سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

«سەرەتاكانی ھەستی نەتەوایەتی كوردی لە مێژووی ھاوچەرخدا»

پێش 3 هەفتە


شەماڵ بارەوانی

کتێبێکی قەبارە مام ناوەندی١٠٠لاپەڕەیی بەڕێز مامۆستا(عەبدولفەتاح عەلی بۆتانی)یە،نووسەر لەو کتێبەدا تیشک دەخاتەسەر سەرەتاکانی دەرکەوتنی هەستی نەتەوایەتی و چەکەرەکردنی ئەو هەستە لەناو کوردداو پێمان دەڵێت ئاسان نییە لەسەر مێژوویەکی دیاریکراودا جێگیربین، یاخود ڕووداوێکی مێژوویی دیاریکراو وەکو قۆناغی سەرەتایی، یان خاڵێکی وەرچەرخان بکەین بە دەسپێکی دەرکەوتنی بیری ناسیۆنالیستی و هەستی نەتەوەیی نیشتمانی لای کورد بەو مانا هاوچەرخەی ئێستا، بەو چەمک ومەفهومە نوێیەی کە لەدوای شۆڕشی فەرەنسا، کە بای هەستی نەتەوەیی و هزرو نەتەوەیی لەڕۆژئاوا،بەرەو ڕۆژهەڵات هەڵیکردو گەلی یۆنان و ئەرمەن و عەرەب و هەموو کوردو ئەو نەتەوانەیتری ژێر دەسەڵاتی ئیمپڕاتۆری عوسمانیەتی گرتەوەو دروشمەکانی شۆڕشی فەڕەنسی و کاریگەری بنەماو ئەفکاره نەتەوەییەکانی لەدڵ و دەرون و هزری سەرکردە کوردەکان دەنگ و سەدا بداتەوەو ئەو گیان و هەست و ڕۆحیەتە نەتەوەییە کوردیەی لەسەدەی نۆزدەهەمە، لەلای هەریەکە، لەعەبدوڵڕەحمان پاشای بابان لەساڵی١٨٠٦،و محەمەد پاشای میری سۆران لەساڵی١٨٣٢،و ئەمیری بۆتان بەدرخان پاشا، لەساڵی١٨٤٣،زیندو ببێتەوەو لەبزوتنەوەکانیاندا بەرجەستەبێت و ڕەنگبداتەوەو هەستکردن بەناسنامەی نەتەوەیی و هەستی ناسیۆنالیستی پێ بنێتە قۆناغێکی ترو ڕەنگ و شێوەیەکی تر بەخۆیەوە ببینێت و لەفۆرمێکیترا خۆی دەربخات و مانیفێست بکات و لێرەو لەوێ و لای ئەم سەرکردەو میری کوردو لای ئەوەکەیتری لەنموونەی (میربەدرخان و میرمحەمەدی سۆران)و لەئاستی جەماوەری ،دەنگی نەتەوەیی کوردی و ناڕەزایەتی بەرزببێتەوە، لەدژی ستەم و داگیرکاری عوسمانیەکان و  داوای ئازادی و سەربەخۆیی کوردستان و دەوڵەت و کیانێکی کوردی دوور لەژێردەستەیی و هەژموون وداگیرکاری داگیرکەرەعوسمانیەکان و مافەنەتەوەیی و کلتوریەکانی کوردبکەن و ڕاپەڕین و ئنتیفازە جەماوەریەکان، کە بەپاڵنەرو مۆتیڤی هەستی نەتەوەیی کوردی و لەپێناوی خواستە نەتەوەییەکانی لەپشت بوو، بەرلەوەی هۆکاری ئابووری و خراپی گوزەرانی ژیان و چیتربێت، لەنیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەهەم دەست پێبکات،  ،وەلێ لەهەمان کاتدا، ئەگەر لاپەڕەکانی کتێبی مێژوو هەڵدەینەوە،دەتوانین بڵێین  هەستی نەتەوایەتی یاخود ئنتیماو سۆزی نەتەوایەتی لەمێژە لای کورد هەیەو مێژوویەکی دێرینەی هەیە.

 

بۆیە بۆتانی پێمان دەڵێت کورد وەکو نەتەوە لەمێژە پێکەوە لەسەر خاکێک،بەزمانێکی هاوبەشی کوردی لەگەڵ مێژوویەکی هاوبەش و بەسروشت و فۆلکلۆرێکی میللی هاوبەش و کۆمەڵێک بەهای کۆمەڵایەتی و پێکهاتەیەکی هاوبەشی فیکری و سایکۆلۆجی پێکەوە دەژین و پێکەوە وەکو نەتەوە،بەخوێن و دەمارو نەژاد بەستراونەتەوەو لەخۆشی و ناخۆشیەکاندا، لەجەنگ و ئاشتیدا، هاوبەش بوونە،ئەوە بەرلەوەی هەستی نەتەوەیی بەماناو فەلسەفە هاوچەرخەکەی سەرهەڵبدات و گەشەبکات، بەو شێوەیە نەتەوەی کورد لەگەڵ گزنگی خۆری بەرەبەيانی مێژوودا،لە پارێزگاری لەزمان وخوێن و نەتەوەو کلتورو دابوونەریتی کوردانەی خۆی کردووەو زۆرێک لە کیانەکانی خۆی لەسەر بنەمای نەتەوایەتی دامەزراندووە و کورد بەو پەڕی بوێری و دلێرییەوە لەبەرامبەر داگیرکاران بەرگریکردوەو لەچیاکان خۆی قایم کردووە و شەڕی دوژمنی کردووەو خۆی لە ئیبادەو لەناو چۆن پاراستووە.

