سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كورد لە سەرچاوە مێژووییە ئیسلامییەكاندا

24/01/2022



كەیوان ئازاد  

تۆماری مێژوونووسە كوردە موسڵمانەكان لەسەر كورد

كاتێك دێینە سەر مێژوونووسە كوردە موسڵمانەكان (ئەبوو حەنیفە ئەلدینەوەری/282ك- 895ز) دەبێتە سەرقافڵەی ئەو بوارە، كەچی ئەم مێژوونووسە لە چەند شوێنێكی كەمدا نەبێت ئاماژەی بە (كورد) نەداوە. ئاماژەكانیش دوو لایەنە بوون، لایەنێكیان مەبەست لە خودی كوردەكان بووە، لایەنی دووەم مەبەست لە ئافرەتێك بووە بە ناوی (كوردییه).

لە ئاماژەی یەكەمدا سەرەتا باسی لە ڕیشەی كورد كردووە. ئەو بابەتەشی بۆ ڕووداوەكەی (ستەمكاریی زوحاك) گێڕاوەتەوە، بەوەی كوردەكان بەهۆی ڕزگابوونی ئەو لاوانەوە دەركەوتوون، كە بە هەوڵی (دوو) چێشتلێنەرەكەی زوحاك ڕزگار كراون. ئەو ڕووداوەش زۆر دوورە لە ڕاستی، چونكە میژووی دەركەوتنی كورد زۆر لەوە كۆنترە، كە ئەو مێژوونووسە كوردە بە زمانی عەرەبی تۆماری كردووە.

لە ئاماژەیەكی تردا باسی لە پشتیوانیی كورد بۆ (ساسانی كوڕی بەهمەن) پاشای فارسە كیانییەكان كردووە، بێ ئەوەی ئاماژە بە جۆر و شێواز و مەڵبەندی ئەو كوردانە بكات، بەڵام پێدەچێت مەبەستی لە هاوكاری و پشتیوانیی كوردانی خۆرهەڵات بێت، چونكە لەژێر سنووری دەوڵەتی كیانیدا بوون. هەروەها ئاماژەی بە خوشكێكی (بارامی شەشەم)ی پاشای ساسانی بە ناوی (كوردییە) كردووە و بە یەكێك لە ئافرەتە جوانەكانی سەردەمەكەی ناوی بردووە.

(كوردییە)ش بۆ ئەوەی شوو بە (كیسرا پەرویز)ی پاشای ساسانی بكات، مێردەكەی خۆی بە ناوی (بوستام) دەرمانخوارد كردووە و كوشتوویەتی. ئەوەش لەكاتێكدا بووە، كە (كیسرا پەروێز) چەندین ساڵ لە كێشەدا بوو لەگەڵ (بارام چۆبین)ی مامی لەسەر دەسەڵات. هەموو ئەو ئاماژانەش بە (كوردییە) بەو مانایە نەبووە، كە ئەو ئافرەتە یان (بارام چۆبین) كورد بووبن، بەڵكوو ناوەكەی (كوردییە) بووە. هەموو ئەو ئاماژانەش بە كورد، تایبەت نەبوون بە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاست، بەڵكو تایبەت بە قۆناغی مێژووی كۆن و هیچیان لە ڕەوتی مێژووی كۆنی كورد نەگۆڕیوە.

لە ئاماژەكانی بە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاست، باسی لە نامەیەكی (ئەفشین)ی سەركردەی توركی عەباسی بۆ كوردەكانی ئەرمەنستان كردووە، تا لە بەرامبەردا وازهێنان لە بزووتنەوەی (بابەكی خوڕەمی) لێخۆشبوونی دەوڵەت و خەلیفەی عەباسی (موعتەسم بیلا) بیانگرێتەوە، بێ ئەوەی ئاماژە بە ئەنجامی ئەو نامەیەش بكات، كە ئایا كوردەكانی ئەرمەنستان بە نامەی ئەو سەركردە توركەی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسی ڕازی بوون و وازیان لە بزووتنەوەكەی (بابەكی خوڕەمی) هێنا یان نا؟

(ئیبنولئەسیر/630ك- 1232ز)یش، كە خاوەنی شاكاری (الكامل فی التأریخ)ە، مێژوونووسێك و سەرچاوەیەكی ڕەسەنی سەردەمی خۆی بووە. ئەم كەسایەتییە سەرباری ئەوەی ساڵی (1260ز) لە ناوچەی جزیرە و بۆتان لەدایك بووە، ساڵی (1234ز)ە لە شاری (مووسڵ) كۆچی دوایی كردووە. بە واتا كوردێكی كوردستانی بووە، بەڵام بەرهەمەكەی لە چەندین بەرگدا بە زمانی عەرەبی نووسیوە، كە زمانی نووسینی ئەو سەردەمە بووە.

