سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

مەرقەدەکەی عەبابەیلێ گۆڕی هیچ کام لەئەبو عوبەیدەکان نیە!؟

06/03/2022


 

کارزان کۆیی

 

گوندی عەبابەیلێ یان گوندی سازگار (مێژوویەکی شێوێندراو)

 

عەبابەیلێ گوندێکە دەکەوێتە رۆژھەلاتی شاری ھەڵەبجە، لەدامێنی چیای شنروێ، ئەم گوندە لەسروشتی دروست بوونیدا وادەردەکەوێت پێش هاتنی ئایینی ئیسلام گوندێکی گەورەو ئاوەدان بووە، بەڵگەش بۆ ئەوە بونی چەندین (شوێنەوار و گۆڕە) لەنێو ئەم گۆڕانەشدا کوپە و گۆزە دۆزراونەتەوە مێژووی دروستکردنیشیان بۆ ساڵانێکی زۆر پێش مێژووی ئیسلام دەگەڕێتەوە، شێوە و شێوازی گۆڕەکانیش جیاوازە لەوگۆڕانەی بەدەستوری ئیسلام نێژراون، دەوترێت گوندی عەبابەیلێ سەرەتا ناوی (سازگار) بووە، بەداخەوە من هیچ سەرچاوە و بەڵگەیەکی دروستم دەستنەکەوت ئەوناوە بسەلمێنێت یاڕەتیبکاتەوە، بەڵام  سروشتی جوانی خودی گوندی عەبابەیلێ و ئەو هەموو کارێزو ئاوە سازگارەی هەیبووە دەکرێت بکرێتە بەڵگە بۆ ئەو ناوە جوان و پێناسە سروشتیە‌یی کەپێشتر ناوی گوندی (سازگار) بوبێت، زۆر بەداخەوە چەند هەوڵمدا لەسەر مێژووی گوندی "عەبابەیلێ"ی پێش هاتنی ئایینی  ئیسلام و دواتریشی شتێکی وام دەست نەکەوت کە پێناسەیەکی شایستەی بەقەد گەورەیی خۆی پێ بدەم، بەڵام لێرەدا بەئەرکی دەبینم ستایشی هاوڕێی بەڕێزم (شێخ جەمالی موزیع) بکەم، کە یەکێکە لەهاوڕێ نزیکەکانم و بەهۆی ئەو پەیوەندیە ڕوحیەی هەمانە، زۆرجار بەوردی باسی لەسروشتی جوانی عەبابەیلێ و گەورەیی وخەبات و ڕۆشنبیری خەڵکەکەی و مێژووە پڕ لەشانازیەکەی بۆدەکردم، ئەوەش بووە سەرچاوەیەکی بەسوود بۆ ئەم پێشەکیە، وەئەوەی لەم پێشەکیەشدا ئاماژەم پێداوە هەر هەمووی هەڵقوڵاوی ناخی گێرانەوەی ئەو هاوڕێ بەڕێزەمە... گوندی عەبابەیلێ وەك شارە دێیەك دانیشتوانێکی زۆری تێدابوە و سەرقاڵی بەخێوکردنی ئاژەڵ و کشتوکاڵ و توتن و باخداریی بوون، بەتایبەت باخی هەنار کەزۆر شارەزاو کارامەبوون تێیدا بەوهۆیانەوە بژێوی ژیانیان بەدەستهێناوە، دانیشتوانی ئەم گوندە کەم ماڵیان هەبووە باخی هەناری نەبووبێت، لە وەرزی هاوین و کاتی پێگەیشتنی هەناریشدا زۆرێك لە خێزانەکان لەناو باخەکاندا (کەپر و هەرزاڵ)یان دروست دەکرد و هەر لەوێش ئەمانەوە تاوەرزی پایز، هەناری عەبابەیلێ زۆر تایبەت و بەلەزەت و بەناوبانگ بووە بەجۆرێك زۆر هەڵبەست و گۆرانی و پێناسی تایبەتی پێدا هەڵدراوە،  لەناو گوندی "عەبابەیلێ"‌دا بازارو دوکان و چایخانەی تێدابووە لە ناوەڕاستی گوندەکەشدا شوێنێکی زۆر جوان و دڵگیر هەبووە پێی وتراوە(سەرحەوز) چەندین داری گەورە و کۆنەساڵی تێدابووە و بەهەر چواردەوریدا ئاوێکی زۆر هاژەی دەکرد، ڕۆژانە پیاوان و گەنجەکان بۆ شتکڕین و یەکتربینین و بەسەربردنی کاتەکانیان لەوێ کۆبوونەتەوە، (کانی ژنان)ی عەبابەیلێ کەهەمیشە بە تریقەی پێکەنین وقاوقیژی ژنان بەناوبانگ بوو شوێنێکی دیکەی ئاوەدان و جوانی ئەم گوندە بووە کەڕۆژانە ژنانی عەبابەیلێ بۆ خۆشتن و جل و قاپ و قاچاخ شتن و بە (کونە) ئاوبردن هەمیشە جمەی هاتووە، لەبەر سەختی و هەڵکەوتەی شوێنەکەی کەهەمووی گاشەبەرد بووە تەنها (وڵاخی بەرزە)یان بۆئیش وکارەکانیان بەکارهێناوە (وەك دەگێڕنەوە لە شارەزایی و سەختی شوێنەکەیاندا لوتی گوێدرێژەکانیان هەڵقڵیشاندوە بۆ ئەوەی لە هەورازو شوێنە سەختەکاندا ماندوو تەنگەنەفەس نەبن) شێوەی دروستکردنی ماڵ و خانوەکانیان لە بەرد و قوڕ دوونهۆمی و سێ نهۆمی دروستکردووە هەمووی بەیەکەوە لکابوون و کوچەوکۆڵەنەکانی  هەمووی پلیکانە و بەردبوون زۆربەی ڕێڕەوەکان لەژێر ماڵەکاندا دروستکرابوو کەپێیان ئەوت (داڵان _ چوخمە) گوندی عەبابەیلێ بەشێوەیەك دڵگیر و جوان بووە، خەڵك لە ناوچە دورەکان و هەڵەبجە و دەوروبەر‌یەوە بۆ سەیران و گەشت سەردانیان دەکرد، گوندی عەبابەیلێ ناوێکی دیارو ئاشنا بە بیرەوەریی هەموومان، لە ئاستی مێژووە جوانەکەی ئەم گوندەو خەڵکە بەڕێز و تێکۆشەرەکەی و ڕاستکردنەوەی مێژوە شێوێندراوەکەیدا، بە ئەرکم زانی ئەم زانیاریە دروستانەی خوارەوە پاش شەونخونی‌یەکی زۆر کەهەرهەمووی بەڵگە و سەرچاوەی باوەڕ پێکراون بخەمە بەر دیدەی بەڕێزتان.