 

نووسەر لەبەشێکی تری کتێبەکەی باس لەهۆکارەکانی نەشونماکردنی هەستی نەتەوەیی کوردیدەکات و پێمان دەڵێت کە مێژوو بەڵگەی ئەوەی پێداوین و بۆی سەلماندین کە کاتێک نەتەوەیەک ،خۆی بەسەر نەتەوەیەکیتردا زاڵدەکات و دەیخاتە ژێر چنگی داگیرکاری خۆیەوە ،چۆن ئەخلاق و داب و نەریت و  هەست وسۆزی نەتەوەیی و زمانی نەتەوەیی نەتەوەی ژێردەستە،لەلایان نەتەوەی داگیرکەرو خۆسەپێنەر دەگۆڕدێت و چەندە وێران و ئەتکدەکرێت و دەشوێنێدرێت، نوسەر وەک نموونە، بۆ ئەمە هێرشی داگیرکارو  پەلاماردان و هاتنی عەرەبەکان، بۆسەر کوردو خاکی کوردستان وەک نموونە دێنێتەوەو باس له هاتنی ئەوداگیرکاریەی عەرەبەکان لەژێر ناوی( فتوحات)و پەردەی پیرۆزو پاساوی ئایینی بۆ کوردستان دەکات و پێمان دەڵێت، کە چی دەستێکی خراپ و کاریگەريگەلێکی نێگەتیڤ و نەرێنی لەوەداو لەلاوازکردن و خەفەکردنی هۆشیاری نەتەوەیی و کوشتنی هەستی نەتەوەیی هەبووە، لەدڵ و دەروونی تاکی کوردیدا، چ باندۆڕێکی سلبی مالوێرانکەر، لەسەر کلتورو زمان وفەرهەنگ و ناو و مێژووی کورددا هەبووە، چۆن بە دروستکردنی فەرمودەی هەڵبەستراو بەناوی ئایینەوە، کورد و خەڵکی ناعەرەب هاندراون،ناوی عەرەب لەمناڵەکانیان بنێن و زمانی عەرەبیان لا پیرۆزکراوەو کراوە بەزمانی بەهەشت و، ئایین تێکەڵ بەعروبە کراوەو لەپێناو بەرژەوەندی نەتەوەیی عەرەب، عەرەب چۆن ئایینی قۆزتوەتەوەو لەڕێگەی ئایینەوە بەرگی فێڵاوی پیرۆزی عروبەی لەبەر باڵای داب و نەریت و کلتوری عەرەب کردووەو لەخەڵکیان کردووە بە ئایین و پیرۆزی و هێڵی سورو هەوڵی بڵاوکردنەوەو بەسەنتەرکردن و زاڵکردنی کلتورو ڕۆشنبیری و عەقڵیەت و زمانی عەرەب لەناو نەتەوەکانی ترو کوردیش دراوەو چۆن لەسایەی ئەو شاڵاوی فتوحاتە، کورد ڕووبەرووی تەعریب و سڕینەوەی ناسنامەو شێواندنی کلتورو زمان و ناو بووەتەوەو چۆن ناوی دێهات و شارو شارۆچکەو دەڤەرەکانی کورد، بە عەرەب کراوەو عەرەب لەو ڕێگە فێڵبازانەیدا ئیمپراتۆڕێک و دەیان خەلافەتی بۆخۆی دامەزراندوو کوردی سادەو بەستەزمان و ساویلکەیشی هەر لەو لەڕێگەیەوە، تاڕادەیەکی باش لەزمان و کلتور و مێژوو و ڕابردووی خۆی، دابڕاندووە و دوورخستووەتەوە و کردنی بەنەیاری مێژووی خۆی و پاشکۆی عەرەب و عروبەچیەتی و زۆر چەواشەکارانە، باو باپیرانی بەمەجوس و ئاگرپەرست و ئەهریمەن پەرست نیشانداوەو ساسانیەکان کە کورد بوونەو لەسەر ڕووبەری خاکی کوردستان،ڕووبەڕووی شاڵاوی عەرەبەکان بوونەتەوەو لەدژی شاڵاوی ئەوەی پێی دەڵێن فتوحات، وەکو داگیرکەرو کافرو تۆپیو بەکورد ناسێندراون و عەرەبە داگیرکەرەکانیشی وەکو قارەمان و  پاڵەوان و شەهید بەنەوەی کورد ناسێندراون!، بەو شێوەیه خۆڵیان کردینە چاو کلتورو مێژوویان ئەتکردنین و ڕابردوویان شێواندین.