خودی بەرهەمەكەش گەلێك زانیاریی بەنرخی لەسەر كورد و بەئیسلامبوون و چۆنیەتیی شاڵاوی سوپای عەرەبی ئیسلامی بۆ ناوچە كوردنشینەكان لەخۆ گرتووە. ڕاستە ئەو بەشی زۆری باسەكانی (الكامل)ی بەدەستكارییەوە لە (تأریخ الطبری) وەرگرتوون، بەڵام هەندێك زانیاریی خستووەتە سەریان، بۆیە (الكامل) وەك سەرچاوەیەكی یەكجار گرنگ سەرنجی مێژوونووسانی ڕاكێشاوە.

هەروەها كتێبی (التأریخ الباهر لدولە الاتابكیە بالموصل)، كە باسی لە میرنشینە ئەتابەكییەكانی مووسڵ كردووە، گەلێك زانیاریی بەنرخی لەسەر كوردەكانی ئەو ناوچەیە و پەیوەندیی هۆز و تیرە و كوردەكان بەو دەسەڵاتە ئەتابەكییانە تێدایە. لە بەرهەمی (اللباب فی تهذیب الانساب)یشدا (كورد)ی وەكوو كۆمەڵێكی سەربەخۆ و ناسراوی سەردەمەكە پێناسە كردووە. لە كۆی گشتیی بەرهەمەكانیشی، ئەوەندی تیشكی خستووەتە سەر مێژووی ئیسلام و دەوڵەتانی خەلافەتی ئیسلامی و كەسایەتییە عەرەبە موسڵمانەكان، ئەوەندە لەسەر كورد و خاكەكەی كاری نەكردووە.

(ئیبن خەلەكان)یش، لەگەڵ ئەوەی ساڵی (608ك/ 1211ز) لە شاری (هەولێر) لەدایك بووە و لە شاری (دیمەشق) كۆچی دوایی كردووە، بەڵام بەهۆی ئەوەی بنەماڵەكەی خەڵكی گوندی خەلەكانی ناوچەی دوكان بووە، بە (ئیبن خەلەكان) ناسراوە. ئەو بە بەرهەمی (وفيات الأعيان و أنباء أبناء الزمان) بووەتە مێژوونووسێكی تر و سەرچاوەیەكی ڕەسەنی مێژوویی، كە ڕووداوەكانی قۆناغێكی مێژوویی و هۆز و تیرە و دانیشتوانی زۆربەی ناوچەكانی كوردستانی تۆمار كردووە. بە ڕادەیەك، زانایان بەهۆی ئەو بەرهەمەی (ئیبن خەلەكان)ەوە توانیویانە لە زۆر ڕووی گرنگی ژیانی سیاسی و ئابووری و ڕووناكبیریی خۆرهەڵاتی نزیك و ناوەڕاستی سەدەكانی ناوەڕاست تێبگەن.

(شەرەفخانی بەدەلیسی/1005ك- 1603ز) لە كتێبی (شەرەفنامە)، كە بە زمانی فارسی و بۆ مێژووی میر و دەسەڵاتدارانی كورد لە سەدەكانی ناوەڕاست و سەردەمی ژیانی خۆی تەرخانی كردووە، بە تاكە مێژوونووسی كورد و دوایەمین مێژووی نووسی قۆناغی سەدەكانی ناوەڕاست دادەنرێت، بە وردی باسی لە مێژووی میر و دەسەڵاتدارانی كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاست كردبێت.

ئەوانەی باس كران، پۆلێك مێژوونووسی بەڕەچەڵەك كورد بوون، كە بە بەرهەمە مێژووییەكانیان بە زمانی عەرەبی و فارسی، تۆماری چەند ڕووداو و مێژووی كورد و كەسایەتییە دیارەكانیان و خاكەكەیان كردووە. دیارە ئەگەرچیی زانیاریی ئەو مێژوونووسانە، جگە لە (شەرەفخانی بەدلیسی)، لە ئاست گەورەیی بەرهەمەكانیان و مێژووی نەتەوە و گەلانی تر زۆر كەمن، بەڵام هیچ نەبێت خزمەتێكیان بە مێژووی كورد و كوردستان كردووە.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.