 

لە گوندی "عەبابەیلێ"دا مەرقەدێک هەیە بەناوی مەرقەدی (عەبابەیلێ) گوایە گۆڕی سەحابەیەکە، ئەم مەرقەدە ساڵی(١١٦٠) کۆچی کەدەکاتە (١٧٤٧) میلادی لەلایەن (سەلیم پاشای بابان)ەوە دروست کراوە{١} ((سەرنج: نووسەری ئەم کتێبە دەڵێت: سمیت القریة حسبما یقال بأسم القائد الأسلامي" أبي عبیدة الأنصاري" واتا ناڵێت: وایە بەڵکو دەڵێت: وەک دەوترێت.! . ک.ک.)) لەکاتی (زیارەتدا _ سەردانا) بۆئەم مەرقەدە، وابۆتە باو ئەوژنانەی منداڵیان نابێت داوای منداڵی لێدەکەن، کچانیش داوای مێرد و بەختی باشی لێدەکەن، خەڵکی بۆبەدیهێنانی نیازی دڵیان زۆر جار بەرد دەلکێنن بەکێلەکەیەوە، گوایە گەر بەردەکە لکا بەکێلەکەوە ئەوا (ئاواتیان _ مەقسەدیان _ نیازیان) حاسڵ دەبێت، چەند بەردێک هەن لەنێو ئەومەرقەدەدا شێوەیان جیاوازە، هێندێک لەوانەی بۆ بەدیهێنانی مەرامێکی تایبەت زیارەتی دەکەن، ئەو بەردانە لەسەریەک دادەنێن، گەر بەردەکان نەکەوتن و لەسەریەک وەستان، ئەوا دەڵێن نیازمان حاسڵ دەبێت، وەک یاری (المیسر – مەیسەر) لەسەردەمی جاهیلیدا دەیانکرد ولەقورئانیشدا ئاماژەی پێدراوە،  جاران هێندیك لەژنان گونیە یا پەڕۆ و بەتانیان دادەخست لەژێر داری مەرقەکەدا و چاوەڕوانیان دەکرد تا مێرویەک یاڕیقنەیەک بکەوێتە ناویەوە بەوەدڵخۆش دەبوون و دەیان خوارد گوایە نیازیان دێتەدی، خەڵکی بەتایبەت لەڕۆژانی چوار شەمە و هەینی زیاتر سەردانی ئەم مەرقەدە دەکەن، لەکاتی چونە ژوورەوەدا واپەیڕەوکراوە ڕوبەڕو دەچنە ژورەوە پاشان پشتاو پشت دێینە دەرەوە، کاتی خۆی زۆر کەم منداڵ هەبوو لەهەڵبجەو ناوچەکانی دەوروبەری  پەڕۆیەکی سەوزی ئەومەرقەدەی وەک (موفەڕک) بەسنگەوە یا بەمەچەکیەوە یان لەملیدا‌ نەبێت یا خۆڵی مەرقەدی عەبابەیلێی دەرخوارد نەدرابێت، ئێستا وای دەبینم  ئەودیاردانە هێدی هێدی بەرەو نەمان دەڕوات.

 

 

لەسەر ئەم مەرقەدە خەڵکی سادە و هێندێک لەپیاوانی ئایینی، بەبێ هیچ سەرچاوە و بەڵگەیەک دەڵێن: لەخوار شاخی شنروێ شەڕێکی خوێناوی کراوە لەنێوان سوپای ئیسلام و کافرەکاندا، لەو شەڕەدا موسڵمانەکان شکاون (ئەبوعوبەیدەی) سەرکردەشیان ملی پەڕێنراوە و هێناویانە بۆ ئەو دێیە، لەوێ بەخاکیان سپاردوە بۆتە ئەم مەرقەدە، دێکەشیان بەناوی ئەو سەحابەیەوە ناوناوە، گوایە لەبەرئەوەی ناوی ئەوسەحابەیە بۆ لێدوان و ئاخاوتن بەزمانی کوردی سەخت بووە هێدی هێدی لە (ئەبوعوبەیدە)وە بۆتە عەبابەیلێ، من پێم وایە ئەم بۆچونانە هەرهەمووی قسەی سەرتەنور و هەڵبەستراوە، لەبەر ئەوەی لەهیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی مێژوویی و مێژووی ئیسلامیشدا کەجێگەی باوەڕ و متمانەبێت باس لەڕوداوی وانەکراوە، جگەلەهێندێک سەرچاوەی بێ بەنەما و پیاوانی ئایینی لەمەڕخۆمان نەبێت کەبەبێ هیچ بەڵگەیەک هێندێکیان دەڵێن: ((ئەوە گۆڕی "أبو عوبيدە جەڕاح"ە هێندێکیشیان دەڵێن: نەخێر ئەوە گۆری "أبو عوبیدەی أنصاری"ە)) لەکاتێکدا ئەوە نەگۆڕی (أبو عوبيدەی جەڕاح)ە نە هیچ ئەسحابەیەکیش هەیە بەناوی (أبو عوبیدەی أنصاری).

 

خوێنەری بەڕێز پێش سەلماندنی ئەوەی ئاماژەم پێداوە، بەدروستی دەبینم بۆ ئاشنابوونی بەڕێزتان و زانیاری زیاتر پێکەوە چاوێک بەو سەرچاوەنەدا بخشێنین کەبەبێ بنەماو سەرچاوە چۆن چەندین چیرۆکی درۆیان بۆ چەواشەکردنی خەڵکی دڵپاکی ئەم نیشتیمانە هەڵبەستووە، هێندێکیش لەپیاوانی ئایینی و مێزەر لەسەرانی لەمەڕ خۆشمان لەبری بەرگری و دەرخستنی ڕاستیەکان بەبێ هیچ زانیاریەک هاتوون گەواهیان بۆ ئەو درۆیانە داوە و پشت ڕاستیان کردۆتەوە.    

 