 

ئەو داگیرکاریەی عەرەب و عەرەبە داگیرکەرو فێڵبازانە، بەوچەشنە وەک نووسەر ئاماژەی بۆ دەکات لەپاڵ بڵاوکردنەوەی ئایین،کلتورو داب و نەریت و ڕەفتارو ئەخلاقیات و سروتەکانی عەرەبی و زمانی عەرەبیشیان کرد بەزمانی زاڵ و نووسین و ڕۆشنبیری هەموو ئەو گەل و نەتەوانەی کە عەرەب داگیری دەکردن و نەتەوەی کوردی بەد بەختیش یەکێک بوو لەو نەتەوانەی کە هەر لەسەرەتای چاخەکانی ئیسلامی دەست بەرداری زمانەکەی خۆی وەک زمانی نووسین،زمانی(زانست و ئەدەب)بوو و بەدرێژایی چەندین سەدە(تاسەدەی نۆیەمی زایینی)کە بەشێوەیەکی ناڕون،شعوری قەومی و نیشتمانی لای شاعیرێک و ئەدیبێک، تاک و تەراو لێرەو لەوێ،بەدەردەکەوێت و خۆی نمایشدەکات و شاعیرێک(بابا ڕۆحی هەمەدانی)کە لەساڵی(٨٤١)ی زایینی کۆچی دواییکرد، کە وەک لێکۆلەران ئاماژەی بۆ دەکەن، یەکەم کەسە، بەزمانی کوردی هۆنراوەی نووسیبێت و یاخود شاعیرێکیتری چەشنی(باباتاهیری هەمەدانی٩٣٥-١٠١٠)،کە نیشتمان بەگوڵ دەچوێنێت و یاخود پیاوەکی ئایینی،نامیلکەک،شتێکی ئاینی بەزمانی کوردی نووسیبێت،نموونەی(مەلا حوسێن باتەیی-١٤١٤-١٤٩٥)کە زیاتر لە(٢٠)هۆنراوەو کتێبێکی ئایینیشی بەناونیشانی(مەولودنامە) بەزمانی کوردی نووسی، تا پێش ئەم بەروارە، (بابا ڕۆح و باباتاهیرو مەلا باتەیی)، شیعر هەر بەعەرەبی نوسراوەو مەولود نامە هەربەزمانی عەرەبی دەخوێندرایەوە لەناوکوردداو، نەوەکانی کورد، نەوەخوێنەوارەکانی بەزمانی عەرەبی(تورکی و فارسیش) دەیاننووسی و نووسیان و خزمەتی کلتورو زمان و عەقڵیەتی  بێگانەو عەرەبیان کردو جێدەستیان هەبوو لەخستنەسەرو دەوڵەمەندکردنی کەلەپوری ئیسلامی-عەرەبی و لەبیرکردنی زمان و نەژادو ناسنامەی کوردانەی خۆیان و چەندین ئەدیب و پیاوی ئایینی و کەسایەتی نەژاد کورد، نۆکەری بۆ عەرەب و کلتورو زمانەکەی کرد لەسەر حیسابی زمان و کلتوری خۆیان، و شیعریان لەپێناو مەدح و سەنای عەرەب هۆنیوەوەو کتێبیان سەبارەت بە فەزل و چاکەی عەرەب و حەرامێتی ڕق لێبوونەوەی عەرەب نووسیو عەرەبچیەتیان کرد!

 

