سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

پرسی فێمێنیزم و كێشەكانی ژنی كورد

05/03/2022



سوهەیلا مێهەمی

جیهانی واقیع جیهانێكە، كە یەكەم مەرجی ژیانەوەی لە ڕووی سیاسەیەوە هەبوونی دوو ڕەگەزی باڵادەست و بندەستدا بووە؛ هەبوونی چینایەتی و دابەشكردنی مرۆڤەكان لە ڕووی ڕەگەز، بنەچە، ڕەنگی پێست، زمان، ناوچە و تاد.. بۆ كەسانی خاوەن دەسەڵات بناغە و بنیاتی دەسەڵاتی مادیی پێوە بووە، وەكوو بە كۆیلەكردنی ڕەشپێستەكان بۆ بەكارهێنانی هێزی كاری ئەوان؛ لە زیادكردنی سامان بۆ خاوەن دەسەڵاتەكە. سیاسەت هەر لە سەرەتای بوونەوە لە دوو چەمكی دەسەڵاتی زاڵ و بن دەست پێكهاتووە  و كەسێك كە بن دەستە قەد ناتوانێت و نەبووە كە دەوری دەسەڵاتداری زاڵدا، بگیڕێت. سیاسەت لە شێوەی زاڵیدا دەتوانێ دەگیركار بێ لە شێوەی چینایەتی، ڕەگەز، ئیتنیك و تاد... بزوتنەوەی فێمێنیزمی و شوناسخوازی كوردیشی لە بەر گرتووە و ئەم بازنەیە بە لە بەرچاو نەگرتنی ئەم چەمكانە دەبێتە هۆی ناڕەزایەتی و هەبوونی بزافێك بۆ پێناسە و بوونی خۆی دەردەبڕێ. داخوازییەكانی ژنی كورد لەم بازنەیەدا؛ ڕۆژانە بەهۆی شوناسی كوردبوون و ڕەگەزی ژنبوونی لە بەر چاو ناگیردرێت. توندوتیژی چەند لایەنە بە سەر ژنانی كورددا زاڵە؛ بە پێچەوانە هەندێ ڕوانگە كە بەس توندوتیژی لە لایەنی نەتەوەیی و شوناسەوە لە بەر چاو دەگرن و لایەنی ڕەگەزی ناخەنە بەر چاو. بە بڕوای من دەبێ كۆمەڵناسان و دەرووناسەكان و لایەنە بزاڤییە ئازادیخوازەكان خۆیان لە تێۆری  و پێناسە دەقكراوەكان بپارێزن و چەمكی فمنیزمی كوردی  وەكو چەمكێكی زیندوو كە لە چەند لایەنەوە دەدرێتە بەر توندوتیژی، لێكۆڵینەوەی بۆ بكەن و وەكوو دیاردەیەك كە زیندووە و بەردەوام لە گۆڕاندایە چاوی لێ بكەن و شێوەی لە شێوەكانی ئایین و داخوازییەكانی ڕەگەزی بەردەوام لە گۆڕاندایە. توندوتیژی لە دژی ژنی كورد و ئەو ئەزموونە لە لایەن ژنی كورد هەموو توندوتیژییەكان لە خۆ دەگرێ بەهۆی ڕەگەز و چینایەتی و شوناس و ناوچە و جوگرافیا و نەبوون و نەهیشتنی دەرفەتی ئاشنایی بە ماڤی مرۆڤایەتی ژنێك و هتد. كە چەند دەسەڵاتی زاڵی سیاسەت و دەسەڵاتی ئایین و دەسەڵاتی ڕەگەزی سەرتر، هۆكاری ئەم توندوتیژیییەیە كە لە هەمبەری ژنی كورد. كە لە شێوەی یەك دەیەڵاتی تەبا؛ ماڤی ژن لە بەر چاو ناگرن. 