یەکێک لەوانە (موحەمەد مەردۆخی کوردستانی)ە ناوبراو لەکتێبەکەیدا بەناوی (مێژوی کورد و کوردستان) بەبێ ئاماژەدان بەهیچ سەرچاوە و بەڵگەیەک دەڵێت: ((ساڵی ١٨ی کۆچی بەفەرمانی خەلیفەی دووهەم، لەژێر فەرمانداری "ئیمام حسن" و "عەبدوڵای کوڕی عومەر" لەعێراقەوە بەرەو ئێران دەڕۆن "عبدوڵای کوڕی عومەر" و "ئەبوعبید الڵەی ئەنصاری" لەگەڵ پێنج هەزار سواردا چوون بۆ شارەزور، سوپای کورد بۆ بەربەستی هێرشی ئیسلام شەوێک لە "سیروان" بەرامبەر ئەو لەشکرە دەوەستن، لەیەکەم هێرشدا "ئەبوعبید الڵەی ئەنصاری" دەکوژرێت، لەهێرشی دووهەم و سێهەمدا موسڵمانەکان سەردەکەون و لاشەی "ئەبوعبید الڵەی ئەنصاری" لەدامێنی چیای شنروێ دەنێژن کەئێستا بۆتە عەبابەیلێ)){٢} موحەمەد مەردۆخی لەوکتێبەیدا بەبێ ئاماژەدان بەهیچ بەڵگە و بنەماو سەرچاوەیەک هەرلەخۆیەوە (ئەبو عوبەیدەی) کردووە بە(ئەبو عەبید الڵە) واتا ناوی خودای وەک پاشکۆ خستۆتە پاش ناوەکەی، ئەمەش هەڵەیەکی گەورە و چەواشەکارییەکی بێبەنەمایە، لەگەڵ ئەوەدا هەر لەخۆیەوە سەربەخۆ ناوی دووکەسی دیکەی بەبێ بەڵگە زیاد کردوە، یەکەمیان (ئیمامی حەسەن)ە دووهەمیان (عبدوڵای کوری عومەر)ە، بۆزانیاری بەڕێزتان (ئیمامی حەسەن) تائێستا لەهیچ سەرچاوەیەکدا ئاماژەی پێ نەدراوە کە بەشداری هیچ (فتوحاتێک- داگیرکاریەک)ی کردبێت لەم ناوچەیە و لەعێراقیشدا بەهیچ شێوەیەک، ئەم زانیاریە ناڕاستەش شایەنی ئەوەنیە کاتی ئێوەی بەڕێزی پێبگرین، بۆزانیاری زیاتریش لەسەر ژیانی (ئیمامی حەسەن)و بەژداری نەکردنی لەفتوحاتەکاندا هەرکەسێک دەیەوێت دەتوانێت سوود لەم سەرچاوانە وەربگرێت بۆ دڵنیایی{٣} {٤} {٥} سەبارەت بە(عەبدوڵای کوری عومەری خەتاب)یش لەهەمان کتێبدا (موحەمەد مەردۆخی) دەڵێت: (( لەدوای ناشتنی "ئەبوعبید الڵەی ئەنصاری" "عەبدوڵای کوری عومەر" چەند مانگێک لەو ناوچەیەدا مایەوە و لەجێگای ئاگردانی ئاگر پەرستەکان چەندین مزگەوتی دروستکرد، دواتر بەرەو هەورامان ڕۆیشتوە و لەشاری پاوەش مزگەوتێکی دروستکردووە)){٦} ئەمەش چەواشەکاری و درۆیەکی دیکەی هەڵبەستراوە، لەبەر ئەوەی (عەبدوڵای کوری عومەر) بەهیچ شێوەیەک نەهاتۆتە کوردستان، وەک لەسەرچاوەکانیشدا هاتووە کەسێکی دنیا نەویست بووە و بەژدای تاڵانی نەکردووە {٧} دواتر بەبەڵگەوە ئاماژەی پێدەدەین.

 

 

 یەکێکی دیکەش لەوانەی خۆی کردۆتە خاوەنی چەندین درۆی شاخداری دوژمنانی کورد و بوهتانەکانی دوژمنانی کوردی بەناوی خۆیەوە لەکتێبێکدا داڕشتووە بۆ ناودەرکردن و ڕەوایەتی دان بەکوشتنی کوردان و پیرۆزکردنی ئەو ئایینەی لەسەری ژیاوە (مەلا ڕەئوف سەلیم حەوێزی)ە ناوبراو لەکتێبەکەیدا بەناوی (کوردستان و ئایینی ئیسلام)دا دەڵێت: (( "عەبدوڵای کوری عومەر" لەکاتی گەڕانەوەی بۆعەرەبستان، واتا دوای داگیرکردنی کوردستان لەگەڵ "خالیدی کوڕی وەلید"دا لەمابەینی هەولێر و موسڵ تووشی چۆمێک دەبن، لەوێ پیرێژنێک دەبینن دەڵێت: من موسڵمانم بمپەڕێننەوە لەم ئاوە "عەبدوڵای کوری عومەر"یش هاویشتیە پشتی خۆی، دەڵێت: هەرچەندە خالید فەرمووی: ئەی "عبدوڵا" لەمەکری پیرەژنان ئەمین مەبە لێی گەڕێ، "عبدوڵا"ش دەڵێت: قەی ناکا، کاتێک دەگەنە قوڵایی ئاوەکە،  پیرێژنی سەگ  چەقۆیەکی گەورە لەباخەڵی دەردەهێنێت و دەیدا لەسەر دڵی "عەبدوڵا"و شەهیدی دەکات، هەرلەوێ "عەبدوڵای کوری عومەر" بەخاک دەسپێرن و گۆڕەکەی دەبێتە مەرقەد ئێستا ئەو مەرقەدە بەمەرقەدی "سوڵتان عبدوڵای عەرەب"ی ناسراوە)){٨} ئەمەش درۆیکی گەورەی بێبنەمایە و دوورە لەڕاستی دواتر بەبەڵگەوە دەیخەینە ڕوو، ((سەرنج: ببوورن نووسیمانە پیرێژنێکی "سەگ" ئەودەستەواژەیە نووسەر بەکاری هێناوە لەبەر ئەوە وەک خۆی نووسیومانەتەوە. ک.ک.)). 

 

 

یەکێکی دیکەش لەوانەی کۆمەڵێک درۆ و بوهتانی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی فارسی، بەبێ هیچ سەرچاوە و بەڵگەیەک ئەوەی وتراوە وەک خۆی وەریگێڕاوە بەبێ ئەوەی هیچ سەرنجێک یاڕونکردنەوەیەک بدات لەسەر ئەو هەڵە و درۆیانەی لەنووسینە عەرەبیەکەدا هاتووە، یا پەڕاوێزێک زیاد بکات بۆ سەلماندنی ئەوەی گوتراوە، ئەویش (مەلا عبدالعزیز واعیزی سەردەشتیە) لەڕەسندا "کۆیی"یە، ئەم مەلایە دەست نووسێکی عەرەبی وەرگێراوەتە سەر زمانی فارسی و ناوی ناوە (فتوحات سواد العراق) کەکەس نازانێت ئەم دەست نووسە هی کێیە و کێ نووسیویەتی و کەی نووسراوە چۆن کەوتۆتە کتێبخانەی بنەماڵەی مەلا سەمەدی مەرگەیی، تەنها ئەوەندەنەبێت دەوترێت گوایە نووسینی "واقدی"یە، ئەمەش جێگەی گومانە لەبەر ئەوەی دەست نووسەکە گەلەک هەڵەی گەورەی تێدایە "واقد"یش خەڵکی "مەکە" بووە و ناکرێت و نابێت ئەو هەموو هەڵانەی بەسەردا تێپەڕ بووبێت، ئاماژەدانیش بەهەموو ئەوو هەڵە و درۆیانە کاری ئێمە نیە و ناشمانەوێت لەکاتی بەڕێزتان بگرین و لەناوەڕۆکی بابەتەکەشمان دەربچین، بۆ نموونە (مەلا عبدالعزیز واعیزی سەردەشتی) لەکتێبەکەیدا بەشێوەیەکی دیکە و هێندێک گۆڕانکاریەوە باسی کوشتنی (عەبدوڵای کوری عومەر) دەکات و دەڵێت: ((پیرێژنێکی فەرتووت دواوا لە"عەبدوڵای کوری عومەر" دەکات بیپەڕێنێتەوە، پیرێژنەکە لەکاتی پەڕینەوەدا (تۆزێک)ی ژەهراوی دەکات بەلوتی "عەبدوڵای کوری عومەر"وە تاچونە ئەوبەرەوە "عەبدوڵڵای کوری عومەر" دەمرێت و "خالیدی کوڕی وەلید"یش پیرێژنەکە بەشمشێر لەت و پەت دەکات)) {٩}.