شاعیرێکی بنەچەکوردی وەکو(حەسەنی کوڕی داودی فەنکی کوردی ٩٨٢-١٠٩٦) کە بە عیراقی ناسراوە، لەبارەی عەرەبەوە دەڵێت(مفاخر الکرد في جدودي    ونخوة العرب في انتسابي.  نحن الذؤابة من كرد بن صعصعة من نسل قيس لنا في المجد الطول)و  (شیخ محمەد زاهید-١٠٢٦-١١٠٧)کە لە تیرەی گاوانی کورد بوو دەیگوت(ٲمسیت عجمیا، وأصبحت عربیا) و شێخێکی وەکو(مەعروفی نۆدی بەرزنجی-١٧٥٢-١٨٣٨) ڕابەری بزوتنەوەی قادری و (حافزعەبدولڕەحیمی میرانی) دەیان کتێبی قەبارەمەزنیان بەزمانی عەرەبی نووسی و دەستبەرداری لەزمانی کوردی بوون و لەکورد بوون و ڕەسەنێتی خۆیان ڕایانکرد و  و پەسنی زمانی عەرەبیان دەداو و پیرۆزیان دەکرد و شێخ نۆدی تەنها تاقە نامیلکەیەکی بەناوی(الاحمدیة في ترجمە العربیة بالکوردي) نوسیوە،ئەمیش بۆ مەبەستی خزمەتکردنی زمانی عەرەبی و تاوەکو ڕۆڵەو مناڵی کورد لەڕێگەی ئەو فەرهەنگە بچووکە عەرەبی-کوردیەوە، فێری زمانی عەرەبی بێت و لەبارەی  زمانی عەرەبیەوە پێمان بڵێت(الحمد للە علی ماوهب    هدانا ٳلی لسان العرب) و حافزی میرانی کتێب بەناونیشانی(وحجة القرب إلى محبة العرب)، بۆبەرژەوەندی و خۆشەویستی عەرەب بنووسێت و بەو شێوەیە داماوانەو سەرلێشێواوانە خزمەتکاری و نۆکەری بۆزمانی بێگانە بکەن و بەشان و باڵی زمانی عەرەب دابڵێن، ئەمەلەکاتێکدا چەندین مێژوو نووسی ئیسلامی و پیاوی ئایینی و شاعیر عەرەبی زۆر خراپ و نێگەتیڤانە، زۆر شۆڤینیانەو دەمارگیرانەو ڕەگەز پەرستانە، لەسەر کوردو لەدژی کوردیان دەنووسی، سەیری چیرۆکەکانی هەزارو یەک شەوە(ٲلف لیلە ولیلە)ٚبکەن، چەندە خراپ لەبارەی کوردەوە دەدوێت و ساڵو خەتی ناشیرین دەدات پاڵ کوردو کورد وەک دەستدرێژکارو خراپترین نەتەوەی ستەم کار پیشاندەدات!مێژوونووسێکی وەکوو(مەسعودی) و (شەمسەدین عەبدوڵڵای ئەنساری دیمەشقی ناسراو بەشێخ -ئەلڕبوە)و (ئالوسی)ی و چەندانیتریان، بنەچەی کوردیان بۆ عەرەب گەڕاندووەتەوەو ئێمەی کوردیان بە نەوەی (رەبیعە بن نزار)و(عمر بن عامر بن صعصعة) و ( بن بكر بن وائل)و قەحتانی و کێی کێی عەرەبی و نەژاد عەرەب داناوە،تەنانەت مەسعودی لە(مروج الذهب)دا،کوردی به نەوەی خێو جنوکۆلەقەڵەم داوەو پێناسەکردووەو بنەچەی کوردی بۆ جندۆکەکان گەڕاندووەتەوە!

 

(آنوشروان البغدادي) شاعیرێکی عەرەبیەو بەو شێوەیە هێرش دەکاتە سەرکوردو بەکورد دەڵێت گوێ درێژو گاڵتەو سوکایەتی بەزمانی کوردی دەکات(من کل کردي حمار کل عراقي نفاه والمربي لاتسمع إلا چیە او نچیا أو نتوا، زنکلا) شیعرەکە درێژەو شاعیری شۆڤینی بەدرێژایی شیعرەکە، بەردەوامە لەسەر هجو هێرش و سوکایەتیەکەی بەنەتەوەی کورد، من هەروەندەم هێنا، شاعیرێکی تری عەرەبی(یاسین افندي العمري المصلي-١٧٤٤-١٨١٦) بەو شێوەیه هێرش و هەجوی سەر کورد دەکات( رٲیت في النوم أبي أدما  صلى الله عليه ذو الفضل فقال حواء أمكم طالق        ٲن کانت الٲکراد  من نسلي)و (معاشرة الأكراد ثورة الفساد"و"  متى ما رأيت الكردي أمير فارتقب الساعة"و "الحماقة في الأكراد والجهالة في السواد"و "معاشرة الأكراد تورث الأحقاد "و" لاتعاش كردي ولا تصاهر هندي"و" اترك الأكراد ماتركوك" و"ابعدهم ما قربوك ولوكان منهم حموك"و "خذمن الأكراد الفاكهة ودع الفكهة) بەو شێوە شۆڤێنیەیە وەسف و پێناسەمان دەکەن وچەندین پیاوی ئایینی و شاعیری تری عەرەبی لەنمونەی (مەلا قاسم بن راویه-١١٨٦-١٧٧٢)، .تاد.. هەمان شێوەی شۆڤینیانە سوکایەتی و بێ ڕیزی بەکورد دەکەن،(سعدی یوسف١٩٣٤-٢٠٢١) شاعیری عەرەبی عیراقی بەکوردستان دەڵێت(قردستان)و( ئیبراهیم نوعمە)پیاوێکی ئایینی عەرەبی ئیخوانی عەرەبیەو عەرەبی موسڵەو لەدژی خوێندبەزمانی کوردی لەکوردستان لەدوای ڕاپەڕینی و لابردنی پرۆگرامی خوێندن بەزمانی عەرەبی، کتێبێکی شۆڤێنیانەی دانا،بەناونیشانی(لغتنا والمآمرە)و خوێندنی زمانی کوردی ، لەکوردستان و لەلایان ڕۆڵەی کورد به پیلان و دەسیسەی جوڵەکەو سەهیۆنیەت دەداتە قەڵەم و نوعمەی عەرەبی ئیخوانی بەعسی شۆڤینی بەو شێوەیە دەیەێت، سیاسەتی تەعریب وزمانی عەرەبی سەدام و بەعس و هەموو ئەوانەی پێش بەعس، لەکوردستان  درێژە پێ بدرێت و کورد لەزمانی دایک،لەزمانی کوردی خۆی بێ بەش بکرێت و زمانی بێگانە، زمانی عەرەبی بخوێنێت وبیکات بەزمانی خوێندن و هەموو شتێکی!