ئەزموونی توندوتیژی ژنانی كورد لە ئەم سێ ڕێیانەدا؛ بە دوو چەمكی بن دەستی نەتەوە یا شوناس و ڕەگەز؛ لە چوارچێوەی پێناسەی دەسەڵاتی فێمێنێستی ئێراندا لە دژی ژێر دەستی ڕەگەزی و لە چەمكی داخوازی و پێناسەی نەتەوەییدا دەخرێتە پەراوێزەوە، چونكە توندوتیژی دژی ژنی كورد بە تەنیا بەرهەمی سیاسەت یا ئایینەوە نییە، ئەمە بەرهەمی هەر دوو چەمكە كە ڕەنگدانەوە یاسای زاڵە لە ساڵانی ڕابردوودا ژنكوژی بە ناوی كوشتنی نامووسی و چەمكێكی ڕێگە پێدراوی دەدەن و ژن وەكوو نامووسی پیاو دەبێ هەموو مافە ڕەواكانی مرۆڤایەتی لێ زەوت بكردرێت و دەربەست لە خزمەتی پیاودا بمێنێتەوە تا كوو دوچار كوژران نەبێ. ژنی عاقڵ، ژنی بەحەیا ژنی بن ماڵ، دایك، ژنێكی گوێڕایەڵە هەموو دەركەوتەی دەسەڵاتی زاڵی ڕەگەزایەتییە كە هەموو ڕێگاكان لە ژن تووند دەكاتەوە بۆ چەوسێنەری زیاتر. 

لە ڕاستیدا ژنی نەتەوەی زاڵ هیچ كێشەیەكی ئیتنیكی، زمانی، ئایینی و چینی بن دەستی نییە و ئەگەر ئێمە سێ گۆشەیەكمان هەبێ بۆ  پیشان دانی هەڵاواردنەكانی ژنان لە چوارچێوەی ئێراندا ژنێكی فارس زمان لە سەرەوەی سێ گۆشەكەیە و ژنی كورد لە خوارەوەی ئەو سێ گۆشەیە دادەنرێت، لە ڕاستییدا كاتێك باس لە سەر مافی ژنێك دەكرێ لە ئەو بازنەیەدا مەبەست ژنێكە كە لە چینی باڵادەستە كە هەندێ مافی تایبەتی پێی داون، بە دانانی ژن لەم بازنە دیاریكراوەدا، دیارە ژنانی ئیتنیكیتر لەم بازنەیەدا ناگونجن و پەراوێز دەخردرێن. بە لە بەرچاو گرتن و دانانی یاسای هەڵاواردن؛ هەموو ئەو توندوتیژیانەی دژ بە ژن ڕووندەبێتەوە و دەكرێ بە گۆڕانكاری یاساكان ئەو توندوتیژیانەی نێو كۆمەڵگا ئاستی زۆر بهێنرێتە خوار. ڕاستە كە لە سەر ئاستی فەرهەنگی و ڕۆشنبیری كۆمەڵگا دەبێ ئیش بكردرێت و سڕینەوەی نەریتە داڕزاوەكانێك كە لە بیری بەرتەسك سەرچاوە دەگرێ كار بكردرێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە یاسا ڕۆڵێكی گرینگی هەیە بۆ كەم كردنەوەی ڕێژەی توندوتیژی لە نێو كۆمەڵگادا.

گرینگی ڕۆڵی یاسا لە بەرەو پێشچوون یان سەركوتی بزووتنەوی مافخوازی ژنان

بێگۆمان یاسا یەكێك لە ئامرازە هەرەگرینگەكان بۆ بەرەوپێش چوونی بزووتنەوەی یەكسانیخوازانە و مافخوازانەی ژنانە. یاسای بنەڕەتی وڵاتان دەتوانێت كاریگەری ئەرینی یان نەرینی لە سەر بزووتنەوەی ژنان بێت.