 

بەڕێزان گەربمانەوێت باسی جیاوازی گێڕانەوەی ئەم سێ سەرچاوەیە بکەین، یا ئەو هەڵەو بوهتانانەی تێیاندا هاتووە، ئەوە بۆخۆی سێ هێندەی سێ کتێبەکەی خۆیانی دەوێت، هەرچەندە ئەم سێ کتێبە بەشێکی زۆر لەمێژووی کوردیان شێواندوە و پێویستە قسەی زۆری لەسەر بکرێت، بەڵام ئێمە زۆر بەکورتی ئەوەی پەیوەندی بە بابەتەکەی ئێمەوە هەبێت لێرەدا ئاماژەی پێدەدەین، بۆنموونە لەهەرسێ سەرچاوەکەدا نووسەرەکانیان دەڵێن: (( "عەبدوڵای کوری عومەر" لەکوردستان شەهید کراوە و مەرقەدەکەی لە "قەرەچۆغە")) بۆزانیاری بەڕێزتان (عەبدوڵای کوری عومەر) لەکوردستان نەکوژراوە تا مەرقەدی هەبێت، وەشەهیدیش نەبووە، بەڵکو لەساڵی (٧٣)ی کۆچیدا مردووە لەشاری (مەکە) لەتەمەنی (٨٣) ساڵیدا هەر لەشاری (مەکە)ش بەشەو ئەسپەردە کراوە لەقەبرستانی موهاجرین{١٠}{١١} وەپێش(عومەری کوڕی خەتاب)ی باوکیشی نەمردووە وەک ئەو بەڕێزانە ئاماژەیان پێداوە بەڵکو لەسەردەمی (عەبدولمەلیکی کوڕی مەروان)ی پێنجەم خەلیفەی ئەمەویەکاندا مردووە ((سەرنج: لەخوارەوە نوێترین وێنەی گۆڕەکەیم داناوە لە"مەکە" ئەسپەردە کراوە وەناونیشانی گۆڕەکەی و چەند گرتە ڤیدۆییەکی گۆرەکەیشم لایە بۆ ئەوبەڕێزانەی مەبەستیانە زیاتر دڵنیابن. ک.ک.)) لێرەدا بەپێویست و ئەرکی دەزانم بۆ مێژوو ئەو هەڵەیە ڕاست بکەمەوە کەلە لاپەڕە (٣٩٤)ی کتێبەکەی بەڕێز (حەسەن محمود حەمەکەریم)دا هاتووە بەناوی (کوردستان لەبەردەم فتوحاتی ئیسلامیدا) تێیدا نووسەر دەڵێت: ((عبدوڵای کوڕی عومەر لەساڵی (٦٤) کۆچی مردووە)) ڕاستیەکەی ساڵی (٧٣)ی کۆچیە نەک ساڵی(٦٤)ی کۆچی {١٢} سەبارەت بەهاتنی سوپای ئیسلامیش بۆ کوردستان ئەم نووسەرانە هەریەکەیان بەجۆرێک و بەمێژوویەکی جیاواز ئاماژەی پێدەدەن بۆ نمونە (مەلا عبدالعزیز واعیزی سەردەشتی) لەکتێبەکەیدا دەڵێت: (( لە ٢٠ی جمادی یەکەم ساڵی ٢٥ کۆچی هێزی موسڵمانان لەنەینەواوە بۆ داگیرکردنی کوردستان کەوتنەڕێ)){١٣} بەڵام (مەلا ڕەئوف سەلیم حەوێزی) دەڵێت: ((ڕۆژی پێنج شەمەی ٢٠ جمادی ئەول ساڵی ٢٠ کۆچی بوو)) {١٤}(محەمەد مەردۆخی  کوردستای)یش لەکتێبەکەیدا دەڵێت: ((ساڵێ ١٨ کۆچی بووە)) {١٥} ئەمە جگە لەوەی (مەلا ڕەئوف سەلیم حەوێزی) و (محەممەد مەردۆخی کوردستانی) لەکتێبەکەیاندا دەڵێن: ((ئەخیری ساڵی ٢١ کۆچی "خالیدی کوڕی وەلید" لە "حمص" کۆچی دوایی کرد هەر ئەوساڵەش "عومەری کوڕی خەتاب" کۆچی دوایی کرد)) لەکاتێکدا هەموو سەرچاوەکان کۆکن لەسەر ئەوەی(عومەری کوڕی خەتاب) لەساڵی (٢٣)ی کۆچیدا بەدەستی(فیروز النهاوندی) ناسراو بە (أبو لٶلٶة المجوسي) کوژراوە {١٦} لەهەمووی سەیر و سەمەرەتر(مەلا عبدالعزیز واعیزی سەردەشتی) لەکتێبەکەیدا دەڵێت: (( "خالیدی کوڕی وەلید" ڕۆژێ یەک شەمە ١٣ی مانگی ذی عەقیدەی ساڵی ٢٦ کۆچی نامەیەکی نووسی بۆ "عومەری کوڕی خەتاب" و مژدەی سەرکەوتنەکانی پێڕاگەیاند)) {١٧} وەک پێشتر بەبەڵگە و سەرچاوەوە ئاماژەمان پێداوە (عومەری کوڕی خەتاب) لەساڵی (٢٣)ی کۆچیدا کوژاوە، لێرەدا دەکرێت بپرسیین نامە و مژدەی سەرکەوتن بۆکەسێک دەنووسرێت (٣)ساڵ بێت کوژرابێت!؟ ((سەرنج: مەلا جەمیل رۆژبەیانی لەسەرنجێکیدا دەڵێت: پێدەچێت مەبەستی "واقدی" ساڵی {بعثە- وەحی- سروش} بوبێت... منیش دەڵێم گەر مەبەستی نووسەر ئەوساڵەش بووبێت هەڵەکە گەورەتر دەبێت لەبەر ئەوەی دوای ساڵی بعثە بە ١٤ ساڵ پێغەمبەری ئیسلام کۆچی کرد بۆ مەدینە وەكاتێک ساڵی "بعثة- وەحی" بەکار هێنراوە پێش ساڵی هیجری بووە لەبەر ئەوەی عەرەب پێشتر ساڵێکیان نەبووە ئاماژەی پێبدەن ڕوداوەکانیان دەبەستەوە بە ڕوداوەکانەوە وەک ساڵی فیل و... تاد. بەڵام بەئێستاشەوە کاتێک دەپرسن ئیمامی عومەر کەی بووە بەئیسلام لەبەر ئەوەی ئەو کاتە عەرەب ساڵێکی نەبووە ئاماژەی پێبدەن، دەڵێن ساڵی پێنجەمی"بعثە- وەحی" بووە بەئیسلام، هەر بۆزانیاری بەڕێزتان ساڵی هیجری عومەری کوڕی خەتاب دایناوە . ک.ک.)).

