سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئێستا و مێژوی سەلەفیەت لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان

16/12/2021


نووسین ‌و لێكۆڵینەوە: تیناخەڵیفەیی

سەرەتا دەمەوێت ئاماژە بەوەبكەم كە هۆكاری لێكۆڵینەوەو نوسینی ئەم بابەتە لەلایەن منەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە خوێنەر بتوانێت لەدوای خوێندنەوەی ئەم بابەتە باشتر ڕەوتی سەلەفیەت لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بناسێت و ڵەگەڵ چۆنیەتی ڕیشە دانانی ئەم ڕەوتە لە ژئۆپۆلتیكی كوردستان تێبگات و  هەروەها مەترسیەكانی ڕەوتی ئیسلامی جیهادی لە سەر  كۆمەڵگەی ڕۆژهەڵات هەتا ڕادەیەك كە لەم بابەتە دەگونجێت شرۆڤە بكەم.

سەلەفیەت بابەتێكە كە بە دەیان لێكۆڵەر و خاوەن نەزەرەی بواری فەلسەفەی ئایین ناسی باس و لێكۆڵینەوەیان لە سەر كردووە، ئەوەی كە جێگای سەرنجە لە ناو هەموو ڕاوبۆچوونەكاندا دوو جۆری بیركردنەوە لە سەر مەبەست و كاتی درووست بوونی ڕەوتی سەلەفیەت هەیە.بەشێكیان لەسەر ئەو باوەڕەن كە سەلەفیەت دیاردەیەكی مێژووییە كەبۆ سەدەكانی سەرەتای ئیسلامو درووستبوونی مەكتەبی كەلامی دەگەڕێتەوە.

لەنیوەی دووهەمی سەدەی یەكەمی ئیسلام بە تایبەتی لە كاتی حكومەتی ئۆمەویەكان بە زەقی ناكۆكیەكی زۆر لە نێو زانایانی فێقهی ئەو كات لەسەر چەند بابەت دەبینرێت كە یەكێكیان ئیلاهی بوون یان نەبوونی قورئانە كە دەبێتە هۆی درووست بوونی ناكۆكی قوول و لە دەرئەنجامی ئەو ناكۆكیانە دوو بەرەی جیاواز بەرانبەر بە یەك درووست دەبێت.بەرەی یەكەم بە ناوی "موعتەزلە" بە ڕێبەری "ئەبوحەزیفەی واسڵ" بوو كە داوای ئەوەیان دەكرد چەن باوەڕی باوی ئەو كاتە كە دواتر ئاماژەیان پێ ئەدەم بگۆڕدرێت.یەكەمئاسمانی نەبوونی قورئان، دووهەم پشت بەستن بە "عەقڵ" نەك "ئەحادیس" و سێهەمیان بڕیار دان لە سەر چۆنیەتی ژیانیخەڵك لە كۆبوونەوەی زانایانی ئایینی بە پێی بارودۆخی كۆمەڵگە، نەك لە سەر ئەساسی ئەحادیس و قورئان بوو.

بەگشتی موعتەزیلەكان بنەماكانی ئایینیان هەڵدەسەنگاند و هەر كام لەوبنەمایانە كە لەگەڵ عەقڵی ئەمڕۆی مرۆڤەكان نەدەگونجا دەیانگۆڕی.لە بەرانبەری ئەوان دا چەند زانایەكی ئایینی دەوەستێن كە بە جەماعەتی "ئەهلی سونەت و جەماعەت" ناو دەبرێن بۆیە ئەو ناوەشیان لەسەر نرا كە خۆیان بە پەیڕەوی سونەتەكانی موحەمەد پەیامبەری ئیسلام و خەڵیفەكانی دوای ئەو دەزانی و دەیانوت ئەگەر بابەتێكی نوێ بێتە نێو ژیانی مرۆڤەكان كە لە قورئان و حەدیس دا باسی لە سەر نەكرابێت، زانایانی ئایینی لە "ئیجماع" بە واتای كۆبوونەوە، ئەو شتە یان بە حەرام دابنن یان بە پێ ئایاتی قورئان بڕیاری لەسەر بدەن نەك بە پێی بارودۆخ و پێویستی كۆمەڵگە.

بەو جۆرەی كە ئاماژەم پێدا زانایانی ئایینی لە بەرانبەر "موعتەزێلەكان" وەستانەوە بەڵام هیچ گرووپێكی یەكگرتوو كە خۆی وەكوو ڕەوتێكی ئاشكرا و ناكۆك لەگەڵ "موعتەزێلە" پێناسە بكات بوونی نەبوو تا ئەوكاتەی كە "ئەشاعیرەكان"بە ڕیبەری "ئەبۆلحەسەن كوڕی ئیسماعیل ئەشعەری"  دەست بە بانگەشە دەكەن. "ئەشاعێرەكان" بڕوایان بەوە بوو كە دەبێت تەواوی لایەنەكانی ژیانی مرۆڤەكان بە پێ هەر ئەو یاسایانەی كە لە نێو قورئان و ئەحادیس هاتوون بڕیاری لە سەر بدرێت و مرۆڤەكان خۆیان هیچ دەسەڵاتێكیان لە هەڵبژاردنی ئەو شتانەی كە لە نێو ئیسلام دا پێشتر لە قورئان وئەحادیس بڕیاری لە سەر دراوە، نییە.

