سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا

پێش 1 هەفتە



شەماڵ بارەوانی

تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا، كتێبێكی قەبارە مام ناوەندی (١٤٣) لاپەڕەیی (هادی ئەلعەلەوی) نوسەرو بیرمەندی كۆچكردووی بەڕەگەز عیراقیە.

نوسەر لەو كتێبەیدا، باس لەبیرۆكەیەكی مەترسیناك و دیاردیەكی قێزەون دەكات، ئەویش دیاردەی تیرۆری سیاسییە، ئەو دیاردە بۆگەنەی مرۆڤە بیرتەسك و ترسنۆك و دەمارگیرو دواكەوتوو ناشارستانی و شكستخواردوو و دیكتاتۆرەكان پەنای بۆ دەبەن و لەدژی نەیارەكانیان بەكاری دێنن! بەتایبەتی  توندئاژۆكان و گرووپە پەڕگیرو مەزهەبی و فۆندەمێنتالیستەكان، كە چەندین كەسیان لەسەردەمی كۆن و نوێدا تیرۆركردووە، لەسەردەمی نوێ و لەسەردەستی ئیسلامی سیاسی، لەوڵاتی میسر نموونەی: ئەحمەد ماهیر:سەرۆك وەزیرانی میسر، لەساڵی ١٩٤٨، لەلایەن ڕێكخراوی ئیخوانولمسلیمین، قازی: ئەحمەدخازنەدار لەساڵی ١٩٤٨، هەر لەلایەن ئیخوانولمسلینەوە، سەرۆك وەزیران: مەحمود فەهمی نوقراشی لەهەمان ساڵ و دیسان لەلایەن ئیخوانولمسلمین.

ئەنوەر سادات سەرۆكی میسرساڵی ١٩٨١، فەرەج فۆدە بیرمەندو نووسەر لەساڵی١٩٩٢، نەجیب مەحفوز، نووسەرو ڕۆماننووسی كۆكچردوو لەساڵی ١٩٩٥، هەوڵی تیرۆركردنی دراو بە چەقو هێرشی كرایەسەرو پەڵاماردراو برینداركرا لەسەر نوسینی ڕۆمانی (منداڵانی گەرەك)، چەندین هەوڵی ترو تیرۆركردنی تر، لەو وڵاتەو وڵاتانی تردا لەلایان گروپ و حیزبە ئیسلامی سیاسیە فۆندەمێنتالیست و ڕادیكاڵەكان.

ئەو ڕادیكاڵ و فۆندەمێنتالیستانەی، جگە لەزمانی چەك و تیرۆر و تۆقاندن، لەهیچ زمانێكیتر تێناگەن، ئەو توندئاژۆیانەی ژیان كاوڵ و وێران دەكەن لەپێناو مردن، ژیانی ئێره بەدۆزەخ دەكەن، لەپێناو بەهەشتی ئەو دیو، مرۆڤەكان دەكەن بەپردی پەڕینەوەو سیرات، بۆ گەیشتن به حۆری و غیلمان و شەڕابی تەهورو چێژو ڕابواردن و خۆشیەكانی ئەولا!

دەسپێك بەرلەوەی بەكورتی و بەكوردی ڕانانێكی كورت بۆ كتێبەكەی هادی عەلوی بكەین و باس لەتیرۆری سیاسی بكەین، لەئیسلامداو سەبارەت بەم باس و خواسەوە، لاپەڕەكانی كتێبی«تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا». هەڵبدەینەوەو بابەتەكە شەن و كەوبكەین و بەڵگەكان و نموونەكان لەبارەی ئەم تیرۆرە سیاسیەی ناو هەناوی مێژووی ئیسلام بخەینەڕوو.