 

 سەبارەت بەو مەرقەد و گۆڕانەشی لەکوردستاندا ناونراون بەناوی (عەبدوڵای کوری عومەر)ەوە گوایە ئەوانە گۆڕی(عەبدوڵای کوری عومەر)ن، بێگومانم ئەو بەڕێزانەی بەهزری خۆیان بیردەکەنەوە و دەخوێننەوە دڵنیان لەوەی ئەوانە هەموویان درۆن و دورن لەڕاستی، لەبەر ئەوە بەپێویستی نابینم زیاتری لەسەر بدوێم.

 

 

 هاوڕێیان ئێمەی کورد بەڵێ تابڵێی میلەتێکی مەرد و ئازا و سەرڕاست و دەستکراوەین و ئەوەی هەمان بێت دەیبەخشینە میوان و خۆمان برسی دەکەین، بەڵام تاچەندیش بڵێیت میلەتێکی ساکار و دڵپاک و خۆش باوەڕین، دەرئەنجامی دڵپاکی و ساکاری و خۆشباوەڕیشمان وای کردووە هیچ دەشت و شاخ و گوند و شارێکم پێشک نایەت لەم نیشتیمانەدا چەندین گۆڕ و مەزار و مەرقەدی داگیر کەرانی تێدا نەبێت، کەبەناوی جۆراو جۆرەوە وەک ئەسحابە و پیاوچاکانەوە ناونراون، بۆ بەرزڕاگرتنی پێگەشیان هەرخۆمان دەیان چیرۆکی ئەفسانەییمان بۆ جوانکردنیان هۆنیوەتەوە، بەبۆچونی ئێمە بەرز ڕاگرتنی ئەو مەزار و مەرقەدانە گەواهی دانەو ڕازیبوونە بەکەنیزەکردنی کچەکانمان لەهەمانکاتدا گەورەترین سوکایەتی کردنە بەهەڵوێستی مەردانە و جوامێرانەی (باپیرانمان) کاتێک بەرگریان لەنیشتیمان و شەرەفیانکردوە دژی داگیرکەران، کاتێک دەڵێم ئێمە میلەتێکی ساکار و خۆشباوەڕیین دڵگران مەبن لەبەر ئەوەی ئێمە خۆمان هۆکارنین و تاوانبار نیین، هۆکار و تاوانبار هێندێک لەمێزەر لەسەران و پیاوانی ئایینی و مەلاکانن کەبەناوی ئایین و پیرۆزیەکانەوە ئەم میلەتیان چەواشەکردوە و ئەو گڵگۆیانەیان لای خەڵکی سادە و دڵپاکی ئەم نیشتیمانە واپیرۆز کردوە کەکەسانی سادە و دڵپاک و باوەڕدارانی ئەم نیشتیمانە بچن ئەوگۆڕانە ماچ بکەن لێیان بپاڕینەوە و داوای نیاز ولێبوردەیی لە بکوژانی باوباپیرانیان بکەن، گەر وانیە من لێرەوە گرەو لەگەڵ هەموو پیاوانی ئایینی ئەم نیشتیمانە دەکەم، گەر ئەو شێخ و مشایخ و شەخس و مەزارانە بەڕاست دەزانن، بایەکێکیان بەبەڵگە بۆم بسەلمێنێت شەخسەکەی (ئەسحابەسپی) سلێمانی کێیە؟ یا "ئەسحابە درێژی" دێلێژە کێیە کەگۆڕەکەی (١٤) مەتر درێژە، ئەوە جگە لەوەی چەندین ئەسحابە درێژی دیکەمان هەیە لە گوندی"دەرەشیش" لەهەڵبجە و لە سەنگاو لەگوندی سیگۆمەتان ئەویش (٥)مەتر درێژە، یاشەخسەکەی "قازی بەنێ" لەپشتی گوندی شیوی قازیە لەقەرەداغ گوایە بۆئەو ژنانە باشە کەمنداڵیان نابێت، ئەوە جگە لەشێخ "زەرد" و شێخ ڕەش" لەسنگاو ...تاد. هەرچەند لەهیچ سەرچاوەیەکی مێژووی باوەڕپێکراودا نەهاتووە بەتایبەتی لەسەرچاوە ئیسلامیە عەرەبیەکاند، کورد بەبێ شەڕ بووبێت بەئیسلام، بەڵام هەرئەم پیاوانی ئایینی و ئەم مێزەر لەسەر و وتاربێژانەیە بانگەشە بۆ پیرۆزی ئەو شەخسانە دەکەن لەکاتێکدا هەر خۆیان دەڵێن: کورد بەویستی خۆی ئایینی ئیسلامی قبوڵ کرووە و بووە بەئیسلام، باشە گەروایە مافی خۆمانە بپرسین کێ ئەم پیاو چاک و خۆشەویستانەی ئێوەی کوشتووە؟. یا ئەوبرا عەرەبیە دەشتەکیانە هەزاران میلیان بڕیووە گەیشتونەتە ئەم نیشتیمانە تەنها مەبەستیان ئەوە بووە پێمان بڵێن: ((لكم دينكم ولي دين)) {١٨}. 

 

