سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاستدا

10/02/2022



كەیوان ئازاد

كورد لە تۆماری گەشتیارە موسڵمانەكانی سەدەكانی ناوەڕاستدا

پۆلی دووەم لەو گەشتیارانەی ڕۆڵیان لە نووسینەوەی مێژووی كورد و خاكەكەیدا هەبووە، ئەو گەشتیارە موسڵمانانە بوون، كە بە نەژاد عەرەب نەبوون، بەڵام زۆربەیان بە زمانی عەرەبی بەرهەمەكانیان داناوە. ئەوانیش لە شوێن خۆیانەوە بە هۆی ئەو گەشتانەی ئەنجامیان داوە، بەشێك لە مێژووی كورد و خاكەكەیان تۆمار كردووە.

لەنێو ئەوانیش، دەكرێت سەرەتا ئاماژە بە (ئەبوو تەیبیی سەرخەسی/286ك- 899ز) خەڵكی شاری (سەرخەس)ی هەرێمی خۆراسان بكەین، كە بە نەژاد فارس و وەك گەشتیارێكی ئیسلامییش ناوی چووە تۆمارەكانی مێژووەوە. ئەبوو تەبیب لە كتێبەكەیدا (المسالك والممالك) ئاماژەی بە چەند مەڵبەندێكی كوردنشین داوە، لەگەڵ دووریی نێوان ناوچە و مەڵبەندەكان و ئاستی ئاوەدانییان.

(ئیبن رستە/290ك- 903ز)ش وەك گەشتیارێكی فارس و خەڵكی شاری (ئیسفەهان)، تۆماری هەندێك ناوچە و مەڵبەندی كوردنشینی بۆ كردووین. ئیبن رستە لە بەرهەمەكەیدا (الَاعلَاق النفيسة) باسی مەڵبەندە كوردنشینەكانی (ئامەد، باقردی، بازیدی، نوسەیبین، رەقە، حولوان، حەڕان، كرماشان) و دەیان مەڵبەندی تری كردووە. سەرەڕای باسی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و دووریی نێوان ئەو مەڵبەندانە لە یەكتری، كە وەك سەرچاوەیەكی گرنگی ژیانی ئەو ڕۆژگارەی كوردستان دەژمێردرێت.

(ئیبن فەقیە ئەلهەمەدانی/290ك- 903ز)یش وەك گەشتیارێكی شاری (هەمەدان)، كە سەرەتا مەسیحی بووە و دواتر بووەتە موسڵمان و بە نەژاد فارس بووە، لە كتێبی (مختصر كتاب البلدان)دا، ئاماژەی بە چەندین قەڵا و مەڵبەندی كوردنشین داوە، لەوانە (شارەزوور، جزیرە، مووسڵ، هەمەدان) و پرۆسەی ئیسلامبوون و بەروبوومی كشتوكاڵی ئەو ناوچەشی دەستنیشان كردووە، لەگەڵ دووریی نێوانیان، بۆیە بە سەرچاوەیەكی رەسەنی ئەم سەردەمە دادەنرێت. لە بەرهەمی (صفە الجزیرە العرب)یشدا سنووری ناوچە كوردییەكانی لە تێڕوانینی خۆیدا دیاری كردووە و ئاماژەی بە نیشتەجێبوونی چەندین خێزانی كوردی لە نیمچە دوورگەی عەرەبی و بارودۆخیان داوە.

(ئیبن خەردازبیه/300ك- 912ز)ش وەك گەشیتارێكی فارس لـە كتێبی (المسالك و الممالك)دا، ئاماژەی بە چەندین مەڵبەندی كوردنشین داوە، لەوانە (شارەزوور، جزیرە، ئامەد، میافارقین، ماردین). تەنانەت بوونی كورد لە ناوچەكانی (فارس و ئەهواز). ئەمەو سەرەڕای ئەوەی دووریی نێوان ئەو مەڵبەندانەی دیاری كردووە، دەرامەتی ئابووریی زۆربەی مەڵبەندەكانیشی خستووەتە ڕوو.

(ئیبن بەڵخی/322ك/ 933ز)ش وەك گەشتیارێكی فارس و خەڵكی شارە (بەڵخ)ی هەرێمی خۆراسان، لە بەرهەمەكەیدا (تقویم البلدان) ئاوڕی لە چەند ناوچە و مەڵبەندی كوردنشین لە هەرێمی خۆراسان و ناوچەكانی سەرەڕێی گەشتەكەی داوەتەوە.

(ئەلئەستەخری/340ك- 951ز) خەڵكی شاری (ئەستەخر)ی هەرێمی فارس و بە نەژاد فارس، خاوەنی چەندین بەرهەمی مێژوویی و جوگرافی و ئەدەبی بووە. یەكێك لەوان كتێبی (المسالك والممالك في اخبار الَاقاليم)ە، كە باسی لە هەرێمە كوردنشینەكانی ئەو سەردەمەی كردووە و بارودۆخ و گوزەران و هەڵكەوتەی ناوچەكانیانی خستووەتە ڕوو. لەوانە هەرێمەكانی (جزیرە و چیا) بە (دوو) مەڵبەندی كوردنشین تۆمار كردووە و باسی شار و گوند و دووریی نێوانیان و ئاوەدانی و ئایینی ئەو مەڵبەندانە كردووە. هەروەها ئاماژەی بە چەند مەڵبەندێكی كوردنشینیش لە هەرێمی فارس كردووە، لەوانە (كوورەی ئورجان)، كە سەرجەم سەرۆك و بەرپرسەكانی كورد بوون.