پێم باشە سەرەتا ئاماژە بۆ خاڵێك بكەم، ئەویش ئەمەیە كە دیاردەی تیرۆری سیاسی، یاخود تیرۆر بەشیوەیەكی گشتی ،لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، مێژوویەكی كۆن و كەوناری هەیەو بەتەنها تایبەت نییە بە سەردەمێك و برگەیەكی تاریخی دیاركراو، یاخود شارستانیەتێك و مێژووی گەلێك و ئایین و نەتەوەیەك، بەپێی ئایینەكان و میتۆلۆژیاكان بێت، تیرۆر لەگەڵ یەكەم هەنگاوی دابەزینی مرۆڤ، لەبەهەشتەوە بۆ ئێرەو لەگەڵ یەكەم پێ خستنە سەر زەوی ئادەمەوە، دەست پێدەكات و یەكێك لەدوو كوڕەكەی ئادەم، ئەوەكەیتر تیرۆر دەكات (قابیل، هابیل دەكوژێت)، كەواتە بەپێی ئەو تێگەیشتن و میتۆلۆژیایەبێت، كە ئادەم بە یەكەم قۆناغی ژیانی بەشەریەت دادەنێن، دەتوانین بڵێین تیرۆر لەگەڵ دەستپێكی كاروانی ژیان و  مرۆڤایەتی و ، سەرەتای گەشەسەندنی شارستانییەتدا، هاوەڵێتی و هاودەمی مرۆڤی كردووە، هەموو شتارستانیەت و سەردەمە مێژووییەكان، كەم و زۆر، بەشیخۆی تیرۆر، یاخود تیرۆری سیاسی تێدا هەبووە، لەگەڵ پەرەسەندنی شارستانیەت و بەرەو پێشڤەچوونی ژیان و پێشكەوتنی زیاتری كۆمەڵ و ژیار و درووستبوونی دەسەڵاتی سیاسی و دەوڵەت و هەرێم و مەمالیك و مێرنشینەكان، دیاردەی تیرۆری سیاسیش سەری هەڵداوە، بە هۆكار و پاڵنەری جۆر بەجۆر، تیرۆر لەپێناو گەیشتن بەدەسەڵات، یاخود لەپێناو مانەوە لە دەسەڵات، تیرۆركردن لەپێناو بەرژەوەندیەك، تیرۆر لەپێناو ئایین و ئایدیۆلوجیاو ئایدیایەكی دیاریكراو، تیرۆركردنی بۆچونی جیاواز، تیرۆركردنی ئازادیەكان، تیرۆركردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەرو قەڵەمە ئازادەكان..تاد

مێژووی ئیسلامیش وەك بەشێك لەو مێژووە دوور و درێژەی مرۆڤ، كه ژیان پێیدا تێپەڕیوەو لەسایەیدا ئەزمون كراوەو مرۆڤایەتی بەناوتۆنێڵەكەیدا ڕۆیشتووە، یەكێك لەمێژووە هەرە ناشیرینەكانی بوونی بەشەریەتە، مێژووەك تیرۆر ڕەگ و ڕیشەی خۆی تێدا داكوتیوەو پڕیەتی له تاوان و لادان و ئەشكەنجەو داگیركركاری و تاڵان و فەرهود و بەكەنیزەكردن و بە كۆیلەكردنی مرۆڤ و جەنگ و كوشتن و تیرۆر.

ئەو مێژووەی پێكهاتووە لەزنجیرەیەكی بەردەوام، لەتیرۆری سیاسی و توندو تیژی و خوێن ڕشتن و كوشتن و كودەتاو پیلان و یەكتری لەناوبردن و پاكتاوكردن و سەركوتكردن و دیكتاتۆریەت و وێرانكردن.

ئەو مێژووەی بە تڕێڵە مێكابی بۆ بكەیت و بەساڵان دابنیشیت مۆنتاژی بۆ بكەیت و هەوڵی پەردەپۆشكردنی قێزەونیەكانی و جوانكردنی ناشیرینیەكانی بدەیت، بۆت ناكرێت، مێژووەیەكی هێندەو بێ ئەندازە ناشرین و لێوان لێوە لەتوندوتیژی، مێژووەك، بۆنی باروت و خوێن و خویزاو جەنگ و داگیركاری و كاوڵكاری و تیرۆری لێ دێت.