 

نموونەکانیان زۆرن، من هەروەندە دێنم و ئەوەی دەیەوێت هەمووی بزانێت با بگەڕێتەوە سەر کتێبەکەی نووسەرو کتێبەکەی ئیبراهیم نوعمەی ئیخوانی بەعسی،کوردی داماو ئیتر کاتیەتی ڕابچڵەکێیت و بێیتەوە هۆش و چیتر بەناوی ئایینەوە، لەخشتەنەبرێیت و خۆڵنەکرێتەچاوەکانت، چیتر فەزلی زمانی بێگانە بەسەر زمانی کورددانەدە، چیتر بە پاساوی ئایینی،(کە ئاییین نییە، لەڕاستیدا، فرت و فێڵ و سیاسەتی تەعریبە)ناوی عەرەبی لەمنداڵەکانت نەنێ،چیتر خۆت لەناو کلتورو داب و نەریتی عەرەبی ون نەکەو وەرەوە هۆش، هۆش،هۆش،ئەوەتا عەرەبەکان وایان پێناسەکردین و هێرشیان کردینەسەر، کوردیش بەو شێوەیە، لەولاشەوە، چەندین شاعیرو پیاوەئایینی و شێخەکانی کوردایەتی خۆیان کردووەتە قوربانی قۆچی عروبەوبیری شۆڤینیانەی عەرەبچیێتی و بەدرێژایی چەندین سەدە بەزمانی بێگانە نووسیان و خزمەتی مینتاڵینت و عەقڵیەت و زمان و هەموو شتێکی عەربیان کرد، لەسەر حیسابی کوردبوونی خۆیان ،تا ئەو کاتەی کە پێی دەڵێن مێژووی زێڕینی کورد لەبەرهەم هێنانی ئەدەب و وێژە، لەسەردەمی بوژانەوەی هزری نەتەوەیی و قۆناغی بانگەوازیکردن بۆ نەتەوە، لەناو نوخبەیەکی ڕۆناکبیر لەشاعرو پیاوانی ئایینی لەناوکوردو لەنموونەی(خانی ومەلای جزیری و عەلی تەرماخی  و شەڕەفخانی بەدلیسی حاجی قادری کۆیی و مەلا مەحمودی بایەزیدی و بەکربەگ و ئیسماعیلی بایەزیدی وفەقێ تەیران عەلی حەریری و خانەوادەی بەدرخانیەکان ..  تاد.)داوای هزری نەتەوەیی و یەکبوونی کوردو دەوڵەتی نەتەوەیی کوردی بکەن و  بگەڕێنەوە بۆ سەر زمانی دایک، زمانی ڕەسەن، زمانی شیرینی کوردی، گەڕانەوەو شانازیان بەزمانی دایک،زمانی کوردی دەکردو بە زمانی کوردیان دەنووسی خانی داستانی (مەم و زین) بەزمانی کوردی و بەهزرو هەستێکی کوردانە دەنووسێت و تێیدا نەورۆز بەجەژنی کورد دادەنێت و لەئازارو برین و نەهامەتیەکانی کورد دەدوێت و بەکوردە خۆ بەکەم زانەکان دەلێت، ئەو کوردانەی دژی زمانی خۆیانن و چێژ لەژێردەستەیی بێگانەو خزمەتکردنی زمانی بێگانەدەبەن(داخەلق نەبێژتن کۆ ئەکرادبێ مەعریفەتن بێ ئەصل و بنیاد)و مەلا ئەحمەدی جزیری دەڵێت(گول باغی ئیرەمی بوهتانم    شەب چراغی شەبی کوردستانم)و داوادەکات بگەڕێنەوە سەر زمانی کوردی و دەستبەرداری نووسین بەزمانی پارسی بن(گەر لۆلۆی مەنثور ژ نەزمێ تە دخوازی   وەر  شیعری(مەلێ)بین تە بەشیراز چحاجەت)،وعەلی تەرماخی یەکەم نووسەری کوردی دەبێت،کتێبێک سەبارەت بە ڕێزمانی زمانی کوردی دابنێت لەساڵی(١٥٩١)و
(فەقێ تەیران)ی لەدایکبووی١٥٦٣، هاواردەکات

(ئەزێ بێژمە جمعەتا خۆد
بەسە بشکینن نێرێ زولم کارا
هەتانی کەنگە ئەزێ بێژم تٲوا
قەلەم ژی هەلیایی دەستی من دا
ئەزێ هەرم ناڤا کوردا
ئەزێ وان را بسترێم ئازایە
ئەڤە گوتنا من هەتا هەتایه) 

