لەسای سیستەمێکی سیکۆلاریستی ڕاستەقینە، سیستەمێک، بەمانای وشە نەک تەنها بە ڕواڵەت و بە ناو بە دروشمی بەتاڵ و بێ ماناو بێ ناوەڕۆک سیکۆلاربێت، بۆی نییە تەداخولی ژیان و ئازادی و خواست و هەڵبژاردنەکانی ئەوەی تر بکات، دەوڵەتی سیکۆلار هەموو مافێکی بۆ تاک، بەپێی پەیمانێکی کۆمەڵایەتی و بەیاسا ڕێکخستووەو دەستەبەرو مسۆگەرو زامنکردووەو پاراستووەو کردوونی بەبڤەو هێڵی سوورو کەس بۆی نییە بەهیچ پاساوێک و لەژێر هیچ ناوێکدا، ئەو هێڵە سوورو بڤەو پیرۆزەی تاک، ئەو ماف و ئازادی و خواستانەی مرۆڤەکان ببەزێنێت و ئازادیەکانیان پێشێڵ بکات،لەدەوڵەتی سیکولاردا، هاووڵاتی لەسەرووی هەموو شتێکەوەیەو دەوڵەت دەوڵەتی هاووڵاتیەو هاووڵاتی بنەماو بنچینەیە،هاووڵاتی پێوەرو پیرۆزە، بێ ئەوەی سەیری ئایینەکەی یاخود مەزهەبەکەی و ئایدۆیۆلۆجیاکەی بکرێت،لەدەوڵەتی سیکۆلاردا دەستورێک هەیە پێویستە بەیەک چاو سەیری هەموان بکات و بەیەکسانی ئەرک و ماف بۆ هاوڵاتیان دابەش و دیاری بکات و ئازادی ویژدان(لائیک-بێ دینی)و عەقیدەو بیروباوەڕ بۆ هەموو کەسێک دەستەبەربکات و هەموان بە ئازادی بتوانن گۆزارشت لەخۆیان بکەن و کەس مافی ئەوەی نەبێت لەجیاتی ئەوەکەیتر بڕیاربدات و نەخشەی بکەو نەکەی بۆ بکێشێت و تاک ئازاد بێت بەو شێوازە بژیت کەخۆی دەیەوێت، نەک ئەویتر.


نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.