ئەو مێژووەی زۆر چەواشەكارانە، وەكو پەپولەیەك و مانگی چواردەشەو ،یاخود بوكێكی ئارایشتكراو، پیشانی ئێمە مانان دراوەو دیوە ڕاستەقینەكەی و لایەنە دزێوەكەی، زۆر فێڵبازانە،هەمووی شاردراوەتەوەو پەردەپۆشكراوە.

ئەو مێژووەی كردەی تیرۆری سیاسی یەجگار زۆر و لەئەژمار نەهاتووی بەخۆیەوە بینیوە،لەلایەن سەركردەو خەلیفەو والی و ئەمیرو حاكم و قازیەكان و سەحابەو ئالو بەیت و ڕاشدی و ئەمەوی و عەباسی و هەموو ئەوانەیتری دوای ئەمان و بەدرێژایی حوكمی خەلافەتی ئیسلامی و بوونی حوكمی ئیسلامی و دەولەتی سیوكراتی ئیسلامی و لەنێوان هەموو چین و توێژەكانەوە،تەنانەت هەوڵدراوە خودی پەیامبەری ئیسلامیش، بەژار تیرۆربكرێت، جا وەك ئاماژەمان بۆی كرد، لەپێناو دەسەڵات بووبێت،یا لەسەر ڕەخنەگرتن و بۆچوونی جیاوازو ئایینی جیاواز، یاخود بۆ تەڵەسەندنەوەو بۆ سەروەت و سامان و هەر هۆكارێكیتر بووبیت.

تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا، توێژینەوەو لێكۆڵینەوەیەكه، لە مێژووی تیرۆری سیاسی لە مێژووی ئیسلامدا، سەبارەت بە هەموو ئەو كەسانەی كە لەناو ئەو مێژووەدا تیرۆركراون.

 



لە «تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا».

 

بە پشت بەستن بە چەندین كتێب و سەرچاوەی مێژوویی ئیسلامی مێژوو نووسە ئیسلامیەكانی وەكو: ابن خلكان-وفيات الٲعيان، العسقلاني -الدرر الكاملة، نهج البلاغة، ابن الاثير- الكامل في التاريخ، تاريخ الطبري، ابن الجوزي -سيرة عمر عبدالعزيز، مسعودي،  يعقوبي، ابن العماد الحنبلي-شذرات الذهب في أخبار من ذهب، العقد الفريد- ابن عبد ربة، طبقات ابن سعد. البلاذري- أنساب الَاشراف، بن أبي أصيبعة-عيون الَانبا‌ء في طبقات الَاطباء، ابن عساكر- تهذيب تاريخ دمشق الكبير، الدينوري -الَاخبار الطوال، ابو يوسف-الخراج، ابو حيان التوحيدي - البصائر والذغائر، ..تاد.

هادی عەلوی لەشێوەی پانۆرامایەكی مێژوویی تیرۆركردن لەمێژووی ئیسلامی، لەسەردەمی نەبەوی، ڕاشدی، ئەمەوی، عەباسی، لەتوركیا تاكو ئیسپانیا، ئەوەی عەرەب دوای ئەوەی بەناوی فتوحاتەوە داگیری دەكەن و ناوی دەنێن (ئەندەلوس) دەخاتەڕوو قسە و باسیان لەبارەوە دەكات.

 نووسەر لەبەشی یەكەمی كتێبەیدا بە تیرۆركردنی سیاسی موعارەزەو نەیاران، لەسەردەمی سەرەتای ئیسلامدا دەستپێدەكات، باس لەتیرۆر دەكات لەسەردەمی نەبەویدا، بەپێی سەرچاوە مێژوویەكانی ئیسلامی دەتوانین بڵێین لەسەردەمی نەبەویدا، یانزەجار هەوڵی تیرۆركردن دراوەو  لەم یانزەیەش،دەیان سەركەوتوبوون و دانەیەكیشیان شكستی هێناوە (هەوڵی تیرۆركردنی ئەبو سوفیان) پێش موسڵمان بوونی.