لێرەدا پێش ئەوەی بچینە سەرباسی (ئەبوعوبەیدەکان) پێم باشە بەکورتی باسی گۆڕی (‌أبو دجانة الأنصاري - ئەبودوجانەی ئەنساری) بکەم کەلەلای زۆرینەمان ناسراوە و بیستراوە بەناوی ئەوەوە نووشتەی چوار مەتری و پێنج مەتری دەکرێت بۆ خانمانی دووگیان بەپارەیەکی زۆر، وەک دەوترێت گۆڕەکەی لە"کێلەبۆرە" لەنزدیک چوار قورنە، ئەوە جگە لەوەی چەندین گۆڕی دیکەی هەیە لەشوێنی دیکە، خەڵکی سادە و بەستەزمانیش سەردانی دەکەن، سەبارەت بەوو گۆڕەی لە چوار قوڕنەیە هیچ سەرچاوەیەکی مێژوویی باوەڕ پێکراو پشت ڕاستی نەکردۆتەوە جگە لەقسەو قسەڵۆک و هێندێک نووسینی بێ بنەمای لەمەڕ خۆمان نەبێت وەک (مەلا ڕەئوف سەلیم حەوێزی) کەلەکتێبەکەیدا زۆر بەدرێژی باسی دەکات بەشێوەیەک من وەک فلیمی هیندی دەیبینم بەکورتیەکەی دەڵێت : (("خالیدی کوڕی وەلید" دوای ئەوەی سوپاکەی لەزێی بچوک دەپەڕێتەوە لەڕۆژهەڵاتی "میرزا روسستم" بانگی "ئەبودوجانە" دەکات دەڵێت: ((بڕۆ بۆلای "فەڕوخ خان" پادشای {مرجین – مەرگە} بانگی بکە بۆسەر دینی ئیسلام، "ئەبودوجانە" سواری وڵاغەکەی دەبێت و دەڕوات لەچاو وون نابێت "زراری ازور" دەیبینێت ئەبودوجانە دەکەوێتە خوارەوە، زرار دەچێتە لای "ئەمیر خالید" و پێی دەڵێت: پێم وایە ئەبودوجانە لەسەرما کەوتە خوارەوە، خالید دەڵێت: بڕۆ بزانە چی بووە، کاتێک "زراری ازور" دەچێتە سەری دەبینێت خوێنی لەبەر دەڕوات و کەوتۆتە سەر زەوی "زرار" لێی دەپرسێت ئەبودوجانە ئەوە چیە؟ ئەبو دوجانە دەفەرموێت: ئاگام لەهیچ نەبوو کوردێک تیرێکی لێدام تەواو لەقسە نەبوەوە وەفاتی کرد، هەرلەوێ ئەبودوجانەی سەحابەی پێغەمبەر بەبەرگی خۆیەوە بەخاکی دەسپێرن)) {١٩} "مەلا عبدالعزیز واعیزی سەردەشتی"یش بەهەمان شێوە لەکتێبەکەیدا ئەم چیرۆکە هەڵبەستراوەی گێڕاوەتەوە {٢٠} ئەوەی ئەو دوو بەڕێزە ئاماژەیان پێداوە لەکتێبەکانیاندا لەسەر گۆڕی (ئەبودوجانە) سەرتاپای درۆیە و بوهتانە، دواتر بەبەڵگەوە دەیسەلمێنین، گۆڕی (ئەبودوجانە) لەچەندین شوێنی دیکە هەیە، بەڵام من بەگرنگی دەبینم تەنها باسی کوردستانەکەی خۆمان بکەین، بۆ نمونە لە ناوچەی (سەربێڵی زەهاو) لە گوندی (ریجاب – ڕێژاو) مەزارێکی دیکەی هەیە خەڵکی دەچنە سەردانی، من بۆخۆم بۆ بەدەست هێنانی زانیاری بەهۆی هاوڕێی خۆشەویستمەوە (شێخ جەمالی موزیع) سەردانی مەزارەکەیم کرد لە ڕێژاو، لەوێ هاوڕێمان "چاوەی کوڕی سەید مەجیدی مینویی" پێشتر چاوەڕوانی دەکردین و ئامادەکاری کردبوو، دوای پرسیار کردن لەکەسانی شارەزا لەو ناوچەیەدا گۆڕەکەیان لێکردم بەچوار گۆڕ، گوایە یەکێک لەوانە گۆڕی ئەبودوجانەیە، ئەوەی ڕاستی بێت پێشتر زانیاری لەوجۆرەم نەبیستبوو، لەلای هاوڕێکانیشم شتێکی سەیر بوو من زانیاری وام نەبووە، لەبەر ئەوە کەمێک دڵگران بووم و جگەرەیەکم داگیرساند، دێتە یادم کاک "شێخ جەمالی موزیع" کردی بەپێکەنین و گوتی: بۆ دڵتەنگ بووی تۆ هاتوویت بۆسەردانی گۆڕی ئەبودوجانەیەک ئەوە چوار گۆڕی ئەبودوجانە، لەوکاتەدا من لەبیر کردنەوە و ڕامانا بووم وێنەیەکی گرتم، لەگەڵ ئەم وتارەدا هەر ئەو وێنەیە دادەگرم، هەرچەند دوای ئەو سەردانەو لەدوای بەدواچوون بۆم دەرکەوت دروستە، سەرچاوە ناوخۆییەکانی خودی ئێرانیش دەڵێن ئەو گومەزە و منارانە گۆڕی ئەبودوجانەن و یەکلاییان نەکردۆتەوە کامەیان گۆری ئەبودوجانەیە، خوێنەری بەڕێز گۆڕی ئەبودوجانە لەکوردستاندا درۆیەکی شاخدار نەبێت هیچی دیکە نیە، ئەبودوجانە ئەمە ناوەکەیەتی (سماک بن أوس بن خرخشة بن لوزان بن عبدود بن زید بن ثعلبة بن طریف بن الخزرج بن ساعدة بن کعب بن الخزرج الأکبر الأنصاري الخزرجي الساعدي) ناوبراو یەکێک بووە لەیارانی پێغەمبەر و لەجەنگی (بەدر و ئوحد)ا هاوشانی پێغەمبەر بەژداری کردوە و جەنگاوە{٢١} پێغەمبەر شمشێرێک دەردەکات دەڵێت: کێ ئەم شمشێرە هەڵدەگرێت، ئەبودوجانە دەڵێت: من، شمشێرەکە وەردەگرێت، پاشان لەپێغەمبەر دەپرسێت حەقی ئەم شمشێرە چیە؟ پێغەمبەریش دەفەرموێت: پێی بدە لەدوژمن هەتا دەچەمێتەوە، ئەبودوجانەش لەوەڵامدا دەڵێت: من حەقی خۆی دەدەمێ، ئەبودوجانە دواجار لەساڵی ١١ کۆچیدا بەژداری شەڕی (یەمامە- عقرباء) دەکات لەسەردەمی خەلیفە (ئەبو بەکری سدیق)دا دژی هەڵگەڕاوەکان لەئیسلام کە(موسەلیمەی درۆزن) سەرکردایەتی دەکردن، لەو شەڕەدا ئەبودوجانە ئازایانە دەجەنگێت، موسەلیمە دەشکێت و ڕادەکاتە ناوباخەکەوە، باخەکە شورایەکی سەختی هەبووە ئەبودوجانە هاواری کردووە و توویەتی ئەی خەڵکی ئەنسار بەرزم کەنەوە، ئەوانیش خستویانەتە سەر قەڵغانەکانیان و بەڕمەکانیان بەرزیانکردۆتەوە تاخۆی هەڵداوەتە ئەودیوەوە، دوای ئەوە پەلاماری داون تاکوژراوە، لەهێندێک سەرچاوەشدا هاتووە گوایە ئەبودوجانە بەشمشێر لەموسەیلەمەی داوە و برینداری کردووە موسەیلەمەش بەبرینداری پەلاماری ئەبودوجانەی داوەتەوە و کوشتوویەتی بەڵام دواتر (وحشی بن حرب) ئەوەی لەجەنگی ئوحودا "حمزەی" مامی پێغەمبەری شەهید کرد دەیدا لەسەری موسەیلەمە و دەیکۆژێت، هەر بۆیە بە(وحشی بن حرب)یان دەوت: ((قتلت خیر الناس في الجاهلیة و شرالناس في الأسلام)) واتا (چاکترین کەست لەسەردمی نەزانی کوشت و خراپترین کەسیت لەسەردەمی ئیسلامدا کوشت) {٢٢} ((سەرنج: لێرەد بەئەرکی دەزانم ئەو هەڵەیەی مامۆستای گەورە "مەلا جەمیل ڕۆژ بەیانی" ڕاستبکەمەوە کەلەپەڕاوێزی رونکردنەوەیدا بۆ کتێبەکەی "مەلا عبدالعزیز واعیزی سەردەشتی"دا فەرمویەتی: ئەبودوجانە پێغەمبەر ناردی بۆ لەناوبردنی "موسەلیمەی درۆزن" ڕاستیەکەی لەزەمانی پێغەمبەردا نەبوە و پێغەمبەریش نەی ناردبوو بەڵکو لەزەمانی ئەبوبکردا بوو "ئەبوبەکری سدیق" ناردی بۆ بەژداریکردن لەو شەڕەدا . ک.ک.))  لێرەدا ئەوەی لای من جێگەی سەرسوڕمانە... هەرچی سەرچاوەی مێژوویی ئەم زەمینە هەیە، هەرچی چیرۆک و ئەفسانە وڕۆمان هەیە لەسەر ئەبودوجانە، هەرهەموویان دەڵێن: ئەبودوجانە لەدورگەی عەرەبی کوژراوە تەنها ئەو مەلایانەی لەمەڕخۆمان نەبێت دەڵێن: نا لەکورستانی ئێمەدا شەهید بووە، نازانم دەبێت سوود و گەورەیی کوشتنی ئەبودوجانە چیبێت لەم کوردستانەدا؟