كاتێك كە ژنان لە كۆمەڵگایەك هەست بە چەوساندنەوە دەكەن، ئەمە دەرخەری وشیاربوونەوەی كۆمەڵگا و بەتایبەت ژنانە لەسەر خواست و مافەكانیان. ژنان بەرپرسیارنە دەچنە نێو ڕیزی خەبات لەدژی چەوساندنەوەیان و ئەو هەڵاواردنانەی كە بەرەوڕووی دەبن، هەوڵ و تێكۆشانی خۆیان وەگەڕ دەخەن بۆ گەیشتن بە مافە ڕەوا و ئینسانییەكانی خۆیان. لەم قۆناغەدا گرینگی ڕۆڵی یاسا دەردەكەوێت، لە ئەگەری ئەوەی كە خواستەكانی ژنان بڕواتە نێو یاساوە و مافەكانیان یان بەشێك لە مافەكانیان ڕەچاو بكات ڕێگا خۆشكەرە بۆ ئەوەی ژنان بە ئامانجەكانیان بگەن و بزووتنەوەكەیان بەهێز دەبێت. وەكوو ئەوەی كە لە وڵاتانی ڕۆژاوایی  و پێشكەوتوو یاسا پاڵپشتی ژنانە و بەشێك لە مافەكانیان بۆ دەستەبەر بووە؛ دەبینین كە بە پاڵپشتی یاسا ڕۆژانێك وەكوو ۲٥ی نۆڤامبر و ٨ی مارس تێكەڵ بە كولتووری ئەو وڵاتانە بوو.

هەڵاواردنی ڕەگەزی جیا لە هەڵاواردنی نەتەوەیی نییە كە دەبێتە ستەم و زوڵمی دووبەرابەر لە هەمبەر ژنی كورد؛ لە ڕاستییدا بزووتنەوەكانی فێمێنیزمی كە دەبێ چەمكی ئازادیخوازی و یەكسانی بپارێزن هەندێ جار دەبینین لە فێمێنیزمی ئێرانیدا؛ هەندێ جار هەڵوێستێكی دوو لایەنەیان لە كەناری باسی بە خاوەن بوونی ژنان لە لایەن ڕەگەزی پیاوسالاریدا هەیە لە هەمبەر ئازادیخوازی ژنی كورددا، دەبینین هەر ئەو ژنانی فمنیست كە سكاڵایان بەرزە لە دژی بە پیاوسالاریدا؛ باسەكە دەگاتە ژنی كورد، زۆر ئاشكرایە لە ڕوانگەی پیاوسالارییەوە، بۆ كێشەكانی ژنی كورد دەڕووانن. ئەو ڕخنانەی كە لە ژنی كورد دەگرن بە هۆی چەك هەڵگرتنی ژنان لە هەمبەرشەڕی داعیش زۆر بێ مانایە بە بڕوای من تەنانەت بزووتنەوەی فێمێنیزمیش دەتوانێ بۆ شەڕێكی ناڕەوا خۆی بە چەك بكات كاتێك هەفپەیڤین لە ڕفاندن و توندوتیژی سكێكسی و كوژران بێ واتایە ژنێك دەبێ داكۆكی بكا لە خۆی.