(ناسر خوسرۆ/481ك/1088ز) وەك گەشتیارێكی فارس و باوەڕداری ئایینزای شیعەی ئیسماعیلی، لە كاتی گەشتەكەیدا بە چەند ناوچەیەكی كوردنشین ئاماژەی بە ژیان و گوزەران و پێگەی چەند مەڵبەندی كوردنشین كردووە، بەڵام ئاماژەكانی زۆر نین.

(ئەلئیدریسی/560ك-1166ز)ش وەك گەشتیارێكی بە نەژاد بەربەر، ئاماژەیەكی كورتی بە ماوەی نێوان چەند شار و ناوچەیەكی كوردی لەلایەك و ماوەی نێوان ئەوان لەگەڵ ناوچەكانی دەوروبەری كردووە. ئەمەو جگە لە (پێنج) جار ئاماژەدانی بە ناوی كورد وەك دانیشتوانی ناوچە كوردنشینییەكان.

(ئەبوسەعیدی مەغریبی/610ك/1286ز) وەك گەشتیارێكی تونسی، بە نەژاد بەربەر، لە بەرهەمەكیدا بەناوی (كتاب الجغرافیا)، كە بۆ تۆماری گەشتەكەی تەرخانی كردووە، كە بەرەو خۆرهەڵاتی وڵاتانی ئیسلامی و دواتر بۆ وڵاتی ئەندەلووس (ئیسپانیا) چووە، ئاماژەی بە ژیان و پێگەی جوگرافی و ناوی چەندین مەڵبەندی كوردنشین كردووە، بەتایبەت لە هەرێمی جزیرە.

(ئەلقەزوینی/682ك-1283ز) لە كتێبی (أثار البلَاد و أخبار العباد) بە وێنەی گەشتیارەكانی پێشوو، چەندین تۆماری مێژوویی بەكەڵكی لەسەر ناوچە كوردنشینەكان تۆمار كردووە.

(ماركۆ پۆلۆ/724ك/1324ز) وەك گەشتیارێكی ئیتاڵی، لە ئاستانەی گەشتەكەیدا لە وڵاتی ئیتاڵیاوە بۆ وڵاتی چین، لە كاتی تێپەڕین بە خاكی كوردستاندا سەرباری ئەوەی ناوی (كوردستان)ی بە (كاردستان) تۆمار كردووە، ئاماژەی بەو ناوچە و مەڵبەند و شار و گوندە كوردنشینانە كردووە، كە پێدا تێپەڕیوە.

(ئیبن بەتووته/779ك-1377ز)ش كە خاوەنی بەرهەمی (تحفه النظار فـي غرائب الَامصار و عجائب الَاسفار)ە، بە (رحلة أبن بطوطه) ناسراوە، سەرباری ئەوەی چەندین زانیاریی بەنرخی لەسەر گەشتەكەی ئەو شوێنانەی سەردانی كردووە، خستووەتە ڕوو، تەنیا لە یەك شوێن باسی لە (كورد) كردووە، ئەویش (قەڵای كوردان)ە، كە بە شارۆچكەیەكی بچووك و پڕ دار و درەخت باسی كردووە. لەكاتێكدا بە وردیی باسی لە سەردانی شاری (حەلەب) و جوانی و گەورەیی و ئاوەدانی كردووە، بێ ئەوەی ئاماژە بە نەتەوە و زمانی دانیشتوانەكەی بدات! ئەمەو لەكاتێكدا بۆ شاری (ئەرزنجان) نووسیویەتی: ‌‌شارێكە دانیشتوانەكەی ئەرمەنیین و بە زمانی توركی قسە دەكەن‘‘.

هەروەها بۆ شاری (قیساریە)ش نووسیویەتی: ‌‌شارێكی عەرەبییە و دانیشتوانەكەی بە زمانی عەرەبی قسە دەكەن‘‘. ئەوەش ئەمانگەیەنێتە ئەوەی، كە (كورد و مەڵبەندە كوردییەكان) لای ئەو گەشتیارە ئیسلامییە پەراوێز خراوە! هۆیەكەی چی بووە؟ دیار نییە.

هەموو ئەوانەش تۆمار و تێڕوانینی چەند گەشتیارێكی ئیسلامی بوون، لە چەندین نەتەوەی جیاواز، كە بە دیدگای تایبەتی خۆیان، بەشێكی مێژووی كورد و خاكەكەیان نووسیوەتەوە، تا ئەوەی خزمەتێكی باشیان بە چەندین لایەنی ژیاری كۆمەڵگای كوردی و خاكی كوردستان كردووە، بۆیە بێ گەڕانەوە بۆیان، ئەستەمە لەناو و پێگە و ئاستی ئاوەدانیی چەندین ناوچە و مەڵبەندی كوردی بزانین.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.