هەروەها قورئان ئاسمانیەو پێش ئیسلام بوونی هەبووە و تایبەت بە ئیسلام نییە،  لە ساڵی ٩٤٢ی زایینی"ئەبولحەسەن ئەشعەری" بە ڕوونی و لە كتێبێك بە ناوی "رسالە فی استحسان الخوض فی علم الكلام" باس دەكات كەبڕوای بە هێنانەوەی ئێستدلال لە ئایین دا هەبووە. لە دوای ئەم هەڵوێستە"ئەهلی حەدیس" یان "ئەهلی سونەت و جەماعەت" بە  سەر دوو بەرە دابەش بوون یەكێكیان "ئەشاعرە" كە خۆیان بە پەیڕەوی  "ئەبولحەسەن ئەشعەری" دەزانی و ڕەوتێكی دیكە بە ناوی "حنابلە" كە پەیڕەوی "ئەحمەدی كوڕی حەنبەل" بوون كە تا ئەو كات نەوەكوو بەرەیك لە دژی موعتەزێلە بەڵكوو وەكوو زانایەكی "ئەهلی حەدیس" لە دژی ئەوان كتێبی دەنووسی و بانگەشەی دەكرد. "ئەحمەد بن حەنبەلی شەیبانی" كە چوارەمین ئیمامی فێقهی ئەهلی سونەت و هەروەها ئاڵا هەڵگریدژایەتی لەگەڵ "ئەهلی كەلام"بوو. یەكێك لەو كەسانە بوو كە بە ڕاستەوخۆ وەكوو فتوایەك لە كتێبی "الاصول السنه" باس لە پشت بەستن بە حەدیس بە تەنیایی و دوور گرتن لە هەر شتێك كە ژیانی مرۆڤەكاندەخاتە ژێر كاریگەری خۆیەوەدەكات.

"ئەحمەدی كوڕی حەنبەل" لە سەر ئەو باوەڕە بوو كە بۆ وەڵام دانەوە بە هەر پرسیارێك چە تایبەت بێت بە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەكان و یان هەر بوارێكی دیكە ژیان، بەتەنیا وڵامێك هەیە ئەویش گەڕانەوە بۆ ئایاتی قورئان و ئەحادیسێكە كە بە پێ باوەڕی ئیسلام بە درووست(صحیح) ناو دەبرێت.ئەم ناكۆكیانە لە سەدەكانی دوایی ئیسلام تەنانەت نەك كەم نەبوون بەڵكوو قووڵتر بوونەوە و وەكوو بابەتێكی سەرەكی لە نێو زانایانی ئیسلام خۆی دەرخست،تەنانەت بەر لەوەی ناكۆكیەكانی ساڵەكانی ٦٧٠ی زایینی دەست پێ بكات دەبینین كە لە كاتی خەلیفەكانی ئیسلامیش دا ناكۆكیەكی زۆر لە سەر بابەتە فیكریەكان بوونی هەبووە،بەتایبەتی دوا بە دوای كوژرانی "عوسمان" خەلیفەی سێهەمی موسڵمانەكان ناكۆكیەكی زۆر لە ناو جیهانی ئیسلام دا پەیدا دەبێتو خەڵك بە سەر دوو بەرەی"عەلەویەكان"پەیرەوەكانی خەڵیفەی چوارەمی موسەڵمانان واتە "عەلی" و "عوسمانیەكان"پەیڕەوی خەڵیفەی سێهەمی موسەڵمانان واتە "عوسمان" دابەش دەبن، ئەم دوو بەرەكیەی كە باسمان لێكردو تەنانەت  بەر لەكوژرانی عوسمان بەدیدەكرا قوڵتر دەبێتەوەو ئەبێتە هۆی ئەوەی كە وردە وردە ئەو شتەی كە ناوی دەنرێت "داڕمانی یەكێتی ئیسلام"ڕوو بدات، ئەو داڕمانە نەك تەنیا لە بواری هێز و یەكێتی سەربازی، بەڵكو لەسەر بیروباوەڕی شوێنكەوتووانی ئیسلام‌و زانایانی سەرتاسەری وڵاتە ئیسلامیەكان كاریگەری ڕاستەوخۆی دانا.

ئاشكرا بوونی ئەم بابەتە بوو هۆی ئەوەی كە زۆربەی زانایانی فێقهیبێنە سەر ئەو باوەڕەیكە ئەم ناكۆكیە لە ناو ئیسلام پەیوەندی بەوە هەیە كە خەڵك لە حەدیس و قورئان و شێوەی ژیانی دەیەكانی سەرەتای ئیسلام دوور كەوتوونەتەوە.

بەشی دووهەم لە سەر ئەو باوەڕەن كە نەكتەنیا سەلەفیەت ڕیشەی لە مێژوودا نییە بەڵكوو دیاردەیەكی تازە و سیاسیە كە بە مەبەستی مەشروعیەتدان بەو باوەڕە مەكتەبیانەی كە خۆیان وەكوو پەیڕەوی فتواكانی"ئەحمەدی كوڕی حەنبەل" لە بەرانبەر ئەوانەی لە ئیسلام لایان داوە پێناسە دەكەن، داهێنراوە. یەكێك لە بەناوبانگترین كەسایەتییە سەلەفیەكانی چەن سەدەی  ڕابردوو زانایەكی فێقهی بەناوی"محەمەد بن عەبدولوەهابەكە بەتوندی لە ژێر كاریگەری باوەڕەكانی " ئەحمەد كوڕی حەنبەل" بوو.

ئەوكاتە كە عەرەبستان لە لایەن عوسمانیەكانەوە داگیر كرابووزۆربەی زانایانی ئەهلی سونەت بە تایبەتی ئەوانەی كە پەیڕەی فیرقەی حەنبەلی بوون شێوەی ژیان و حوكمڕانی عوسمانیەكانیان بە لاوە نادرووست بوو و بە لادان لە ئایینی ئیسلامپێناسەیان دەكردو ئەم بۆچوونە لە لایەن زانایانی ئایینیەوە بە بەربڵاوی لە نێو خەڵك دا بانگەشەی بۆ دەكرا."عەبدولوەهاب"كە هەر لە منداڵیەوە لە ژێر كاریگەری فێقهی حەنبەلی گەروە بوو هەتا ساڵی ١٧٤٠ی زایینیبیرو باوەڕی خۆی لە بەر ئەوی دەیزانی كە بە توندی باوەڕەكانی لە لایەن خەڵكەوە ڕەتدەكرێتەوە ئاشكرانەكرد.

