سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ویستی هێز لای فریدریك نیتشە

19/12/2021


 

ڕۆڤیار نەوزاد

ویستی هێز لەلای نیتشە هەموو شتێكە و هیچ شتێكیش نیە، لەناوەڕۆكیدا دوالیزمی (كەسی و بابەتی / حەقیقەت و وەهم) لەخۆدەگرێت.
گرنگە پێش ئەوەی دەست بە بابەتەكەبكەم ئەوە ڕون بكەمەوە كەوا ویستی هێز تەنها وابەستە نیە بە ململانێكانی مرۆڤ و جەنگەكانیان، بەڵكو ئاماژە بۆ ئەو هێزە ناوەكیانەش دەكات كە تاك خاوەنیەتی.

لە كتێبەكانی نیتشەدا دەستەواژەی (ویستی هێز) بەپێی بەرەو پێشچون و كات شێواز و واتای جیاوازی هەڵگرتووە، بۆیە هەوڵەدەم لەم نوسینەدا بەشێوازێكی ورد و فراوان باس لە قۆناغەكانی گەشەی ئەم چەمكە بكەم لای فریدریك نیتشە:

یەك / خستنە ڕوی بابەت :
ویستی هێز یەكێكە لە چەمكە ناڕونەكان لە فكری نیتشە دا، لە بری ئەوە نیتشە هەندێك بابەتی ورد و بچوكی وابەستە كردووە بە ویستی هێزەوە (بە تایبەت بابەتە ناوەكیەكانی مرۆڤ) ناتوانرێن شی بكرێنەوە. 

بۆنمونە / ئاسانە بۆ ئێمە باس لە چینایەتی و پلە بەندی هێز و ئابوری و سیستەمی دەسەڵات بكەین، بەڵام زۆر ئاستەمە لەبارەی ئەو ڕق و كینانەوە بدوێین كە پاڵمان پێوەدەنێن بۆ ژیان. 

هەندێك ڕوداو هەن لە ژیانی مرۆڤدا هەرگیز ناتوانرێت شی بكرێنەوە، ڕەنگە كەسێكتان بڵێت سەرجەم ئەو شتانەی كەمرۆڤ لە ژیانیدا ئەنجامی دەدات بۆ گەشتنە بە بەختەوەری و دڵخۆشی، ئەم وتەیە بەڕێژەیەك ڕاستە بەڵام ئەی چی دەربارەی ئەو هەستانەی كە وەك (بەغیڵی و دڵپیسی و حەسودی) ئەم هەستە نێگەتیڤانەی كە مرۆڤ هەندێكجار خودی خۆی ویستی بۆیان هەیە و لەبری جەنگان لە دژیان خودی خۆی زیاتریان دەكات ! خۆ ئەمانە بۆ دڵخۆشی و بەختەوەری نین؟ لە ڕوانگەی (شۆپنهاوەر)ەوە ئەم هەستە نێگەتیڤانە بەشێكن لەویستی ژیان كە هاوكارمان دەبن لە بەردەوام بون لە ژیان.

بە ئاماژە بەم خاڵە نیتشە دەڵێت : هەموو ئەو شتانەی كە ئەنجامیان دەدەین هەمیشە لە بەر ویستی ژیان یان دڵخۆشی نیە، بەڵكو هەر شتێك كە ئێمە ئەنجامی دەدەین لەبەر ویستی  هێزە.
هێز لای نیتشە بریتیە لە پەیوەندی دژەكان. هیچ كات واتای یەك شتی بە دیاری كراوی وەرنەگرتووە. هاوشێوەی تۆڕێكی بەیەكداچووی گۆڕاوە كە هەریەكێكیان كاریگەی خۆی هەیە. 

بۆیە زۆر قورسە بپرسین ( چی هۆكاری هێزە؟)  لەبەر ئەوەی هەموویان و لەهەمان كاتیشدا هیچ كامیان هۆكاری هێزن.
یەكێك لەو لێكدانەوانەی كە بۆ ویستی هێز كراون ئەوەیە خودی خۆت بیت، ئەوەیە كە بەهێز بیت و بەپێی مەبدەئەكانی خۆت بژیت، نەوەك بە كۆیلەكرابیت لەلایەن خەڵك و پارە و پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانەوە. بەڵام لێكدانەوەی دیكەش بۆ ویستی هێز ئەوەیە كە نیتشە لە دەستبردنی بۆ ئەم چەمكە ویستوویەتی شیكاری بۆ (بوون وەك گشتێك) و هەبوون لەناویدا بكات.

دوو / شۆپنهاوەر: 
لەسەرەتادا نیتشە یەكێك بووە لە سەرسامترین كەسەكان بە شۆپنهاوەر، بەڵام ئەم سەرسامیەی بە شۆپنهاوەر زۆری نەخایاند و بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەك لەو نا ئومێدی و بێهیوایەی كە لە ویستی ژیانەكەی شۆنهاوەردا هەیە، گۆڕانكارییەكی گەورەی تێیدا ئەنجامدا.

