سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاستدا

17/02/2022



كەیوان ئازاد

كورد لە تۆماری ئاییناس و زمانناس و ئەدیبە عەرەب و موسڵمانەكاندا

پۆلێكی تر لەوانەی بە شێوەیەك لە شێوەكان و كەم تا زۆر ئاوڕیان لە كورد و خاكەكەی داوەتەوە، ئاییناس و زمانناس و ئەدیبە عەرەب و موسڵمانەكان بوون، واتا ئەوانەی بەرهەمەكانیان یان بەشێكی بەرهەمەكانیان بۆ باسی ئایین و مێژوو و باوەڕ و چەندین لایەنی زمانەوانی تەرخان كردووە.

لەنێو ئەوانیشدا، ئاییناسەكان بە پلە یەك دێن، كاتێك لەنێو باسەكانیاندا هەندێك ئاماژە بە ئایین و باوەڕی سەردەمەكەیان كردووە. لەم بوارەدا (بەغدادی/429ك-1037ز) وەك ئایینناسێكی عەرەبی و ئیسلامی لەسەر ڕێبازی سوننە، لەو بەرهەمەیدا بۆ كۆمەڵە ئایینییەكان و لەنێونیاندا كۆمەڵە ئیسلامییەكان تەرخانی كردوون، هیچ ئاماژەیەكی بە كورد و باوەڕ لە كوردستان و بوونی كەسایەتییەكی كورد لە دامەزراندنی یەكێك لە ئایین و ئایینزاكانی مێژوو نەكردووە. تەنانەت (ئایینی زەردەشتی) لە ڕیزبەندی ئایینە دووانەپەرەستی و شەیتانپەرەستەكان تۆمار كردووە! ئایینی ئێزدیشی بە ناوی (یەزیدی) و وەك لقێكی دەرچوو لە ئایینی ئیسلام پێناسە كردووە، كە لە هەردوو تێڕوانینەكەدا بەهەڵەدا چووە!

(ئیبن حەزم/456ك/ 1064ز)یش وەك ئایینناسێكی ئەندەلووسی و لەو بەرهەمەی بۆ مێژووی ئایین و ئایینزاكان و باوەڕی ئایینی بە ناوی (الملل والاهواء والنحل) دایناوە، سەرباری بایەخی بە تۆماری مێژووی ئایین و ئایینزا و باوەڕ و كەسایەتییەكانی مێژوو، هیچ ئاماژەیەكی بە ئایین و باوەڕی كورد نەكردووە.

لە باسی ئایینەكانی (میترایی، زەردەشتی، مانی، مەزدەك)یشدا، مێژووی ئەوانی بۆ فارسەكان گێڕاوەتەوە! لەكاتێكدا جگە لە (مەزدەكی كوڕی بامداد)ی پەیامبەری ئایینی مەزدەكی، هیچ یەك لە (زەردەشت كوڕی پورشاسپ) پەپامبەری ئایینی زەردەشتی و (مانی كوڕی پاتك) پەیامبەری ئایینی مانی، فارس نەبوون و لە مەڵبەندی فارسەكانیشەوە دەرنەكەوتوون.

(ئەلشەهرستانی/548ك- 1153ز)یش وەك ئایینناسێكی دیكە كە دوای (ئیبن حەزم) سەرقاڵی هەمان بوار بووە، لە كتێبی (الملل والنحل) سەرباری ئەوەی وەك (ئیبن حەزم) ئایینەكانی (زەردەشتی، مانی، مەزدەكی) بە (دوانەپەرەست) پێناسە كردووە و بۆ فارسەكانی گێڕاوەتەوە، (ئایینی ئێزدی) بە (یەزیدی) تۆمار كردووە و وەك لقێكی كۆمەڵەی خەواریج لێی ڕوانیوە، مێژووی ئایینەكەشی بۆ (یەزیدی كوڕی ئەنیسە) گێڕاوەتەوە، كە ئەوەش هەڵەیەكی گەورەی بەرهەمەكەی بووە.

(فەخرەئەددینی ڕازی/606ك- 1310ز)ش وەك ئایینناسێك لە كتێبی (اعتقادات فرق المسلمین والمشركین) سەرباری ئاماژەدان بە ئایینەكانی (زەردەشتی، مانی، مەزدەك) و ناساندنیان وەك (سێ) ئایینی دووانەپەرەستی، ڕیشەی ئایینەكانی بۆ فارسەكان گێڕاوەتەوە، لەكاتێكدا وەك ئاماژەمان پێ دا، جگە لە ئایینی (مەزدەكی) (دوو) ئایینەكەی دیكە فارسی نەبوون، (زەردەشتی) ئایینێكی كۆنی كوردستانی بووە و (مانی)ش ئایینێكی بابلی و عێراقی بووە، تا ئێرانی و فارسی.

لەنێو زمانناسەكانیش (ئین مەنزوور/711ك-1311ز)، لە بەرهەمەكەیدا (لسان العرب)، كوردی وەكوو كۆمەڵێكی سەربەخۆ و دیار باس كردووە، بەوەی پاشكۆی هیچ پێكهاتە و كۆمەڵ و ڕەچەڵەكێكی تر نەبووە. ئەوەش وەك زمانەوانێكی عەرەب كارێكی كەمبایەخ نەبووە (كورد) وەك پێكهاتەیەكی سەربەخۆ بناسێنێت و ڕیشە و نەژادی بۆ هیچ پێكهاتەیەكی تر نەباتەوە.

