سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كورد لە سەرچاوە مێژووییە ئیسلامییەكاندا

10/01/2022



كەیوان ئازاد 
 
تۆماری مێژوونووسە ئیسلامییەكان لەسەر كورد

لەنێو مێژوونووسە ئیسلامییەكان و ئەوانەی بە ڕەچەڵەك عەرەب نەبوون، (أبن قتیبە/276ك- 889ز) دەبێتە سەرقافڵەی ئەم بوارە. دیارە ئەگەرچی هەندێك بە عەرەب ناساندوویانە، بەڵام بەپێی چەند توێژینەوەیەكی زانستی بە ڕەچەڵەك فارس بووە.

ئیبن قوتەیبە لە بەرهەمی (الأمامة والسياسة)دا ئاماژەی بە بارودۆخی كوردەكانی سەردەمەكەی و پێش خۆی كردووە. ئەو كوردی بە چیاكان پێناسە كردووە و پێی وا بووە، كە كورد بێ چیا هەڵناكات، چونكە چیاكان بۆ كورد پشتیوانێكی هەمیشەیی بوون. ئەو وتەیەشی وەك مێژووییەك بۆ داهاتووی كورد بەجێ ما، كە بێ چیا هەڵنەكات و تاكە پشتیوانی واقیعیی بێت.

ئەوەیشی یارمەتیی ئەو ناسینەی دا، زێدەكەی بوو لە شاری (دینەوەر)، كە شارێكی كوردنشینی سەردەمەكە بوو. لە كتێبی (المعارف)یشدا باسی لەوە كردووە، كە سیستەمی خێڵەكی ڕۆڵی خۆی لەسەر ناساندنی كورد بە پێكهاتەكانی سەردەمەكە گێڕاوە، بەوەی بە دواكەوتوویی پێناسە بكرێن، لەكاتێكدا زۆرینەی پێكهاتەكانی ئەو سەردەمە وەك كورد خێڵەكی بوون. لەو روانگەیەشەوە بۆ پێگەی كوردەكانی ڕوانیوە.

لە (عیون الاخبار)یشدا، كە زیاتر بۆ لایەنی شارستانی و باری گوزەرانی خەڵك و بارودۆخی هەرێمەكانی تەرخان كردووە، پێی وابووە، كە كوردەكان وەك عەرەبەكان لە بەشێك لە خەسڵەت و كولتوور و داب و نەریتی ڕۆژانە و ئاییندا هاوبەشن. ئەو لەكاتێكدا ئاماژەی بە كورد و بوونی مەڵبەندەكانی (هەرێمی چیا، مووسڵ، عێراق) نەداوە، بەڵام گەیشتووەتە ئەوەی كە هەرێمەكانی (جزیرە، هەرێمی چیا، مووسڵ) ناكەونە سەر عێراق. بەشێكی ئەو زانیارییانەشی لە مێژوونووسانی پێش خۆی وەرگرتووە.

(تەبەڕی/310ك- 923ز) لە (تأریخ الرسل و الملوك)دا لەگەڵ ئەوەی بە بەرهەمێكی مێژوویی و باوەڕپێكراو ناسراوە، لە ئاست گەورەیی بەرهەمەكەی، كەمترین ئاماژەی بە كورد و خاكەكەی داوە. لە دەستپێكدا ئاماژەی بە نامەكەی (ئەردەوانی پێنجەم) دوایەمین پاشای ئەشكانی بۆ (ئەردەشێر كوڕی بابەك) كردووە، كە تێیدا (ئەردەشێر)ی بە یەكێك لە كوردەكان ناو بردووە. دیارە ئەگەرچی ڕوون نییە مەبەستی پاشای ئەشكانی لە ڕەچەڵەكی (ئەردەشێر كوڕی بابەك) كورد بووە، یان كۆچەری، چونكە لەو سەردەمەدا بە كۆچەرییەكانیش گوتراوە كورد، بەڵام ئەوە یەكەمین ئاماژەیە بە كوردبوونی كەسایەتییەكی سیاسی و دامەزرێنەری (ئیمپراتۆری ساسانی).

هەروەها ئاماژەی بە ناوی چەند بەرپرس و كەسایەتییەكی نێو ئیمپراتۆری ساسانی داوە، كە كورد بوون. بەدوایدا ئاماژەی بە گەیشتنی سوپای عەرەبی ئیسلامی بۆ كوردستان و گرتنی شارەكانی (حولوان، ماسبزان، نەهاوەند، دینەوەر،....تاد) كردووە. لە باسی بارودۆخی كوردەكان و مەڵبەندەكانی لە سەردەمی دەوڵەتی خەلافەتی ئومەویشدا، ئاماژەی بە پشتیوانی و هاوكاریی كوردەكان بۆ بزووتنەوەكانی نەیار بە دەوڵەتی خەلافەتی ئومەوی كردووە، لەپاڵ خستنەڕووی ڕۆڵی كورد لە ململانێكانی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسی و بانگەشەی عەباسییەكان.