"عەبدولوەهاب"دوای مردنی باوكی و لە ساڵی١٧٤١ی زایینیباوەڕەكانی خۆی ئاشكرا دەكات، بەڵام لە گەڵ دژایەتی تەواوی بنەماڵەكەی و ئەمیری ناوچەكە ڕووبەڕوو دەبێتەوە و تەنانەت وەك سزایەك لە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی بۆ ناوچەی "دەرعیە"دووردەخرێتەوە كە ئەو كات ئەمیرەكەی "محەمەدی كوڕی سعود" بوو. بە پێچەوانەی ئەوانی تر "محەمەد كوڕی سعود" پێشوازی لە"عەبدولوەهاب" كرد،بەو شەرتەی كە خۆی ببێت بە ڕێبەریسیاسی ئەو ڕەوتە و "محەمەد عەبدولوەهابیش" وەكڕێبەریئایینی  بمێنێتەوە، خاڵێكی دیكەی ڕێكەوتنەكەیانبانگەشە بۆ باوەڕی "عەبدولوەهاب"بوو كە دوایی بە ناوی وەهابیەت(پەیڕەوەكانی عەبدولوەهاب) ناوبانگی دەركرد و دەناسرێتەوە.

ئێستا كە كورتەیەكمان لە سەر مێژوویچۆنیەتی درووستبوونی باوەڕی سەلەفیەت باس كرد سەرنج ئەخەینە سەر كوردستان وچۆنیەتیسەرهەڵدانی باوەڕی سەلەفیەت لە كوردستان.

لە سەرەتادا دەبێت ئەو ڕەوتە فیكریانەی كە بیری سەلەفەتیان لە نێو ئێران بڵاو كردەوە باس بكەم .  یەكێك لەو ڕەوتانە كە بووە هۆی گەشە كردنی ئەم فیكریەتە لە نێو ڕۆژهەڵاتی كوردستان، دەگەڕیتەوە بۆ بەر لە شۆڕشی ئێران و درووست بوونی یەكەمین ڕێكخراوییەكگرتووی ئیسلامی سونە لە ئێران، بە ناوی "مەكتەبی قورئان" بە ڕێبەری" ئەحمەدی موفتە زادە" كە چالاكیەكانی خۆی بە شێوەی نهێنی و لە ساڵی  ١٩٧٦ی زایینیدەست كرد.

دواتر لەگەڵ هاتنە سەركاری كۆماری ئیسلامی لە سەرەتادا مەكتەبی قورئان كەوتە دۆستایەتی لەگەڵ حكومەتی نوێی ئەو وڵاتە، بەڵام ئەم دوستایەتیە زۆری نەخایاند و ئەحمەدی موفتە زادە لە ساڵی ١٩٨٠ی زایینیدەخرێتە زیندان و لە دوای ماوەی ١٠ ساڵ بەندكران لە زیندان ئازاد دەكرێت و پاش ٣مانگ لە ئازاد بوونی گیانی لە دەست ئەدات.مەكتەبی قورئان چالاكیەكانی لە ڕێگای ڕاگەیاندنی بیری ئیسلامی سونە، شرۆڤە و لێكۆڵینەوە لە سەر چالاكیەكانی ڕێكخراوە ئیسلامیەكان، بانگەشە بۆ بیروكەی سەلەفی ساڵەح، پشتیوانی كردن لە ئیمامەكانی جومعە و ڕێبەرە مەزهەبیەكانی سونە و پشتیوانی لەو بیرۆكانەی كە بە فتوای"بیدعە و شێرك" لە ناوەندەكانی پەروەردەی مەزهەبی سونە دەناسرێتەوە،دەست پێكرد.

ئەو كات كە دەوڵەتی ئێران لە ساڵی ١٩٨٠ی زایینی لە نێو شەڕیكی قورس لەگەڵ دەوڵەتی عێراق بوو و هەتا ئاستێكی زۆر پێویستی بە پاڵپشتی هەموو لایەنەكان بوو بۆ ئەوەی كە خەڵك لە شەڕدا بەشداری بكەن پەیویستی بە یەكێتیەكی سەرانسەری هەبوو بەتایبەتی كە خەڵكی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەو كاتە دا زۆربەیان لایەنگر و ئەندامی حیزبەكانی كۆمەڵە و دیموكرات بوون و كۆماری ئیسلامی لە زۆربەی شارەكانی ئێران هیچ پاڵپشتیەكی لە لایەن خەڵكی ڕۆژهەڵاتی كوردستانەوە نەبوو. بۆیە پێویستی بە جەریانێك بوو كە بتوانێت تا ڕادەیەك خەڵك بەرەو كۆماری ئیسلامی ڕابكێشێت. بەڵام دوایی كە هەستی بە  مەترسیەكانی گەشەی "مەكتەبی قورئان"كرد بە تەواوەتی چالاكیەكانی ئەو جەریانەی ڕاگرت و ڕێبەرەكەشی خستە بەندیخانە.

شایانی باسە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان ڕەوتی"مەكتەبی قورئان" بە سەلەفیە تەبلیغیەكانیش ناو دەبرێن، سەلەفی تەبلیغی بەو واتایە كە لە ڕیگای بانگەشە و رێكخستن لە نێو خەڵكدا پەرە بە باوەڕی سەلەفیەت دەدەن و مەیدانی بانگەشەیان مینبەری مزگەوتەكانە.