 

 

 

سەبارەت بەگۆڕی (ئەبو عوبیدەی جەڕاح)یش لە(عەبابەیلێ) پێم باشە بەیەکەوە چاوێک بەمێژووی ژیانی (ئەبو عوبیدەی جەڕاح)و هێندێک لە(ئەبوعبیدە)کانادا بخشێنین پێش ڕەتکردنەوەی ئەوەی دەوترێت لەسەر ئەو مەرقەدە، ئەبو عوبیدەی جەڕاح ناوی (عامر بن عبداللە بن الجراح بن هلال بن أهیب بن ضبة بن الحارث بن فهر بن مالک بن النضر بن کنانة بن خزیمة بن مدرکة الفهري) نازناوی قریشي لێنراوە، لەساڵی (583) زاینیدا لە مەکە لەدایک بووە و لەساڵی(١٨) کۆچیدا لەئەردەن بەنەخۆشی (طاعون – ڕشانەوە) کۆچی دوایی کردوە {٢٣} ئەبو عوبیدەی جەڕاح خودی خۆی باوکی خۆی کوشتوە لەشەڕی (بەدر)دا لەبەر ئەوەی باوکی کافر بووە و شەڕی دژی پێغەمبەر کردووە (ئەبو عوبیدەی جەڕاح) نۆهەمین کەس بووە بەموسڵمان لەدوای (طلحە بن عبیداللە) لەهەمانکاتدا یەکێک بووە لەدە مژدە پێدراوەکانی بەهەشت، ناوبراو لەتەمەنی (٢٧) ساڵیدا، لەیەکەم ساڵی (بعثة – وەحی – سروش) بووە بەئیسلام، لەدوای ئەوەی نەخۆشی (تاعون- ڕشانەوە) بڵاو دەبێتەوە لەشام بەتایبەت لە(فەحلی عەمواس) عومەری کوڕی خەتاب نامەیەکی بۆ دەنێرێت تییدا دەڵێت: ((کارێکی تۆیان پێ گوتووم دەمەوێت بەدەمی خۆت بتدوێنم هەرنامەکەمت خوێندەوە دایمەنێ تا دەگەیتەلام)) بەڵام ئەبو عوبیدە تێدەگات وەڵامی (عومەری کوڕی خەتاب) بەم شێوەیە دەداتەوە دەڵێت: ((لەکارەکەت گەیشتم من لەگەڵ سەربازەکانی خۆمدا دەمێنمەوە و نامەوێت لێیان جیاببمەوە)) هەر لەوێ دەمێنێتەوە و دواجار هەر بەو نەخۆشیە دەمرێت و لە ئەردەن و لەگۆڕستانی (بیسان)ی سەر بەپاڕێزگای (ئەربەد) ئەسپەردە دەکرێت لەساڵی(١٨) کۆچیدا {٢٤} لەبەر کاتنەگرتنی بەڕێزتان زۆر بەکورتی لێرەدا باسی ژیانی (ئەبو عوبیدەی جەڕاح)م کرد بەڵام بۆ زانیاری بەڕێزتان و دڵنیابوونی بەڕێزتان لەچۆنیەتی مردنی دەتوانن ئەم  سەرچاوە مێژویانە بخوێننەوە کەهەر هەموویان دوپاتی دەکەنەوە ناوبراو بەهیچ شێوەیەک نەهاتۆتە کوردستان و سەریش نەبڕاوە بەڵكو بەنەخۆشی (تاعون – رشانەوە) لە ئەردەن مردووە و لەوێش بەخاک سپێردراوە {٢٥}{٢٦}{٢٧} هەر بۆزانیاری بەڕێزتان لەخوارەوە وێنەی گۆڕەکەیمان داناوە کەلەگۆڕستانی(بیسان)ی سەر بەپاڕێزگای (ئەربەد) لەئەردەن ئەسپەردە کراوە،  لێرەدا پێم وایە بێگومان بووین لەوەی ئەوە گۆڕە گۆڕی (ئەبو عوبیدەی جەڕاح) نیە، سەبارەت بەوەی دەشوترێت و دەیبیستین لەسەر ئەو مەرقەدە گوایە ئەوە گۆڕی(ئەبو عوبەیدەی ئەنصاری)یە وەک ئەوەی ئێستا لەسەر دیواری مەرقەدەکە نووسراوە... بۆزانیاری بەڕێزتان بەهیچ شێوەیەک هیچ سەحابەو پیاوچاکێک یاسەرکردەیەکی ئیسلامی نیەو نەبووە بەوو ناوە ڕووتەوە، واتا (ئەبو عوبەیدەی ئەنصاری) بەڵام هێندێک لەنووسەران و خوێندەوارانی لەمەڕ خۆمان لەسەر ئەو ناوە پەنادەبەنە بەر ناوی (ئەبو عبیدی کوڕی مەسعود کوڕی عومێر)  بۆنموونە وەک بەڕێز( حەسەن مەحمود حەمەکەریم) لەکتێبکەیدا دەڵێت: ناوبراو ناوی (ئەبو عبیدی کوڕی مەسعود کوڕی عومێر کوڕی عەوفی سەقەفی ئەنساری)یە، هەرچەندە نووسەر هیچ زانیاریەکی هەڵەی لەسەر ئەوکەسە نەنووسیوە و نەی وتووە ئەوە گۆڕی ناوبراوە، بەڵام سەربەخۆ نازناوی (ئەنساری) بۆ زیاد کردووە و کردویەتی بەپاشکۆی ناوەکەی {٢٨} بۆزانیاری بەڕێزتان ئەو سەرچاوەیەی بەڕێزی ئاماژەی پێداوە و سوودی لێوەرگرتووە(الأصابة- ج٤) تێیدا ئاماژە بەوە نەدراوە ناوبراو ئەنساری بێت، ڕاستیەکەی ناوی (أبو عبيد بن مسعود بن عمرو بن عمير بن عوف بن عقدة بن غيرة بن عوف بن ثقيف الثقفي)یە لەشەڕی (جسر)دا لە ڕوباری فورات نزیک (کوفە) لەکاتی شەڕدا دوای ئەوەی خەرتومی فیلێک دەقرتێنێت دەکەوێتە ژیر فیلەکەوە و دەکوژرێت {٢٩} بۆ زانیاری دیکە و چۆنیەتی شەڕەکە و کوژرانی دەتوانن سوود لەم سەرچاوەیە وەربگرن{٣٠} لەناوی ئەبوعبیدەکانیشدا گەلەک ناوی دیکەمان هەیە هێندێکیشیان ئەنسارین وەک (أبو عبیدة بن عمرو بن محصن بن عتیک بن عمرو بن مبذول بن عمرو بن غنم بن مالک بن النجار الأنصاري) ئەم سەحابەیەش لەسەردەمی پێغەمبەردا لەحیجاز کوژراوە{٣١} بەڕێزان گەر ئێمە بمانەوێت ژیان و ناوی هەموو ئەبو عبیدەکان و ئەنساریەکان بخەینە ڕوو ئەوە کاتێکی زۆری دەوێت و لەهەمانکاتدا جگە لەکات کوشتن نامانگەیەنێت بەهیچ، لەبەر ئەوەی خودی خۆم هەرچی سەرچاوەی مێژووی ئیسلامە سەبارەت بەناوی ئەسحابەکان و چۆنیەتی ژیان و مردنیان بەدواچونم بۆکردووە و زۆر بەدڵنیاییەوە گەیشتوومەتە ئەو ئەنجامەی ئەومەرقەدەی عەبابەیلێ گۆڕی هیچ ئەسحابەیەک نیە، بۆزانیاری بەڕێزتان لەم سەرچاوەیەدا (سیراعلام النبلاء، للأمام أبي عبداللە شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان بن قایماز الذهبي، الجزء الأول، بیت الأفکار الدولیة، طبعة ٢٠٠٤ لبنان، لەلاپەڕە ٢٦١٠ تا لاپەڕە ٢٦٤٢ ناوی هەموو أبو عبیدە و عبیدەکانی لەخۆ گرتووە بەئەسحابە و پیاوچاکان و شەرکەڕانیشەوە)   بەپێی سەرچاوە مێژوویەکانی خودی ئیسلامیش، ئاماژە بەهیچ ئەسحابەیەک و سەرکردەیەکی ئیسلامی نەدراوە بەناوی هاوشێوەوە یا بەناوێکی دیکەوە لەشاری هەڵبجە و دەوروبەیدا کوژرابێت، ئیدی نازانم بۆ هێندە هێندێک لە مێزەر لەسەران دڵخۆشن بەکوشتنی ئەو سەحابەیە لەعەبابەیلێ.