لە ئێستادا ئێمە لە گەڵ دوو ڕۆانگەی فێمێنیزمییدا ڕووبەڕوو دەبینەوە كە دوای دوو ئاراستە فیكرییدا كەوتوون؛ لیبرالیزم كە بانگەشەی سیستەمی سەرمایەداری دەكا و ماركسیزم كە ڕەخنە دەگرێ لە پێكهاتەی فیكری لیبرالیزم؛ لیبراڵ فێمێنیزم پشتگیری چینی باڵادەست دەكا جیا لە شێوەی دەسەڵاتداری (ڕەنگە فاشیست ، دیكتاتور ..) كە نێو  دەزگا دەوڵەتییەكاندا دەبێتە نوێنەری ژنان و لە سەرچاوە ئابوورییەكان بۆ خۆ سوود وەر دەگرێ، خوازیارە ژنانی چینی باڵادەست لە شوێنە دەوڵەتییەكان ببنە خاوەن كار و پیشەی خۆیان و چینی ژنی هەژار و پایین دەست لە بیر دەكا، بەڵام بە گشتی خەباتی ژنان بە درێژایی مێژوو بۆ دەستەبەر كردنی ماڤە ڕەواكانیان و ڕزگاری لە كۆت و بەندی پیاوسالارییدا بەردەوام بووە و مێژووێكی زۆر درێژی هەیە و هەر لە درووستبوونی شارستانیەت مرۆڤی ئازادیخواز هەوڵی ئەوەی داوە كۆیلەتی و دیلبوون بسڕدرێتەوە و بۆ بە كولتووریكردنی ئەم هەوڵە بەردەوام كەسانێكی ڕووناكبیر لە حەول و تەقەلادا بوون بۆ مسۆگەركردنی مافی تاك. لە كوردستاندا ژنانێكی تێكۆشەرمان هەیە، ڕەنگە دووچاری زۆر كۆسپ و تەگەرە بن لەم ڕێگایەدا هەر چەند بچووكیش بێ ئەو دەستكەوتانەیان، بەڵام بەردەوامن گەورەترین كێشەی ژنی كورد لە ئەم سەردەمەدا كە گەیشتن بە مافی ڕەوای مرۆڤایەتی دوا دەخات سەڕەتا هەبوونی یاسای دژە ژنە كە یاسا لە ڕووی ئایینەوە ساز كراوە؛ كە دەبوایە  بە پێی ڕەوتی سەردەم گۆڕانكاری تێیدا هەبوایا وەكوو ئەوەی ژن موڵكی پیاوە و دەبێ لە سەر هەموو وردەكارییەكانی ژیانی پیاوێك بڕیار بدات، ئەوەی دیكە هەبوونی نەریت و كولتوورێكی باوە لە ناو خەڵكدا كە ژن بە پێوەرەكانی هەزاران ساڵ لەوەو پێش لە بەر چاو دەگرێ، كە واتە كۆمەڵگا و ئاستی ڕووناكبیری خەڵكەكەی دەبێ گۆڕانكاری بە سەر بێ و گرینگترینیش ئەوەی یاساكان یەكسانی و دادپەروەری لە بەر چاو بگرن و بە پێی مافی مرۆڤی جیهانی شرۆڤەی بۆ بكات. ڕاستە ئەم كێشانە زۆر لە كۆمەڵگای كوردیدا وەكوو زۆربەی ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرچاون و بەڵام پیاو  نابێ چەمكی فێمێنیزم بە شتێكی نامۆ بزانێت و تێفكرینی ئەوەی هەبێ ئەمە وەكوو چەكێك لە دژی پیاو بە كار دەبرێت دەبێ پیاویش هەوڵبدات لە پەراوێز خستنی ژن دەنگی هەڵبڕێت و  داواكاری مافی یەكسانی ژن و پیاو بێ. وەكوو هەندێ كەس كە دەڵێن فێمێنیزم ئەندێشە و تێفكرین و قوتابخانەی ڕۆژئاوایییەكانە و لە كوردستاندا نابێ ئەو قوتابخانەیە وەكوو ئەندێشەیەكی مافخوازانە بە كار ببردرێت. ئەو بڕوایانە هەیە سروشتی ژن لە بنەڕەتدا هەر وایە و نابێ ئەو مافانە بە ئەو بدرێت، كە ئەمانە دیارە سەرچاوە فیكرییەكەی لە ئایینەوە وەرگیراوە كە بڕوایان ئەوەی ئایینی ئیسلام هەموو مافەكانی  مرۆیی بە ژن داوە، ئەمانە دەبێتە بەربەستێك لە بەر دەم بزاڤی ڕزگاری خوازی و یەكسانیدا. بزوتنەوەی ئەندێشەی ژنی ئازاد تا ڕادەیەك كاریگەری داناوە لەوەی كە سیستەمێكی چەوسێنەر و كۆمەڵایەتی و ئابووری زاڵ بە سەر چینی ژناندا پیشان دەدات.