ڕەوتی دووهەم كە پێش "مەكتەبی قورئان" دەستی بە چالاكی كرد "سپای ڕزگاری كوردستان"  بە ڕێبەری "شێخ عوسمانی نەقشبەندی" پێشڕۆی "تەریقەتی نەقشبەندی" بوو، كە چالاكی خۆی پێش شۆڕشی ئێران دەست پێكرد و وەكوو ڕەوتێكی نزیك لە حكومەتی شای ئێران كاری دەكرد. لە دوای شۆڕشی سەراسەری ئێران، سپای ڕزگاری وەكوو هێزێكی چەكدار هاتە ناو مەیدانی شەڕ لەگەڵ گرووپە ئازادی خوازەكان و هەروەها بانگەشەیبۆ بیری توندڕەوانە لە نێو ئەو گوندانەی كە دەسەڵاتیان هەبوو یان بۆ ماوەیەكی كوورت نیشتەجێ دەبوون (بەتایبەتی لە شارەكانی پاوە و مەریوان)دەكرد. سپای ڕزگاری دوای ماوەیەكی كورت لە دەستپێكردنی خەباتی چەكداری لە مانگی فوریەی ساڵی  ١٩٧٩ی زایینی  لە لایەن كۆمەڵە بە تەواوی شكستی پێدەهێنرێت و چالاكیەكانی ڕادەگیرێت.

ئەگەر بمانەوێت بە تەواوەتی لە مێژووی سەلەفیەت لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان تێبگەین دەبێت ڕیشەی سەلەفیەت لە باشووری كوردستانیشبە باشی بناسین.سەلەفیەت و ڕەوتی ئیسلامی جیهادی لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان توانی نەك وەكوو حیزبێكی سیاسی بەڵكوو وەكوو جوڵانەوەیەكی ئایدۆلۆژی خۆی نیشان بدات و هەر ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی كە جوڵانەوەیەكی یەك پارچەی ئیسلامی و یەكگرتوو لە كوورت ماوەدا درووست بێت كە هەر كەسێك یان گرووپێك خۆی بە ئیسلامی سونەوە گرێدەدات لەژێر ئالای ئەو جوڵانەوە ئیسلامیە لەباشووری كوردستان كۆببێتەوە. 

لە لایەكی دیكەوە لە ساڵی ١٩٥٤ی زایینی و لە كاتی چالاكیە بەربڵاوەكانی ئیخوان لە میسر و ڕاگەیاندنی "جیهاد" بۆ گەڕاندنەوەی شكۆی سەردەمی ئیسلام، "شێخ عەبدولعەزیز" وەكوو باڵی عێراقی "ئیخوان"  كار و چالاكیەكانی دەست پێكرد. "شێخ عەبدولعەزیز" و كوڕەكانی بەهۆی ئەوەی كە ڕۆڵیان لە كودەتا لە دژی حكوومەتی ئەو كاتی عێراقبوو لە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆیانبۆ پارێزگای ناسریە دوور دەخرێنەوە و لە دوای ئەوەی كە دەگەڕێنەوە بۆ باشووری كوردستان لە پارتی دێمۆكراتی كوردستان چالاكیەكانی خۆیان لە ژێرناوی هەیئەتی" یەكێتی زانایانی موسڵمانانی كوردستانی عێراق" دەست پێ دەكەن و لە ئاكامدا لە ساڵی ١٩٧٥ زایینی لە دوای ڕووداوی ئەیلوول لە پارتی دیمۆكرات كوردستان جیا دەبنەوە و لە ساڵی ١٩٧٩ی زایینیدا دووبارە وەكوو باڵی عێراقی ئیخوان چالاكیەكانیان دەستپێدەكەنەوە.

بە هۆی ڕێكخستنی ناڕەزایەتیەكان لە دژی ڕژیمی بەعس لە ساڵی١٩٨٧ ڕوو دەكەنە شارەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان. حكوومەتی ئەو كاتی ئێرانیش لەبەر ئەوەی وەكوو كارتێكی گوشار لە دژی ڕژیمی بەعس بەكاریان بێنێت زۆر ڕێگری لە بانگەشەی فیكری و چالاكیەكانیان ناكات و تەنانەت لە ساڵی ١٩٨٧ زایینی"شێخ عوسمان عەبدولعەزیز"چاوی دەكەوێتە"ڕەفسەنجانی" سەرۆك كۆماری ئەو كاتەی ئێران و دانیشتنی لەگەڵ دەكات و دواترلە بەر دەست ڕۆییشتوویان لە ئێران،ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بیرۆكەی سەلەفیەت لە ناو خەڵك بڵاو دەبێتەوە و دەتواننبەڕێژەیەكی بەرچاو سەرنجی لاوان بە لای خۆیان ڕابكێشن.

لە گەڵ ڕاگەیاندنی ئیمارەتی ئیسلامی لە لایەن"القاعدە" و بانگەشەی "جیهاد" لە دژی شەورەوی (سۆفیەت،"القاعدە" شەڕێكی ١٠ ساڵە لە گەڵ شەورەوی ڕادەگەینێت و ئەم شەڕە و ئەزموونەكانی بووە هۆی زۆرتر گەشە كردنی بیری جیهادی و سەلەفیەتلە ناوچەكە و درووست بوونی چەند ڕەوتێكی  سیاسی ئیسلامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە ئاكامدامەیدان بۆ گەشە كردنی جەریانە ئیسلامیەكان زۆرتر كرایەوە.

یەكێك لەو ڕێكخراوانە كە لە باشووری كوردستان دامەزراو كاریگەریەكی زۆری لەسەر ئیسلامیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بوو جەماعەتی "جندالاسلام"بوو كە لەئاكامی یەكگرتنەوەی سێڕێكخراوی حەماس، تەوحیدی ئیسلامی و بەشێك لەسوپای دووهەمی سۆران بە ڕیبەری "ئەبوعەبدوڵا شافعی" لە سپتامبری ساڵی ٢٠٠١  پێكدێت. "جندالاسلام" لەژێر كاریگەری ڕاستەوخۆی ئیمارەتی ئیسلامی ئەفغانستان دەبێت و بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ پەیوەندی لە گەڵ "القاعدە" دەبێت و  لەنێوان سنووری ئێران و عێراق  لەنزیك گوندێكی حەلەبچە بەناوی "بیارە" دەستی بە چالاكی كرد.لە دوای ڕووخانی ئیمارەتی ئیسلامی ئەفغانستان گرووپە ئیسلامیەكانی عێراق بەرەو یەكگرتوویی ڕۆشتن و ڕەوتە جیاوازەكان هەوڵیان ئەدا لە ژێر ناوی یەك ڕێكخراو كۆ ببنەوە.