تیرۆركردنەكانیش بەشێوەیەكی گشتی هەمووی ئاڕاستە هەموو ئەوانەكراوە، كە پێیان دەگوتن هاوبەشدانەر (مشرك)، یاخود شاعیر و كەسایەتی و سەركردە جوەكان بوون و لەدیارترینیانیش لە نموونەی تیرۆركردنی (كەعبی كوڕی ئەشرەف، سەلامی كوڕی ئەبی ئەلحوقیق، عەسمای كچی مەروان، ئوم فرقە، ئەبو عەفەك، خالدی كوڕی سوفیان، قەیسی كوڕی ڕفاعە، ئیبن سونەینە، عەبهەلە-ئەسوەدی عەنسی).

هادی عەلەوی لە «تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا» دواتر و لەبەشی دووەمدا. دێتە سەر تیرۆری سیاسی لەسەردەمی ڕاشدین و چوار خەلیفە ڕاشیدینەكە، و باس لە چوار كردەی تیرۆری سیاسی دەكات، لەو سەردەمەدا، سێیان لەنێوخۆ و بەدەستی موسڵمانان خۆیان و دانەیەكیشان بەدەستی دەرەكی، دوو خەلیفە و هاوەڵێكی پەیامبەر و سەركردەیەكی شیعی، نووسەر باس لەتیرۆركردنی (سەعدی كوڕی عوبادە)، كەسایەتیەكی ئەنساری و سەركردەی خەزرەجی، نەیاری قوڕەیش و ئەوسیەكان، لەلایان عومەرەوە دەكات، بەهۆی هەڵوێستی سەعدەوە لەبارەی خیلافەتەوەو، ناڕەزایی و دژایەتی كردنی بۆ بوونی ئەبوو بەكر بەخەلیفە، سەعد هەرگیز دانی بەو خەلافەتەی ئەبوو بەكر دانەناو بەژداری هیچ یەكێك لەو چاڵاكی و جەنگانەشی نەكرد، كە ئەبو بەكر دوای بوونی بەخەلیفە لەناوەوەو دەرەوەدا بەرپایكردن، چونكە ئەو خۆی بەشایەنی پۆستی جێ نشینی و خەلیفایەتی بۆ پەیامبەر ئیسلام دەزانی، بۆیە لەو سۆنگەیەوە، دوای شكستی هەوڵەكەی لەبوون بەخەلیفە، ئەو بەگۆشەگیری و دوورە پەرێزی لەماڵەوە مایەوە، تەنانەت بەژداری نوێژی بەكۆمەڵیشی نەدەكردو لەماڵەوە، بەتەنها نوێژەكانی ئەنجام دەداو لەدەرفەتێك دەگەڕا، بۆ ئەوەی لەشاری مەدینە بڕوات، تاكو ئەوكاتەی عەرەكان شامیان، كۆڵۆنی و داگیركرد و ڕۆیشت لەوێ، لەشاری حۆران ئاكنجی بوو، عەلەوی لەڕێگەی كۆمەڵێك سەرچاوەی ئیسلامیەوە باس لەوەدەكات، كە لەساڵی ١٤ی كۆچی، عومەر كەسێك ڕادەسپێرێت، تاكو تیرۆری سەعد بكات، چونكە هێشتا ئامادە نییە، بەیعەت و بەڵێن بە خەلیفە بدات و دان بەخەلافەتی خەلیفەی موسڵمانانان دابنێت، ئیتر بەو شێوەیە تیرۆر دەكرێت!