شاعیرێکی وەکو(بەکربەگی ئەرزی١٧٥٨) پڕ بەگەرووی کوردانەو بەهەستێکی کوردانە، لەڕووی ئەو جۆرە کوردە عەقڵ هاککراوانە دەوەستێتەوە، کەدەیانەوێت کوردی بوون و زمانی کوردی و هەستی نەتەوەیی کورد، لەبۆتەی بیری عروبەو لەناو زمانی عەرەب و تونێڵی مەزهەب بە پاساوی ئایین و لەناو بەرگی پیرۆزیدا بتوێننەوەو ونکەن!
بەکر بەکوردی شیعر بۆ هەموو ئەوانەی هاشێوەی ئەم خۆ بەکەم زانانەن دەهۆنێنەوەوە لەڕوویان دەوەستێتەوەو پێیان دەڵێت(بەکر بەگێ ئەرزی مە
ژ مەزهەب ی(شافعی)مە
ب(اصل)ێ خۆ (کردی)مە
(وعظ)ی مەژی ب فەیدەیه).

بەو شێوەیە نوخبەیەکی کەم لالە زمانی کوردی خۆی دەکاتەوەو پێی دەنووسێت، گەرنا کوردی نووسین لای باقیەکەیترو ئەوان بەناوکوردو لەحەقیقەتدا خزمەتکاری کلتورو زمانی عەرەب، عەیبەو نەنگیەک بووەو کاتێک زانایەکی ئایینی و فەلەکی وەکو(محەمەدی کوڕی ئادەمی بالەکی) لەسەدەی نۆزدەو سەردەمی میری سۆران، پێشەکی کتێبەکەی(مشکاة المنقول)بە کوردی دەنووسێت، ژمارەیەک لەمەلاوپیاوەئایینیەکان ،ئەوانەی مێشکی بە بیری  عروبەو عەقلیەتی شۆڤێنیانەی عەرەب تەخدیرو هاوکرابوولەکوردستان، و زۆر مازۆخیانە چێژیان لەبێگانەپەرستی و کوردنەویستی و خۆنەویستی خۆیان دەبرد، ئەو پێشەکی نووسینەی بالەکی بەکوردی و زمانی شیرینی دایک، بەنەنگی و شورەیی دادەنێن و پێیان عەیبەو خەجاڵەتیە بەکوردی بنووسن،بالەکی خەجاڵەتیان دەکات و لەوڵامدا پێیان دەڵێت( سەیرە من بیستومە ئەمانە هێرشی ناڕەوام دەکەنە سەرو ئەو دیباجەو پێشەکی نووسینەی من بەکوردی بەعەیبەو نەنگیەک لەقەڵەم دەدەن!

 

ئەو پەندەکوردیە  بۆ ئەمانە زۆر ڕاستەکەدەڵێت:ئەوان وەك جوجەڵە لە توێكڵی ھێلكە ھاتوونەتە دەرەوە )و ئەمەلەکاتێکداو تاوەکوبیستەکان و سیەکانی و سەدەی بیستەمیش لەناو کورد ئەو جۆرە پیاوە ئاینی و شێخەکوردە بێگانەپەرست و جاش بیرانە لەناو کورد هەرماون و ئەوەتا لەو سیەکان وچلەکانی سەدەی بووری لەشاری(عامودا)لە ڕۆژئاوای کوردستان زیاتر ل(٣٠)شێخ و پیاوی ئایینی کوردی، کە نزیکەی(٨٠-٩٠)دانیشتوانی عامودا موریدی ئەمانن، لەدژی (کۆمەڵەی خوێبوون)ی کوردی کەلەساڵی١٩٢٧٫دامەزراوە، دژی ئەوکۆمەڵە کوردیە نەتەوەپەروەرەدەوەستنەوەو کارو هزری نەتەوەیی کۆمەڵەی خویبوون بە دەرچوون لەئایین پێناسەدەکەن و کوردبوونەکەیان بە بێ بڕوایی دەدەنە قەڵەم و نەفرەتیان لێدەکەن و بەشێک لەو شێخانە،زیاتر نەژادی خۆیان بۆ عەرەب دەگەڕێننەوە،تاوەکو کوردو پێیان وایە بیری نەتەوەیی بۆ پارچە پارچەکردنی یەکگرتوویی موسڵمانان و پەرتەوازەکردنی ئومەتی ئیسلامی دامزراوەو کۆمەڵەی خوێبوون .کۆمەڵێکی بێ بڕوان و کوشتنیان ڕەوایەو لەولاوە لەگەڵ عەرەبەکان یەکدەگرن و دەڵێن موسڵمان هەرچۆنێک بێت و هەرنەتەوەیەک بێت، باشترەلەکافرو بێ بڕوایەکی کورد،ماوەتەوە بڵێم:

ئەوە ڕانانێکی کورد بوو بۆ کتێبی«سەرەتاكانی ھەستی نەتەوایەتی كوردی لە مێژووی ھاوچەرخدا»سەبارەت بە ڕقی شۆڤێنیانەی عەرەبەشۆڤێنیەکان و کاریگەری خراپی شاڵاوی داگیرکارانەی عەرەب، لەسەر هەست و شعوری نەتەوەیی کوردو وێرانکردنی کلتورو کەلەپورو داب و نەریت و زمانی کورد،ئەوە تەنها عەرەب، ئەگەر بمانەوێ باسی عوسمانی و تورک و پارس و سەفەویەکانیش بکەین، کەئەوانیش هەمان شێوەی عەرەب و عروبه،گەر زۆرتریان بەکورد نەکردبێت ،کەمتریان نەکردووەو تاچ ئەندازەیەک دەستیان هەبوو له شۆڤینیەت و بەکارهێنانی کوردو کوشتن و خەفەکردن و وێرانکردنی شعوری نەتەوەیی کوردی لای تاکی کورد و پارچەپارچەکردنی کوردو وێرانکردنی هەموو شتێکی کوردو داگیرکردنی خاکی کوردو گۆڕینی ناوی دێهات و شارو شارۆچکەو دەڤەرو ناوی مناڵی کوردو دیموگرافیاو جوگرافیای خاکی کوردو لەناو بردنی ئەمارەتە نیمچە سەربەخۆکوردیەکان و لەنێوبردنی هەموو ئەو بزوتنەوانەو خنکاندنیان، کەداوای سەربەخۆیی کوردیان دەکردو بەرگریان لەکوردکردووەو  چەندین شێخ عوبەیدولای نەهری و میربەدرخانیان، دەربەدەرکردووەوشۆڕش و ڕاپەڕینەکانیان  لەناوبردوون و تاچ ئەندازەیەک پێڕەویان لەسیاسەتی قڕکردنی کوردو  هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەو توانەوەی نەتەوەی کوردیان داوەو چەند تورک و پارسیان هێناوەو لەکوردستانیان نیشتەجێکردووەو چ سوپایەک و چەندین سوارەیەی حەمیدیان لە هۆزو عەشرەتەکوردیەکان و جەوان و ڕۆڵەی کورد،لەدژی نەتەوەکەی خۆی دروستکردووەو کوردیان پێی پەرتەوازەو دووکەتکردو حزمەت و نۆکەرایەتی خۆیانیان پێکردن و چۆن لەدوای درووستبوونی ئەو سوارەی حەمیدیه لەساڵی١٨٩٠، لەگۆڕەپانی عوسمانلیەتدا، ئاگری هیچ شۆڕشێکی کوردی کاریگەرو بەهێز نەماو کوژایەوە،وجامیعە ئیسلامیەکەی عوسمانیەکان چ ڕۆڵێکی خراپ وکاریگەریەکی قێزەونی هەبوو له مانەوەی کورد، وەک گەلێکی بێ دەوڵەت و بەو شێوەیه چەندە هەستی کوردی و شعوری قەومی کوردی کزو لاوازکراوەو هەستی نەتەوەیی کورد لەناخ و دەرون و مێشکی کورد بەفێڵ و پیلان و به مینتاڵێنتی عەشیرەتگەرێتی و خێڵگەرێتی و بەناوی برایەتی ئیسلامییەوە، کپ و خەفەکردووەو لەناوبردووە، بە چەشنە چۆن ڕۆح و گیانی ناسیۆنالیستی و هەستی نەتەوەیی کوردی، لەلایان تورک و عەرەب و پارسەوە،هەوڵی لەناوبردن و کزکردنی دراوەو لێی دراوەو لاوازکراوەو بەلاوازی و کزی ماوەتەوە تا سەرەتای سەدەی بیستەم و شعوری نەتەوەیی و وەعی نەتەوەیی وەکو مێژوونووسی کورد(محەمەد ئەمین زەکی -١٨٨٠-١٩٤٨)دەڵێت وەکو هەموو نەتەوەو گەڵانی تری ژێر دەسەڵات و ناو ئیمپڕاتۆڕیەتی عوسمانلی،مێشکی کوردو وەعی کوردیش بە ئایدیۆلۆژیەتی عوسمانلیانە، سڕو تەخیدرکراوە، ئەی هاوار ئەگەر ئەوە حاڵی نوخبەو ئیلیتەی کوردو  پێکهاتەی فیکری و ڕۆشنبیری و ئاستی هۆشیاری نەتەوەیی و درکی قەومی بێت، لەلای کەسێکی لەنموونەی مێژوونوسێک و ڕۆشنبیرێکی هاوشیێوەی ئەمین زەکی، بەر لەوەی لەخەوی غەفڵەت ڕاچڵەکێت و هۆشیاری نەتەوەیی بێداربێتەوەو هەستی نەتەوەیی زیندوبێتەوە،ئەی دەبێت دۆخی بیرکردنەوەو ئاڕاستەی هزری نەتەوەیی لەلای کورد بەگشتی لەژێرحوکمی دەوڵەتی ئەمەوی و عەباسی و عوسمانلی و هەموو ئەوانەیتری ئیسلامی چۆن بێت و لەچ ئاستێکدابێت!؟.