لە دێسامبری ساڵی ٢٠٠١ی زایینی گروپی "ئیسڵاح" بە ڕێبەرایەتی "نەجمەدین فەرەج" ناسرراو بە "مەلا كرێكار" لە گەڵ "جندالاسلام" یەكدەگرن و لە ئاكامدا ڕێكخراوێكبە ناوی "انصارالاسلام" بە ڕێبەری "مەلا كرێكار" دادەمەزرێت و لە گوندی "بیارە"ی هەڵەبجە ئیمارەتی "بیارە"ڕادەگەینێت.

"انصارالاسلام" بە درووست كردنی چارتێكی ئایینی و كەتیبەی سەربازی لە نێو ڕێكخراوەكەداچالاكیەكانی خۆی پەرە پێدەدات.دوو كەتیبە بە گشتی كاریگەریەكی زۆریان لە سەر ڕێكخستنەكانینێو ئێراندا هەبوو یەكەمیان كەتیبەی "فەتح" بە ڕێبەرایەتی  "هێمن بانی شارانی" بوو كە دەسەڵاتێكی زۆری هەبوو بەتایبەتی كە لە بواری سەربازی هێزێكی زۆر لە ژێر فەرمانی ئەو لە دژی لایەنەكانی بەرانبەری لە نێو خاكی عێراق و باشووری كوردستان چالاكیان ئەنجام ئەداو لەبەرئەوەی توانای پەروەردەیكردنی سەربازیان هەبوو بەڕێژەیەكی زۆر توانی كاریگەریەكی لەسەر ئیسلامیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان دابنێت.

دووهەم كەتیبەی "الاقصا‌‌ء" كە كوردەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و عەرەبەكان تێدا بەشدار بوون توانی لە ڕێگای ناردنەوەی ئەو ئەندامەكانی بۆ ناوخۆی ئێران كاریگەریەكی زۆر لە سەر ئیسلامیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان دابنێت و بانگەشەی فیكری جیهادیلە شارەكاندا پەرە پێبدات.

سەلەفیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە دوای ڕووخانی ئیمارەتی ئیسلامی ئەفغانستان وەكوو هیوایەكی نوێ سەیری  "انصارالاسلام" و ئیمارەتی بیارەیان دەكرد.بۆیە پەیوەندیەكی پتەویان لەگەڵ ئەو ئیمارەتەبۆنیاد نا و ئەو كاتە دوو گروپ لە سەلەفیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان یارمەتی "انصاروالسلام"یان ئەدا؛ گرووپی یەكەم پێكهاتبوون لەئەوكەسانەی كە پێشتر لەڕۆژهەڵاتی كوردستانەوە بە ناوی جیهاد بەشداری شەڕی ئەفغانستانیان كردبوو و دواتر گەڕابوونەوە ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

گرووپی دووهەم ئەندامانی ڕیكخراوێك بەناو "حەرەكەتی ئیسلامی"لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بوو كە لەو كاتەدا تەنیا ڕێكخراوی ئیسلامی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بوو كە بە بێ ئەوەی كە لەگەڵ "انصارالاسلام" بەیعەت بكات لە خولی ڕاهێنانی سەربازی كەتیبەی "فەتح" بەشداریان دەكرد و پاشان وەكوو باڵێكی سەربازی لە سەربازگەیەك بەناوی "سەید سەلام" لە باشووری كوردستان نیشتەجێ كران و چالاكی چەكداریان ئەنجام ئەدا.

بەشداری سەلەفیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەو شەڕانە نەك تەنانەت سەلەفیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە بواری شەڕی پارتیزانیەوەبەئەزموون كرد بەڵكوو توانی لە ڕووی سیاسیشەوە پەیوندیەكی پتەو لە نێوان ئەوان و ڕێبەرەكانی دیكەی گرووپە ئیسلامیە گەورەكانی جیهان درووست بكات ولە كۆتاییدا بووە هۆی گەشەیەكی بێ وێنەی باوەری سەلەفیەت لە ئێران.

سەلەفیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بێجگە لە بەشداری لە شەڕی چەكداری، لە ڕووی خۆراك ،پۆشاك و دەرمانیشەوە یارمەتی ئیمارەتی ئیسلامی بیارەیان ئەدا و تەنانەت لە ڕێكخستن و یارمەتی پەنابەرە جیهادیەكان كە "عەرەب-ئەفغان" بوون ڕۆڵێكی كاریگەریان هەبوو. بەهۆی هێرشی ئەمریكیەكان لە ساڵی ٢٠٠٣ی زایینیەوە ئیمارەتی بیارە بەتەواوەتی لە ناو چوو و سەردەمی كۆچی ئەندامانی ئەو ئیمارەتە دەستیپێكرد.

لە ئاكامی هێرشی ئەمریكیەكان ئەندامانی ئیمارەتی بیارە لە پانتاییەكی ٩ كیلۆمەتری كە تەنیا ڕیگای دەربازبوونیانپەنا بردن بۆ نێو خاكی ئێران بوو، گیریان خواردبوو. بۆیە هیچ ڕێگایەكی دیكەیان بێجگە لە پاشەكشە بۆ شارەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان نەما و بەناچاری پەنایان بۆ نێو شارەكانی ئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستان برد.

ئەندامە جیهادیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان،ئەندامەكانی دیكەیان لە شوێنی تایبەت حەشار ئەدا و هەوڵیان ئەدا ژیانێكی ئاسودەیان بۆ دابین كەن هەتا بتوانن لە نێو شارەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەست بە چالاكی بكەنەوە. "ئەبوعەبدۆڵا شافعی" یەكێك لەو كەسانە بوو كە بۆ ئێرانكۆچی كرد.