ئاماژەشی بە پشتیوانیی كوردەكان بۆ بزووتنەوە و ڕاپەڕینەكانی دژ بە دەوڵەتی خەلافەتی عەباسی كردووە. وەك (بەشداریی كورد لە بزووتنەوەكانی خەواریج) و (بزووتنەوەی بابەكی خوڕەمی) لەنێوان ساڵانی (201-223ك/816-837ز) لە ڕێگای (عیسمەتی كوردی) و (بزووتنەوەی كۆیلەكان) لەنێوان ساڵانی (255-270ك/868-883ز) لە ڕێگای (موحەممەد كوڕی عوبەیدوڵای ئازادمەردی).

هەروەها بەشداریی كورد لە (بزووتنەوەی قەرامیتەكان) بە سەركردایەتیی (جەعفەری كوڕی حەمید). ئەمەو جگە لە خستنەڕووی هەڵوێستی كوردەكان لە بانگەشەی عەباسییەكان و ململانێی لەگەڵ ئومەوییەكان و بارودۆخی كوردەكانی لە سەدەكانی (شەشەم و حەوتەمی كۆچی) بەرامبەر بە (دوازدەیەم و سێزدەیەمی زایینی). چیاكانیشی بە مەڵبەندی یەكەمین و سەرەكیی كورد باس كردووە. ئەوەش بەو واتایەی، چیاكانی بە پشت و پەنای كورد و زێدی یەكەمی كورد زانیوە.

(زەهبی/748ك- 1347ز)ش لە (سێ) بەرهەمیدا (تأریخ اڵاسلام وگبقات المشاهیر واڵاعلام، العبر فی خبر من عبر، المشتبە من الرجال أسمائهم و أنسابهم)، وەك مێژوونووسێكی توركمانی، زانیاریی جۆراوجۆری لەسەر كورد و ناوچە كوردنشینەكان و پەیوەندییان بە دەسەڵاتەكانی ئومەوی و عەباسی و هێزە توركمانییەكانی ئەو سەردەمە خستووەتە ڕوو.

(ئیبن خەلدوون/808ك/1405ز)یش مێژوونووسی بەربەر لە (دوو) بەرهەمیدا بە ناوەكانی (المقدمە) و (كتاب العبر و دیوان المبتدأ والخبر عن أیام العرب و العجم و البربر ومن عاصرهم من ژوی السگان اڵاكبر) ڕووداوەكانی سەردەمی پێش خۆی بە شێوازێكی جیاواز لەوانی تر تۆمار كردووە. باسیشی لە كورد و ڕۆڵی لە ڕووداوە سیاسییەكاندا كردووە. لە كتێبی دووەمیشدا كوردی بۆ نەوەی (حام كوڕی نووح) گێڕاوەتەوە، كە ئەوەش جێگای مشتومڕی زۆرە.

مێژوونووسی ئێرانیش (مستەوفی قەزوینی/750ك/ 1345ز) لە كتێبی (نزهە القلوب) بۆ یەكەمین جار ناوی كوردستانی بۆ وڵاتی كوردان بەكار هێناوە و ئاماژەی بە پایتەختی ئەو وڵاتە كردووە كە (قەڵای بەهار) بووە لە باكووری خۆرئاوای شاری (هەمەدان). لە كتێبی دووەمیشی بە ناوی (تاریخ گزیدە)دا (بابەك)ی باوكی (ئەردەشێر)ی دامەزرێنەری ئیمپراتۆری ساسانی بە كوردێكی شوانكارە ناو بردووە، لەكاتێكدا ئەو بنەماڵەیە لە دایكەوە (كورد) و لە باوكەوە (فارس) بووە. ئەوەش دوای ئەوەی (ساسان)ی باپیری (ئەردەشێر) كچی سەرۆكی بنەماڵەی بارزنجی كوردی هێناوە و لەویش (بابەك) لەدایك بووە. بەو هاوسەرگیرییەش پێگەی كۆمەڵایەتیی (ساسان) و بنەماڵەكەی لە هەرێمی پارس بەرز بووەتەوە، چونكە (بارزنجییەكان) بنەماڵەیەكی دیار و ناسراوی هەرێمی پارس بوون.

ئەوانەی باس كران، پۆلێك بوون لەو مێژوونووسە ئیسلامییانەی بە ڕەچەڵەك عەرەب نەبوون و مێژووی ئەو قۆناغەیان بەگشتی و مێژووی كۆمەڵگای ئیسلامیان بەتایبەتی تۆمار كردووە، كە كوردەكانیش بەشێك بوون لە كۆمەڵگایە.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.