 

بەهەرحاڵ ئەگەر بمەوێ بەدرێژی لەسەر کتێبەکە بنووسم و هەموو لاپەڕەکانی هەڵدەمەوە ئەوە زۆری دەوێت،وەکو نووسەر لەکتێبەکەی باسی دەکات، کەچۆن کوردیان بەسەر شیعە-سونە دابەش کردووەو لەچاڵدێران هەربەشەوکوردی قۆزتوەتەوەو سەفەویەکان کوردە  مەزهەب شیعەکان و عوسلمانیەکانیش کوردە مەزهەب سونییەکان، لەبەرامبەر ئەوەدا چۆن کوردانی ئێزدی و مەسیحی کە هەڵگری بەیداخی کوردایەتی و مەشخەڵی ڕێگەی ڕەسەنایەتی و پارێزەی کلتورو داب و نەریتی کوردەواری و مێژووی باب وباپیران بوونەو ڕادەستی عروبەو تورانیە شۆڤینیەکان  نەبوونەو بەرگریان کردووەو جەنگاون ،چۆن بێ پشت و پەنابوونەو کوردە شیعەو سونەکان چۆن دژایەتیان کردوون و لەناوچە شاخاویەکان گەمارۆیان داون و ڕادەستی بێ نازی و  پەراوێزیان خستوون و ئەوەش بووە هۆکاری گۆشەگیری و داخراوی و دووره پەریزی و دواکەوتووییان و بەو شێوەیه وەک نووسه باسی لێوە دەکات بەپێی تێپەڕبوونی سەردەم، کوردی ناموسڵمانی سونی، نامۆ بوون بە کوردبوونی خۆیان و چەوسێندرانەوەو تائێستاش دەچەوسێندرێنەوەو فەرمان دەکرێن لەسەرخاک و زێدی ڕەسەنی هەزاران ساڵەی باب و باپیرانی خۆیان،ئەوەزۆری دەوێت و
نمونەو چیرۆکەکان گەلێک زۆرن، بۆیه من لێرەوە کۆتایی پێ دێنم وپانتایی و ڕووبەری  ئەو نوسینە کورتە دەرفەتی ئەوەمان پێنادات بە درێژی لەسەری بڕۆین و دەیان نموونەیتر لەسەر شۆڤینیەتی عەرەب و تورک و پارس، بینین و بۆ خوێنەر بیانخەینەڕوو، هیوادارم خوێنەر بگەڕێتەوە سەر ئەو کتێبە بەنرخەو بیان خوێنێتەوە.

 

لەکۆتایید دەڵێم:
وەکو نوسەر ئاماژەی بۆدەکات بوونی کورد لەنێوان ئەو سێ نەتەوە خاوەن دەوڵەتەی (فارس و عەرەب و تورک)،کە هۆکاری سەرەکین لە درەنگ  نەشونماکردن و گەشەکردنی هەستی نەتەوایەتی لەناوکورددا، ئەو سێ نەتەوەی چەندە دژایەتی هەردەنگێکی نەتەوەیی کوردو بزوتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی کوردیان کردبێت، هێندەیش کاریگەری خراپ و نەرێنیان هەبووە، لەسەر درنگ گەشەکردن و نەشونماکردنی هەستی نەتەوەیی کورد، وەلێ نابێ ئەوەشمان بیربچێت،کە عەرەب و تورک و پارس،  لەدوو ڕێگەوە ویستویانە، هەستی نەتەوایەتی کورد، خامۆش بکەن و کوردبونی کورد بەماناڕاستەقینەکەی لەناو بەرن، یەکەم لەڕێگەی ترس و تیرۆرو تۆقاندن ودووەم لەڕێگەی کاهینەکانەوە(پیاوە ئایینیەکان)و ئەو دوووژمنانەی چەندە ئایینیان بۆخزمەتی نەتەوەیی خۆیان و لەپێناو بڵاوکردنەوەو زاڵکردنی کلتورو زمان وداب و نەریتی خۆیان بەکارهێنا، کورییش هێندە بۆ دژایەتی خۆی، ئەفسوس تەنها کوردی داماو نەبێت، ئایینی لەدژ خۆی بەکارهێناو،زمان و کلتورو هەموو شتێکی خۆی پێی وێران کرد، هەرچی پوخڵەوات و عەقڵیەتی شۆڤێنیەتی عەرەب و کلتورو داب و نەریتی بەدوو بیابانشینی عەرەبیە، هەمووی لێ بووە بە ئایین و وەکو پیرۆزیەک وەریگرتووەو شوناس و فەرهەنگ و زمان و بوونی خۆی لەناودا تواندەوە!
..

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.