پاشان تیرۆركردنی خەلیفەی موسڵمانان (عومەری كوڕی خەتاب) لەسەردەستی فەیرۆزی دەیلەمی (أبو لؤلؤة)ی زەردەشتی كە كۆیلە و دەست بەسەرداگیراوی (موغەیرەی كوڕی شوعبە) بوو. لەتۆڵەی كەوتنی ئیمپڕاتۆری ساسانی بەڕەگەز كوردەكان لەسەردەستی عەرەبەكان، نووسەر باس لەوە دەكات، بە شەش خەنجەر، یان سێ، گێڕانەوە هەیە دەڵێت سێ خەنجەر بوو، وەك ئاماژەیەك بۆ تۆڵەو هێمایەك بۆ دروشمەكەی ئایینی زەردەشتیەت و مانەوەی ئایینەكە و خۆڕاگری زەردەشتیەكان، كە ئایینی فەیرۆزی دەیلەمیش بووە، (بیری چاك، كرداری چاك و ڕفتاری چاك،)!

نوسەر باس لەوە دەكات، كە چۆن لەشاری مەدینە، كاتێك فەیرۆز كچان و ژنانی هاوئایین و هاو زمانی خۆی دەبینێت،وەك چۆن خۆی كراوە بەكۆیلە، ئەمانیش كراونەتە كەنیزە، دڵی قرچەدەكات و ئاهو ئەفسوس دەكێشێت و بەچاوی پڕ لەفرمێسك و گەرووی پڕ لەگریانەوە، دەست بەسەر سەری ئەو منداڵانە دادێنێت، كەعەرەبەكان لەشاڵاوی فتوحات (داگیركاری) لەگەڵ دایكەكانیان، كەكردوویانن بەكەنیزە و دەستكەوت، لە دوای داگیركردنی خاكی كوردەكان و كەوتنی ئیمپڕاتۆری ساسانیەكان، لەگەڵ خۆیان هێناویانن.

پاشان نوسەر باس لە تیرۆركردنی (علی كوڕی ئەبی تاڵب) دەكات لەسەردەستی گرووپی خەواریجەكان، ئەو خەواریجانەی كە خەلیفەی سێیەم (عوسمان)یان كوشت و عەلییان كرد بەخەلیفە لەشوێنیدا، دووبارە ئێستا وا خۆیشی دەكوژن و تیرۆری دەكەن!

خەواریجەكان، پیلانێك دادەڕێژن تاوەكو  معاویەی كوڕی سوفیان و عەمری كوڕی عاس و عەلی كوڕی ئەبی تالیب لەیەككاتدا، پێكەوە تیرۆر بكەن، وەلێ پیلانی تیرۆركردنی موعاویە و عەمر شكست دێنێت و سەرناگرێت، تەنها عەلی دەكەوێتە داوە و تیرۆر دەكرێت، ئینجا عەلەوی باس لەتیرۆركردنی (مالیكی كوڕی ئەلئەشتەر)، قوربانی ناكۆكی نێوان عەلی وموعاویه سەركردەی چەكدار و شیعە و لەبەرەو لایەنگری عەلی كوڕی تاڵیب و نەیار و دژی موعاویەی كوڕی سوفیان دەكات، ئەو پیاوەی عەلی بۆ پۆستی والیێتی ویلایەتی میسر ڕایسپارد و  لەدژی ئەم بڕیارە عەلی، لەلایەن موعاویەی كوڕی ئەبو سوفیان و بەپیلانی ئەو لەڕێگەی ژەهراوی كردنی خواردنەكەیەوە تیرۆركرا.

موعاویه یەكێك لە سیفەتەكانی ئەوەبوو، هەركەسێكی بە مونافیس و مەترسی بۆ سەردەسەڵاتی خۆی بزانیبوایە، هەوڵی تیرۆركردن و پاكتاوكردن و لەناو بردنی دەدا.