دەبێ بە كردەوەكردنی بزاڤی ڕزگاریخوازی و دادپەروەری ڕێكارەكان بخرێتە ڕوو، لێرەدا دەبێ شیكردنەوەیەكی بنەڕەتیمان هەبێ لە كێشەكانی ژنان و ئینجا بۆ ڕێكارەكانی بگەڕێین، كە بە هۆی بەربەستی زاڵ هێشتا نەیتوانیوە ببێتە پاشخانێكی فیكری و مەعرەفی لە نێو كۆمەڵگادا. بۆیە هەمیشە ڕووبەڕوومان دەكاتەوە لە پارادۆكسەكاندا، لە میدیاكان بە تایبەت بۆ پێناسەی ژن، بەرنامەیەك داڕژراوە كە ڕەنگە ڕیشەكانی لە لیبراڵیزمدا بدۆزینەوە، دەركەوتنی ژنێك بە چەندەها نەشتەرگەری جوانكاری و پێناسەی ژنێكی باش لە فیلەر و بۆتۆكس و جۆرەها پرۆتین كە بە لەش و لارییەوە دووراوەتەوە لێرەدا ئەندێشە و زهنییەتی ژن لە پەراوێز یا تەنانەت سڕاوەتەوە و خودی ژن لەم بە كوێلەكردندا ڕۆڵی هەیە. بە كارهێنانی خودی ژن لە خزمەتی سیستەمێك كە بۆ بە كەرەستەكردنی هەر شتێك هەوڵدەدا لە بازاڕەكانی ئابوورییدا. بە كاڵاكردنی ژن هەر خۆی بۆ  پەسەندكردنی لایەنی پیاوانە دایە و دیسانەوە مەیل و خواستی پیاوە كە دەبێتە پێوەر؛ كە بە هەڵە ئەم نەشتەرگەرییە مۆدیڕنانە بە ناوی ماف ناوی لێ دەبەن و ئۆبژەبوونی ژنان لە جیهانی مۆدێڕنیشدا بە شێوەگەلی جیاواز هێشتا درێژەی هەیە.

شێوەی پەروەردە كردنی تاكی ئەم كۆمەڵگا لە ڕووی عادەت و باودا تێپەڕ نەبووە؛ بە شێوەیەك كە بۆ هۆشیار بوونەوەی منداڵەكانمان هەوڵبدەین، پەروەردەكردنی هزر و ئەندێشەیەك كە ڕێز لە هەموو چین و تووێژ و تەنانەت هەموو بوونەوەركان بگرێت،  كە پرۆسەیەكی درێژخایەنی پێویستە، بەڵام بە گشتی باس لە سەر توندوتیژییە لە سەر چینێكی كۆمەڵگا كە نیوەی ئەو كۆمەڵگایە لە خۆ دەگرێ و بە بیانووی شەرەف و نامووس ژنان بە دەستی پیاوان دەكوژرێن و یا ژن لە چوارچێوەیەكی بێ هێواییدا خۆی دەسوتێنێت و خۆی لە ناو دەبا و لە ڕاستییدا هیچ هەوڵێكی بنەڕەتی و ڕادیكاڵ بۆ لە ناو بردنی ئەو یاسایانە نادرێت كە ژنی كوژراو بە تاوانبار دەزانێ و پیاوی بكوژ دوای ماوەیەك دەستبەسەر كردن ئازاد دەكرێ و یاسا مافی كوشتنی پێ دەدا و لێرەدا دەسەڵاتی سیاسی پەنچە دەخاتە نێو ژیانی تاكەكان هەر وەها كە فوكو ئاماژە بەوە  دەكات باس لە سەپاندنی دەسەڵات بە سەر ژیاندا دەكا؛ ئەگەر زلهێزی بۆ هیچ كەس گونجاو نییە بۆچی پیاو چ بە ڕەوشت و چ لاواز؛ بە شیاو دەزانین كە دەسەڵاتی تەواوی بە سەر ژنێكەوە هەبێ؟ كە گەندەڵی دەسەڵات لێرەدا خۆی پیشان دەدا. یاسای سەردانەواندن لە ئێستادا لە ژیانی هاوبەشی ڕوو دەكاتە ژن، كە پارادۆكسێكە لەگەڵ ژیانی مۆدێڕنی ئێستا و بە هۆی  یاسا و نەریتەكانی نێو كۆمەڵگادا كە هەموو دژە ژنن، ئەوە مسۆگەر نابێ كە دوو  كەس هەموو شتێكی ئەو ژیانە لە بەین خۆیاندا بەش بكەن و كەسێك دەسەڵاتی تەواوی نەبێ و كەسێكی دیكەیان بن دەست بێ بە هیوای جیهانێك پڕ لە تەبایی و یەكسانی و دادپەروەری و هۆشیاری.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.