سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

عەقڵ و نەقڵی دیموكراسی

16/10/2021



هاوڕێ توانا

سەرەڕای كەلێن و كێماسیەكان و ڕەخنە و بۆ چوونە نەرێنیەكان، جا چ ڕەخنەی ئایدۆلۆژیستەكان یاخود ئەوانەی ڕەخنەلەسەر جۆر ومۆدێلە جیاوازەكانی دیموكراسی دەگرن، بەڵام خۆ هێشتا سیستەمی دیموكراسی باشترین و گونجاوترین سیستەمێكە كە زۆرینەی میللەتان بە خواستی خۆیان خوازیاری پیادەكردنین، تەنانەت ئەمڕۆ ئەستەمە  ڕژێمێكی سیاسی هەبێت ئەگەر لە ڕیاڵیەتیدا چەندە دیكاتۆرو خۆسەپێنیش بێت ئەمما ئیدعای ئەوەنە كات كە لە هەوڵ هەڵپەی ئەوە دایە پەیڕەوی لە نیزامێكی دیموكراسی بكات، بەس ڕاستینە لەوەدایە دیموكراسی بوون‌ پێش هەر شتێك كردەوەو هەڵوێستە، نەك تەنیا بۆچوون زانینی تیۆری یان بڕوا بوونی زارەكی و درووشمی بۆش و بەتاڵی سیاسی،واوەتریش دەبێت بگوترێت دیموكراسی بوون پرۆسەیەكی ژیاری و گشت لاینەیە بە ئارەزوو وحەز ناێیتە دی.
 
لەوانیە هەبن پێیان وابێت تاقە كەسێك یان سەركردەیەك یان هێزێكی سیاسی بە ئارەزووی خۆی ئەتوانێت ڕەوتی مێژوو بگۆڕێت و باز بەسەر كەندو كۆسپەكانی سەرە ڕێی دیموكراسیدا بدات، یان وەك هەركاڵ و كەلوپەلێكی ڕۆژاوای هاوردەی دیموكراسی بكات!بەڵام دیموكرسی بوون، كەلتور و هەل و مەرج و كەش و هەوای خۆی دەوێ، وەك چۆن هێلكە بەبێ پلەی گەرمی بۆ ماوەیەكی پێویست هەڵنایە چاومان بە زڕنەقوتە ناكەوێت، هەر ئاواش دیموكراسی بە هەونتە و لە خۆڕا نایێتەدی تاوەكو زەمینەو پێش مەرجەكانی ئامادەگیان نەبێت. یەكێ لە هەڵە حاڵی بوون و خۆش خەیاڵیەكانی ڕۆژهەڵات لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە ئەتوانێت وەك هەر ئامرازو پێداویستی و كاڵایەك بەهاكانیش هاوردە "نەقڵ بكات" بێ چەند و چۆن باز بەسەر قۆناغ  بەندی ڕوكنەكانی مێژوودا بدات.

دەی ئاخر ڕۆژهەڵاتێك كە جارێ لەگەرمەی گەرموگوڕی شەڕی مەزەهەبگەرا و ململانێی ئیتنیدا خنكا بێت، هێشتا خێڵ كاییەی سەرۆكایەكانی دەوڵەت و یاسا بێت، هێشتا ڕژێم گەلی ستمكارو كودەتاچی ڕەواج و ئەهلیەتیان زیاتربێت و كۆمەڵگای مەدەنی و ئازادی فیكرو ئازادی و سەربەستی ژن لەژێر ئەمرو نەهی موفتی و مەرجەعی ئاینی و مەكتوبچیەكانی دەسەڵات دا بێت، ڕۆژەهەڵاتێك ئەگەر سیاسەتی ڕوناكبیری و مەدەنی لە ستراتژی ڕەوەتی دواكەوتوو دواكەوتوو تربێت و هەروا دیمۆكرات خوازەكانی لە كۆنە پەرەست و تۆتالیتارەكان فاشل تر و دەسەڵات ویسترو كورسی پەرستتربێت ئیدی چۆن شتڵ و فەریكە نەمامی دیموكراسی باڵا ئەكات و بەر ئەگرێت؟

هەڵبەت لە ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاست تەنیا دوو وڵات وەك نموونەی دیموكراسی جێگیر ناویان دەهات ئیسرائیل و توركیا. نموونەی دیموكراسیەتی ئیسرائیل بە دەرەوەی خۆیدا بریندارە و قابیلی تانە لێدانە، دیقەت بدەن ئەڵێم (بە دەرەوەی خۆیدا ) بەڵام هی توركیاش لە ئێستادا لەوە عەیب دارترە وا وێنا بكرێت كەوڵاتێكی دیموكراسی بێت، ئەگەرچی ڕوكنی یەكەمی دیموكراسی دەستەو دەستكردنی دەسەڵات و پلۆریالیزمی سیاسیە. ئەمما ئەوە ناكاتە دیموكراسیەتی تەواو.

هەر بۆ نموونە لەزەمانی خۆی مستەفا كەمال  (ئەتاتورك ) ١٩٢٣/ ١٩٣٨ / زۆری هەوڵدا وێنای غەربزەدەیی و ئەفەندێتی كۆمارەكەی بەڕێگاپێدانی حیزبێكی ئۆپۆزیسیۆن ڕوون ڕەوان بكات، بەڵام هەر زوو لێی پەشگەز بوویەوە، تاكو ئەرككە كەوتە سەرشانی عیسمەت ئینینۆ، ئەویش لە دوای جەنگی جیهانی دوومەوە و دەورانی تاك حیزبی جەهەپەی كۆتای پێ هێناو جاڕی فرە حیزبی دا، بەڵام چونكی دیموكراسیەتی توركیا كێشەی بونیادی هەبوو، ئەم وڵاتە هەر نەبوو بەوڵاتێكی دیموكراسی ئیدی ئەم ڕەوشەی ئێستا كە ئاكپارتی و تەیب ئەردۆغان خوڵقاندیەتی زادەی بەرنەگرتنی ئەو نەمامەیە كە ئاماژەم پێدا، لە كۆتایدا گرنگە ئەوە له كۆزەینی گشتیدا بەتەواوی جێكەوت بكرێت، كەبوون ونەبوونی دیموكراسی تەواو پڕۆسەیەكی زاتیەو موكین نیە تا عەقڵ لە دەست كەلتوری دواكەوتوو كۆنە پەرست ئازاد نەكرێت و ئەگەر ڕەوتێكی ڕاستگۆو خاوەن پرەنیسپی دیموكراسی و بوێرو بت شكێن لە وڵاتدا نەبێت لەولای محاڵە نەمامی دیمۆكراسی بەربگرێت.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.