شكست هێنانی ئیمارەتی ئیسلامی بیارەو كۆچی ئەندامانی ئەو ڕێكخراوەیە بۆ نێو شارەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كاریگەریەكی زۆری لە سەر گرووپە پەرتەوازەكانی نێو ڕۆژهەڵاتی كوردستان دانا و لە ئاكام دا چەندین گرووپی نوێ لە ژێر ناوی جۆراوجۆرەوە سەریان هەڵدا ودووبارە دەستیان بە چالاكی كردەوە.

یەكێك لەو ڕێكخراوانە كە كاریگەریەكی زۆر بەرچاوی هەبوو"كەتیبەیالقاعدە" بە ڕێبەری"هێمن بانی شاری" خەڵكی باشووری كوردستان بوو كە لە دوای جیا بوونەوە لە "انصارالاسلام" و تێكەڵبوون لەگەڵ "سپای دووهەمی سۆران"دامەزراندنی ڕێكخراوی "تەوحید و جیهادیان" ڕاگەیاند."كەتیبەی القاعدە" بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەگەڵ "القاعدەی عێراق" پەیوەندی هەبوو و تەنانەت لە دامەزراندنی"مەجلسی شۆرای موجاهدین" بەشداریەكی كاریگەر و بەرچاویان هەبوو ئەم ڕێكخراوە نوێیەبووە هۆی درووست كردنی ناوەندێك بۆ كۆ كردنەوەیڕەوتە ئیسلامیەكان.دوای كوژرانی "هێمن بانی شاری"، "ئەبو ئەسما" دەبێت بەئەمیری "كەتیبە ی القاعدە" كە بە دانانی كەمپی ڕاهێنانی سەربازی-ئایدۆلۆژیی لە سنوورەكانی پارێزگای كرماشان لەگەڵ باشووری كوردستان، زۆربەی لاوەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەو كەمپانە لە بواری بیرو باوەڕ و كار و باری سەربازیەوە بۆ خزمەت كردن بەڕەوتی جیهادی ئامادە بكات.

ئەوان بە ئەنجام دانی چالاكی خۆ تەقاندنەوە لە نێو شارەكانی باشووری كوردستان و بڵاو كردنەوەی ویدیۆی شەڕەكان و سەر بڕینی نەیارەكانیان توانیان بە ڕێژەیەكی بەرچاو گەشە بكەن و ئەندامانیان ڕوو لە زیاد بوون بكات و هاوكاتترس و دڵەڕاوكەیەكی زۆر لە نێو خەڵكی ڕۆژهەڵات و باشووری كوردستانبڵاو بكەنەوە.  ڕیبەرایەتیڕێكخراوی"كەتیبەیالقاعدە" هەر چەند بە دەست كوردانی باشووری كوردستان بوو، بەڵام بەڕێژەیەكی بەرچاو ئەندامانی ئەم ڕێكخراوەیە لەكوردانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان پێكهاتبوون.

دواتر ئەندامانی ڕۆژهەڵاتی "كەتیبەی القاعدە"  كە ڕاهێنانیان پێكرابوو گەڕانەوە بۆنێو شارەكانی ڕۆژهەڵات‌و بەمەبەستی ئەنجامدانی چالاكی لەشارەكاندا بڵاوبوونەوەو دەستیانكرد بەبانگەشەی بۆ ئەو باوەڕەی كە لەكەمپەكانی سنووری نێوان عێراق‌و ئێران فێركرابوون، لەدوای چەند ساڵێك زۆربەی ئەو ئەندامانە بوون بەڕێبەرەكانی داهاتووی ڕەوتە جیهادیەكان لەئێران‌و لەوڵاتە ئیسلامیەكانی ناوچەكە.

لەدوای ڕێكخراوی "كەتیبەی القاعدە"و جیابوون لە "انصارالاسلام"ڕێكخراوێكی دیكە كە توانی كاریگەریەكی زۆری لە سەر ڕۆژهەڵاتی كوردستان بێت "انصارالسنە" بوو كە لە ساڵی ٢٠٠٣ی زایینیەوە لە دوای هێرشی سپای ئەمریكا و ڕووخاندنی "ئیمارەتی بیارە" ناوی خۆیان لە ڕێكخراوەیی "انصارالاسلام"بۆ "انصارالسنە" گۆڕێ.

ئەو ڕێكخراوە لەدوای دوو دەیە چالاكی بەدەست كەسێك بەناوی"عبدوالقادری موەحیدی" نوێكرایەوەو توانی جیهادیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە لەژێر ناوی "جەریانی ئیسلامی كوردستانی ئێران" چالاكیان دەكرد بەدەوری خۆی كۆبكاتەوە.

لەدوای ئەم نوێبوونەوە دەستیانكرد بەدامەزراندنی باڵی"انصارالسنە" لەئێران كە دوایی لەساڵی ٢٠٠٧ی زایینیەوە دووبارە ناوی ئەو ڕیكخراوەیان بۆ"انصارالاسلام" گۆڕی. باڵی ڕۆژهەڵاتی "انصارالاسلام" لە سەرەتادا وەكوو ڕێكخراوێككە تەنیا لە شارە كوردنشینەكان چالاكیدەكرد دەستی بە چالاكیەكانی كرد.بەڵام دواتر وردە وردە لە نێو سونیەكانی شارەكانی دیكەی ئێران لایەنگرێكی زۆریان كۆكردەوەو بەخێرایی گەشەیان كرد.