(ئیبن دورەید/321ك-933ز)ش لە بەرهەمێكیدا بە ناوی (جمهرە اللغە) باسی رەچەڵەكی كورد كردووه و ریشەی كوردەكانیشی بۆ (كورد كوڕی عومەر كوڕی مەزیقیا كوڕی عامر كوڕی مائەلسما) گێڕاوەتەوە. مەبەستی ئەویش لە گێڕانەوەی كورد بۆ ئەو بنەچەیە، لە مێژووەكەی نەبووە، بەڵكوو لە هاوشێوەی ناوی (كورد) و (كوردی كوڕی عومرۆ) بووە، كە لە بنەماڵەی لەخمی عەرەبی بووە لە باشووری عێراق.

ئەو بنەماڵەیەی لەلایەن (عومرۆی كوڕی عودەی كوڕی نەسری كوڕی ڕەبیعەی لەخمی/268- 328ز)و دوای كۆچی دوایی (جوذیمه)ی خاڵی لە بەری باشووری خۆرئاوای عێراقی ئیمڕۆ گەیشتنە دەسەڵات و (میرنشینی مەنازیرە)ی عەرەبی دامەزراند. خودی میرنشینەكەش تا سەرەتای سەدەی حەوتەمی زایینی بەردەوام و پایتەختەكەشی شاری (حیرە) بوو. هەر بۆیە مێژوو و ڕەچەڵەكی (كورد) زۆر لەو بنەماڵە و دەوڵەتە كۆنترە. ئەم هەڵەیەش بەسەر (فەیروز ئابادی/817ك-1414ز)دا تێپەیوە. لە ئاماژەیەكی تریشدا (فەیروز ئابادی) عەرەبە قەحتانییەكانی بۆ كورد گێڕاوەتەوە، بەڵام وەك ڕیشەی كورد نا، بەڵكوو وەك نەوەی (كوردی كوڕی عومەر)، كە ئەوەش هەڵەیەكی تر بووە.

لەنێو ئەدیب و نووسەران و ئەوانەی لە دەرگای ئەدەبەوە ئاوڕیان لە مێژووی كۆمەڵ و نەتەوە و گەلەكان داوەتەوە، (ئیسفەهانی/280ك/883ز)یە. ئیسفەهانی لە بەرهەمەكەیدا (الاغانی) تەنیا دوو جار ناوی كوردی هێناوە. جاری یەكەم دەیلەمییەكانی بە كوردەكانی تەبەرستان ناو بردووە. جاری دووەم عەرەبەكانی بە كوردەكانی سوورستان زانیوە. لەكاتێكدا هیچیان كورد نەبوون.

(ئیبن عەبدولڕەبە/328ك/ 939ز)ش وەك هۆنەر و ئەدیبێكی ئەندەلووسی لە بەرهەمەكەیدا (العقد الفرید) لە چەند شوێنێكدا ئاماژەی بە (كورد) داوە. یەكێك لەو ئاماژانە باسكردنی ڕیشەی كورد بووە لەنێوان عەرەب و فارسەكاندا، بەوەی هەریەك لەو (دوو) نەتەوەیە كوردیان بۆ ریشەی خۆیان گێڕاوەتەوە. هەروەها ئاماژەی بە كۆمەڵێك لێكچوونی نێوان كورد و عەرەبەكان كردووە. هەر لە خەسڵەت و كولتوور و فەرهەنگەوە، تا بە ئایین و لایەنی كۆمەڵایەتی دەگات.

(ئیبنولنەدیم/383ك- 913ز) لەگەڵ ئەوەی خاوەنی كتێبی (الفهرست)ە، بەڵام جگە لە ئاماژەدان بە چەند مەڵبەندێكی وەك (شارەزوور، جزیرە، هەمەدان)، هیچ ئاماژەیەكی بە كوردبوونی ئەو مەڵبەندانە و كەسایەتییە سیاسی و ئایینی و كۆمەڵایەتییەكانی كورد نەكردووە.

لە كۆی ئەو تۆمارانە و دەیان و سەدان تۆماری تری ئایینناس و زمانەوان و ئەدیب و هۆنەری عەرەبی و ئیسلامی، كە كورتەیەكیمان هەڵبژارد، گەیشتینە ئەوەی، كە كورد وەك پێكهاتەیەكی كۆمەڵگای دەوڵەتانی خەلافەتی ئیسلامی و دەرەوەشی، لەپاڵ مەڵبەند و ناوچە و هەرێمە كوردنشینەكان، كەم تا زۆر جێگایەكی تایبەتیان لە بەرهەمەكانی ئەواندا داگیر كردووە. ئەوەش لە لایەك بۆ بایەخی ئەو مەڵبەند و ناوچە و هەرێمە كوردنشینە گەڕاوەتەوە، كە تا ئاستێك پێگە و ڕۆڵی خۆیان لەسەر مەڵبەند و ناوچەكەیان و ڕووداو و گۆڕانكارییە سیاسی و ئایینی و كارگێڕی و ئابوورییەكان هەبووە.

لە لایەكی دیكەوە بۆ ویست و ئارەزوو و تامەزرۆی ئەوان، كە هەوڵیان داوە (كورد) وەك پێكهاتەیەكی ئەو دەوڵەتانە بناسن. دیارە پەراوێزخستنی ڕۆڵی كورد و مەڵبەندەكانیان لە ڕووداوەكانی سەدەكانی ناوەڕاست و قۆناغی مێژووی ئیسلامیدا، كارێكی ناتەواو بووە، هەر بۆیە بەشێكی زۆری ئەوانیش بۆ ناتەواوبوونی بەرهەمەكانیان لە ئاماژەدان بە كورد و ڕۆڵ و پێگەیان خۆیان دوورەپەرێز نەگرتووە.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.