نیتشە ئەیوست قوتابخانەی فەلسەفی تایبەت بەخۆی بونیاد بنێت، لەسەر چەمكی (ویستی هێز) بەڵام تەمەنی نوسینی نیتشە زۆر كەمە و بەداخەوە تائێستاش بەتەواوی ئەو چەمكە نەگەشتووەتە لای ئێمە  یان ڕوون نیە ویستوویەتی بگات بەچی.

بۆ ئەوەی لە جیاوازی ڕونی نێوان نیتشە و شۆپنهاوەر تێبگەین لەسەر ئەم چەمكە ئەبێت لەم خاڵە تێبگەین :
شۆپنهاوەر بڕوای وابوو لە ویستی ژیاندا دوو هێز هەن كە بریتین لە ( ویست / نا ویست) واتە شتانێك هەن بەرەو ژیانمان دەبەن و شتانێكیش لە ژیانمان دووردەخەنەوە. نیتشە لەسەر ئەم خاڵە ناكۆكە و بڕوای وایە كە هەموو شتێك دژەكەشی (ویستە). بۆنمونە وەك ئەوەی شۆپنهاوەر وتویەتی (خۆش ویستنی ژیان و نغرۆبوون لە خۆشیەكانی ویستی ژیانە) ئەوا (زوهد و خۆگرتنەوەش لە خۆشیەكانی ژیانیش هەر ویستە) و نیتشە ئەم پەیوەندیە جیاوازانەی نێوان ویستەكانی ژیانی ناو ناوە (هێز).

ڕونتر بڵێم ئەوەی مرۆڤێك خۆی لە دەیان ویست و چێژی رۆژانە دەگرێتەوە بڕیارێكی كەسیە و تاك خۆی داویەتی خۆ ئەگەر خۆی نەیەوێت كارێك بكات (بۆنمونە دزی) لەترسی پۆلیس، ئەوا دزی بچوك هەیە و چاوی پۆلیس و هێزی پێناگات و هەرتاكێك دەتوانێت بیكات، كەوایە ویستی هێزە ڕێگرە.

لەژیانی رۆژانەیدا تاك ڕووبەروی دەیان بەركەوتنی ویستەكان و هێزەكانی ناخی دەبێتەوە و هەربڕیارێكی بۆ هەر كارێك جۆرێكە لە گەڕان بۆهێز یان جێبەجێكردنی هێز بەسەر ئەوانی دیكەدا، نەك بەو شێوازە ڕون و یەكلاكەرەوەی كە شۆپنهاوەر جیایی كردوونەتەوە.. لەبەر ئەوەی ویستی هێز(یان ویستی ژیان) شتێكی جێگیرنیە و هەمیشە لە گۆڕاندایە، رەنگە ئەوو بابەتەی ئەمڕۆ ئاماژەیە بۆ ویستی هێز یان ژیان لای كەسێك سبەی بگۆڕێت بە نا ویست و ناژیان و لاوازی.

سێ/ داروین و هێز:
گرنگە ئەوەش بخەمە ڕوو كە چارلزداریونی دامەزرێنەری تێۆری پەرەسەندن، چەمكی ویستی هێزی لە شۆپنهاوەر وەرگرتووە و ئاماژە میتافیزیەكانی لێ دەركردووە و بەشێوازێكی تەواو ماتریالی تەرحی كردووە.

نیتشە لە سەرەتای كاروانی فەلسەفیدا میتافیزیك ڕەت دەكاتەوە و تەنها بە شێوازێكی ماتریالی چەمكەكانی دەخاتە ڕوو. بەڵام پاشان دانی بەوەدا ناوە كە تەنها لایەنی ماتریاڵی بەس نیە و بۆ هەبووەیەك بون لەنێوان ماتریاڵ و هێزدا دابەشدەبێت. بەڵام ئەو ویستی هێزەی كە زۆر بە درێژی كاری لەسەر كردووە نیتشە تەنها ئەو (لایەنە میتافیزیكیە رِوتە/ یان ماتریالیە رِووتە) نەبووە كە باسیان لێوەگراوە پێش ئەو.

گرنگی نیتشە لەوەدایە كە هەردوو دیوەكەی بابەتەكەی خوێندووەتەوە و ویستویەتی وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە :
ئایا ویستی هێز میتافیزیكیە یاخود ماتریایلە یان تێكەڵەیەكە لە هەردووكیان.

روونتربڵێم : ئایا ویست دەرەكیە؟ لەدەرەوەی هەستەكانمانە؟ یان دەتوانین شیكردنەوەی بۆ بكەین لە ڕێگەی زانستی ئاكارناسی و دەروناسی؟
(وەڵامی ئەم پرسیارە تا ئێستاش كەمێك ئەستەمە..)

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.