ئەم ڕێكخراوە بە پێچەوانەی ڕێكخراوەكانی دیكەی"كەتیبەیالقاعدە" زۆربەی ئەندامانی ڕێبەرایەتی خۆی لە نێو كوردەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان هەڵبژاردبوو و سەرەنجی خۆی خستە بووە سەر بە ئەندام گرتنی كەسانێكی خوێنەوار، خاوەن بڕوانامە،دەسەڵاتدار و دەست ڕۆیشتوو كە لەلایەن خەڵكەوە بە كەسانی خاوەن كەسایەتی دەناسران و خۆشەویست بوون. جێگای ئاماژەیە لەدوای مردنی "فوئاد قادر كەرمی" كە خەڵكی باشووری كوردستان بوو هەموو ئەمیرەكانی دیكەی "انصارالاسلام" خەڵكی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بوون.

دەتوانین بەدەیان ڕێكخراوی جیهادی لەئێران ناوببەین كە كاریگەریی‌و ڕۆڵێكی زۆریان لەگەشەی بیری سەلەفیەتبووە، بەڵام باسكردنی هەموویان لەتاقەتی ئەم بابەتەبە دوورە. بەگشتی تەواوی ئەو ڕێكخراوانەی كە دواتر دروستدەبن لەژێر كاریگەی یان لەئەنجامی جیابوونەوە لەڕێكخراوەكانی پێشووتری خۆیان دامەزراون‌و لەبەرئەو هۆكارە ناوی تەواوی ئەو ڕێكخراوانە لەم بابەتەدا نەبراوە، بەڵام كاریگەرترینەكانیان كە توانیان ڕۆڵێكی بێوێنە بگێڕن باسیان لێكراوەو وەكوو ڕیشەی فیكریی‌و پەروەردەیی سەربازی ڕێكخراوە جیهادیەكانی دوای خۆیان دەناسرێنەوە.

یەكێك لەو ڕێكخراوانە كە لە دەیەی ڕابردوو بە زەقی چالاكیەكانیان دەبینرێت دوو ڕەوتی  سەرەكین؛ یەكێكیان ئەو كوردانەی ڕۆژهەڵاتن كە لەگەڵ "داعش" بەیعەتیان كرد. ئەم دەستەیە زۆربەیان لە نێو كەتیبەی"القاعدە" و "جبهەالنصرە"ڕاهێنانیان پێكرابوو و لە شەڕەكانی ئەفغانستان، عێراق و پاكستان بەشداریان كردبوو كە لە دوای گەڕانەوە بۆ نێو خاكی ئێران دەستیان كرد بە چالاكی نهێنی، یەكێك لەو كەسایەتیانە كە دەتوانم ناوی بێنم ولە لای زۆربەی ئیسلامیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان ناسراوە كەسێك بە ناوی "محەمەد ئەمینی مەهابادیە" كە لە پاكستان و ئەفغانستان ڕاهێنانی پێكرابوو و لە زۆربەی شەڕەكان بەشداریەكی چالاكی هەبوو.

"محەمەد مەهابادی" توانی ڕیكخستنی داعش لە نیو ئێران بە ڕیژەیەكی بەرچاو گەورە بكاتەوە. یەكێكی تر لەو كەسانەی كە لە كاتی باس كردنی چالاكیەكانی داعش لە نێو ئێران ناوی دەهێنرێت "ئیسماعیل محەمەدە" كە ڕۆڵێكی بەرچاوی لە ڕێكخستنەكانی نێو ئێران و هەروەها ڕێبەری بەشیك لە هێزەكانی داعش لە ناوچەی "حەویجە"یعێراق بووە و تەنانەت دەوترێت ڕووداوەكانی مانگی جۆزەردانی٢٠١٨یزایینی پارلەمانی تاران لە لایەن ئەو پیلانی بۆ داڕێژراوە و ڕیبەری كراوە.

وەك پێشتر باسمان كرد "كەتیبەیالقاعدە" لە ڕێكخراوی"انصارالاسلام" جیابوویەوە و لە گەڵ"سپای دووهەمی سۆران"دامەزراندنی ڕێكخراوێك بە ناوی"تەوحید و جیهاد"یان ڕاگەیاند. "تەوحید و جیهاد" لە ساڵی ٢٠٠٩ی زایینیەوە توانی چالاكیەكانی بە ڕێژەیەكی بەرچاو لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان پەرە پێ بدات وەك نموونە ١٤ ڕۆژ بەر لە سەفەری "خامنەیی" بۆ شاری سنە٢٧ ئەندامی ئەو ڕێكخراوەیە هێرشیان كردە سەر دوو بنكەی هێزی"ئینتزامی" ئەو شارە و كونتڕۆلیان كرد.هەرچەندە لە دوای ساڵی  ٢٠١١ی زایینیەوە ٦ كەس لە سەركردەكانی "تەوحید و جیهاد"لە سێدارە دران و سەركردایەتی ئەم ڕەوتە بە تەواوەتی لە ناو چوو بەڵام لە ماوەی چالاكی خۆی دا توانی كاریگەریەكی زۆر لە سەر جیهادیەكانی شارەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان دابنێت، بە جۆرێك كە هەر ئێستاش زۆربەی زۆری ڕەوتەجیهادیە چالاكەكانیڕۆژهەڵاتی كوردستان خۆیان بە پەیڕەوی بەرنامە و شێوەكاری خەباتی ئەوان دەزانن.

شایانی باسە چالاكیەكانی ئەو ڕێكخراوە لە دەیەی ڕابردوو نە تەنیا كەم ڕەنگ نەبووەتەوە بەڵكوو تەنانەت بە زەق تریش دەبینرێت، وەك نموونەیەكدەتوانم سووڕانەوەی چەند ئۆتۆمۆبێلێك لە نێو شاری جوانڕۆ ناو ببەم كە لە ساڵی ٢٠١٣ی زایینیەوە بە ئالای ڕەش و شكاندنی شوشەی دوكانی كاسبكاران و هێرش كردنە سەر خەڵك بەقەمە و شەمشیڕ، ترس و دڵەڕاوكێیان لە نێو خەڵكی ئەو شارە بڵاوكربوویەوە و دوایین چالاكیشیان هەڕەشەی لە ناو بردن و كوشتنی خەڵكی گوندی "دارسەیرانی" مەریوان ناو ببەم.