ئینجا نووسەر لەبەشی سێیەمدا، دێتە سەر باسكردن لەتیرۆری سیاسی سەردەمی ئەمەویەكان، تیرۆركردنی (حەسەنی كوڕی عەلی)، لەسەردەستی هاوسەرەكەی (جەعدەی كچی ئەشعەسی كیندی) بە ئیعازی موعاویەی كوڕی ئەبو سوفیان، حەسەن، ئەو پیاوەی بۆ مەعاویە تەنازولی كرد، لەخەلافەت و بەوەیش ناسراو بوو، كە زۆر هاوسەرگیری دەكرد و زۆر بەزوییش لێیان جیادەبوویەوە.

ئینجا تیرۆركردنی (عومەری كوڕی عەبدولعەزیز)و كوڕەكەی (عەبدولمەلیك)، هەروەها نوسەر باس لەكۆمەڵێك كەسیتر دەكات، كە لەسەردەمی ئەمەویەكاندا، تیرۆركراون، لەوانە: عەبدولڕەحمانی كوڕی خالید، موعاویەی كوڕی یەزیدی موعاویه، یەزیدولناقیس- یەزیدی كوڕی وەلیدی كوڕی عەبدومەلیك، مەروانی كوڕی حەكەم، عەلی كوڕی حوسێن و كوڕەكەی (موحەمەد و باقرو..تاد.

پاشان نووسەر لە«تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا». و لەبەشی چوارەمدا باس لەقۆناغێكی تر دەكات، ئەویش تیرۆری سیاسیە لە سەردەمی عەباسیەكاندا و باس له تیرۆركردنی (عەلی ئەلریچای كوڕی موسای كازم)، وەلی عەهد و جێنشینی مەئمون دەكات، پاشان لە تیرۆری گرووپی ئیسماعیلیەكان بەسەرپەرشتی (حەسەنی كوڕی سەباح) كە حەشیشیەكان ناسراو بوون دەدوێت و ئینجا تیرۆركردنی ئیدریسی كوڕی عەبدوڵای سەركردەی چەكداری ڕاپەڕیو لەدژی دەسەڵاتدارێتی عەباسیەكان، تیرۆركردنی عەلی كوڕی ئەلفەزل، تیرۆركردنی ئەبو سەعید الجەنابی، تیرۆركردنی (توتوش و بوری) هەردووك كوڕەكەی (ئەلەب ئەرسەلان)ی سوڵتانی سلجوقیەكان، لەلایان (زومرەد)ی دایكیانەوە، بە ژەهراویكردنی  خواردنەكانیان، تیرۆركردنی مقتدر باللەی عەباسی، ئامربیئەحكامواللەی خەلیفەی فاتیمی، موعیدی كوڕی زاید، شازادە ئاق سەنگەری سەلجوقی، نیزامولمەلیك و كوڕەكەی (فەخرولمەلیك)، سوڵتان ئیسماعیلی كوڕی فەرەج و ..تاد.

لەكۆتاییدا ماوە بڵێم: ئەوە ڕانان و خوێندنەوەیەكی كورت بوو بۆ كتێبی «تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا». نمونەوكان و چیرۆكەكان هێندە زۆرن، سەبارەت بە تیرۆری سیاسی لەمێژووی ئیسلامیدا، كورد وتەنی لەبن نایەن و ئەوە مشتێك بوو لە خەروارێك و ئەفسوس سنورداری و بەرتەسكی و بچوكی مەودای ئەو نووسینە كورتە دەرفەتی ئەوەمان پێنادات بەدرێژی بیانخەینەڕوو و لەسەریان بدۆین! بۆیە من لێرەوە كۆتایی پێدێنم و ئەوەیتر بۆ خوێنەر خۆی بەجێ دێڵم، ئەو خوێنەرەی عەودالی حەقیقەت و گەیشتن بە ڕاستیەكان و پەردەلادان لەسەر ڕووی چەواشەكاریەكانە، با بڕوات ئەو كتێبە بەنرخ و بەهادارەی «تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا» بخوێنێتەوەو بەچاوەكانی خۆی حەقیقەتەكان و نموونە حاشاهەڵنەگرەكان و بەڵگە زۆر بەهێزەكان، سەبارەت بە پرسی تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا. ببینێت.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.