لە ئێستا دا ڕەوتی سەلەفیەت لە ئێران بە سەر دوو بەرە دابەش بووە، یەكەمیان لە ئێستادا  بڕوای بە بانگەشەی فیكری هەیە و خۆی لە توندوتیژی بە دوور دەگرێت، ڕەوتی دووهەم بە سەلەفی جیهادی دەناسرێن و بۆ گەییشتن بە ئامانجەكانیان بڕوایان بە شەڕ و جیهاد هەیە.هەر دوو ڕەوتەكە لەئێستادا لە ژێر ناوی چەندین گرووپ چالاكی دەكەن.ئەو گروپانەی كە بە سەلەفی "تەبلیغی" دەناسرێن و لە نێو شارەكانی ڕۆژهەڵات دا چالاكیەكی بەربڵاویان هەیە چوار مەكتەبی سەرەكین بە ناوەكانی ، ١(جەماعەتی تەبلیغ)، ٢(مەكتەبی قورئان)، ٣(دەعوەت و ئیسڵاح)، ٤(شەورای شەمس).ڕەوتە سەلەفیە جیهادیەكانیش لە ژێر ناوی یازدە گرووپ لە سەرانسەری ئێران بڵاو بوونەوەتە و خەرێك چالاكی نهێنین، لە بەشی باكووری ڕۆژهەڵاتی ئێران، ١(انصارالاسلام)، ٢(تەوحید و جیهاد)، ٣(انصاروالسنە)، ٤(ابنا‌‌ء سەڵاحەدین).لەبەشی باشووری ڕۆژئاوای ئێران ١(حەرەكەتی فەزڵ).لە بەشی باشووری ئێرانیش ١( گرووپی دیوبەندی)، ٢(گرووپی فورقان)، ٣(حەرەكەی ئەنسار)، ٤(جەیشی ئەلنەسر)، ٥(جونداللە)، ٦(جەیشوالعەدڵ).

 بە گشتی لە ئێستادا ڕەوتە سەلەفیەكان لە زۆربەی شارە كوردنشینەكاندا چالاكیەكی بەربڵاویان نییە بەڵام هەرچەند مانگ جارێك بە بڵاو كردنەوەی ترس و ئەنجام دانی چالاكی لە نێو شارە كوردنشینەكان خۆیان ڕێكخراوە و بە هێز نیشان دەدەن. بە پێی ئامارو داتاكان لە پارێزگاكانی مەریوان، جوانڕۆ و سنە لە نێوان ١٤ بۆ ١٦ هەزاریسونەكان لەگەڵ ڕەوتە سەلەفیەكان پەیوەندی ڕاستەخۆ یان ناڕاستەخۆیان هەیە و پەیڕەوی بیری مەكتەبی سەلەفین، هەروەها بە شێوەی ئاشكرا و نهێنی و لە ژێر ناوی جۆراوجۆرە لە مێنبەری مزگەوتەكان هەتا تۆڕەكۆمەڵایەتیەكان و كەناڵە سەتەلایتیەكان بانگەشەی باوەڕە فیكریەكانیان دەكەن و ڕێكخستنیان لە نێو خوێندكارانو زانكۆكان داهەیە.

لە كۆتاییدا بۆ هۆكاری سەرهەڵدان و گەشەی رەوتە ئیسلامیەكان و بە تایبەت سەلەفیەكان لەم ساڵانەی دواییدا پێویستە ئاماژە بە دوو خاڵی گرینگ بكەین، بەڵام شیكردنەوەی زیاتری بۆ كاتی دیكە و خۆێنەر دادەنێن.

یەكەم: ئیستیبدادی سیاسی یان دیكتاتۆری دەسەڵات . ئەم شێوازە لە دەسەڵات بە تایبەت لە رۆژهەڵاتی ناوەراست رێگا بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە داپڵۆسینی دەسەڵاتی سەرەرۆ و دیكتاتۆری دروست دەكات.لە بۆشای هێزی چەپ و سوسیالیستەكان، لە نەبوونی دەرفەت بۆ چالاكی مەدەنی و كۆمەڵایەتی پێشكەوتنخوازانە، ڕەوتە كۆنەپەرەستە ئیسلامیەكان بە تایبەت سەلەفیەكان، لە نێو خەڵكی دیندار و بە تایبەتی گەنجان، جێگاو پێگە پیدا دەكەن.
 
دووهەم : چەوسانەوەی بێ بەزەییانە و هەژاری و نەداری كە جەماوەری ناڕازی بەرەو ئەو لایەنانە پاڵ پێوە دەنێت كە بەڵێنی گۆڕینی ژیان و ئیمكاناتی ماڵییان پێ ئەدەن هەر وەك "ئێخوانیەكان" كە سەلەفیەكانیش لەوان لە دایك دەبن، یان بەڵێنی ئەو دونیا و بەهەشتی خیالی دەدەن كە لە دونیای ئەمرۆ و واقعیدا لێی بێبەشن. سەرچاوی دارایی سەلەفیگەری و بونیادگرایی ئیسلامی چ سونە و چ شێعە، كە دەوڵەتانی دەوڵەمەند و سەركوتگەری ناوچەكە، لە سەر دۆلاری نەوتی خەوتوون، دەبێ لەبەر چاو بگرین كە هاوكات شەری دژ بە یەك و بەرژەوەندی جیاوازی ئەو دەوڵەتانە، بەو گروپانە دەكەن.

گەشەكردنی ڕەوتی سوسیالیستی و سكۆلار یەكێك لەو هۆكارانەیە كە دەتوانێت ببێتە هۆی كەم كردنەوەی پێگەی كۆمەڵایەتی و پەرەسەندنی چالاكی ئەو گرووپانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
سەرچاوە/ شارپرێس

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.