 

 

 

سەبارەت بەوگۆڕەشی لەسەروی مەرقەدی "عەبابەیلێ"وەیە و ناسراوە بە(ئیمام قاسم الثقفي) لەم سەردەمی ئەم جیهانگیریەدا بەڕێز(حسن مەحمود حەمەکەریم)م لەکتێبەکەیدا کاتێک باسی" ئیمام قاسم الثقفي" دەکات دەڵێت: (( لەسەروی مەرقەدەکەوە گۆڕێکی تر هەیە بەناوی "ئیمام قاسم" ئەم ئیمام قاسمە یەکاویەکە بۆ "کۆکە ڕەشەو شێتی" نەخۆشیان لە خسنەکەیدا دەبەستەوە دەخەوت کەبەیانی هەڵدەسا عەلەمی تیا نەدەما دەبوو بەگوێزی ساغ)) {٣٢} من نازانم ئەم بەڕێزە پشتی بەکام سەرچاوە و بەڵگە بەستووە کەئەم (ئیمام قاسم) بۆ "کۆکە ڕەشەو شێتی یەکاویەکە، ئەمە بۆ سەرلێشێواندنی خەڵکی سادە و دڵپاکی ئەم نیشتیمانە نەبێت، پێموایە هیچ واتایەکی دیکە نابەخشێت، سەبارەت بە گۆڕی (قاسم الثقفي)یش هیچ سەرچاوەیەکی مێژووی و دروست نیە ئاماژە بەناوی سەرکردەی ئیسلامی هاوشێوە بدات، تەنها ناوێک نەبێت ئەویش(محمد بن القاسم الثقفي)ە ناوبراو گوایە کوڕی( قاسم الثقفي) بووە و باوکی والی بووە لەبەسرە، ئەویش بەهیچ شێوەیەک نەهاتۆتە کوردستان {٣٣} لێرەدا لەدوای ئەم کورتە توێژینەوەیە بەپێویستی دەزانم بڵێم: ((هیچ شتێک نیە مێژوو گەلان بسڕێتەوە جگە لەئایین نەبێت، ئەوەتا مێژووی ئەوانەی بەرگری و پارێزگاریان لەم نیشتیمانە کردووە گوم ناوو بوون ئەوەی دەیاناسین و باسیان دەکەین تەنها ناوی داگیرکەرانە)) بەڕێزان سەبارەت بەو مزگەوتانەشی گوایە (عبدوڵای کوری عومەر) دروستی کردون، ئەوەش درۆیەکی دیکەی هەڵبەستراوە و دروستکراوی خەڵکی خۆمانە بۆ بەرژەوەندی تایبەت و پیرۆزکردنی مزگەوتەکان هۆنیویانەتەوە، مزگەوتەکان زۆرن و زۆریان دەوێت لەسەر هەموویان بدوێین، لەبەر ئەوە تەنها ئاماژە بەناوەکانیان دەدەیین و دواتر ڕونکردنەوەیەکی کورتی لەسەر دەدەیین، ١- مزگەوتی گەورەی خورماڵ ٢- مزگەوتی عبداللە لەنگڵی نزیک مەریوان ٣- مزگەوتی گەورەی تەوێڵە ٤- مزگەوتی بیارە ٥- مزگەوتی دێی پاڵانیا 6- مزگەوتی گەورەی پاوە 7-  مزگەوتی دێی ڕوان لەسەریاس 8/ مزگەوتی عبدوڵای عومران لە هەڵاوێژە 9/ مزگەوی عبدوڵا لەدێی بیجورە 10- مزگەوتی دێی گەرموکە لەکۆیە 11-مزگەوتی کۆنە جومعە لە گەڕەکی هەواری کۆیە...تاد. بەبۆچونی من بازرگانانی ئایین بۆ پیرۆزکردن و تەقدیس کردنی مزگەوتەکانیان، بەمەبەستی دەستەبەرکردنی کۆمەک و هاوکاری باش ئەو مزگەوتانەیان ناوو ناوە بەناوی (عبدوڵای کوری عومەر)ەوە لەکاتێکدا خۆیان دڵنیابوون لەوەی ئەو مزگەوتانە (عبدوڵای کوری عومەر) دروسستی نەکردوون، هەر بۆ نموونە مزگەوتی کۆنە جومعە لە گەڕەکی هەواری کۆیە، ئەم مزگەوتە بەمزگەوتی (أبن عمر) ناسراوە کۆنتریین مزگەوتە لەکۆیە، وەک لەسەرچاوەکاندا هاتووە پێشتر (دێر) بووە دواتر کراوە بەمزگەوت، سارداوێکی هەبووە تاکۆنە قڵات ڕۆیشتووە، (مەلا رەئوف سەلیم حەوێزی) کەلە هیندستان خوێندویەتی و لەبەسرە و بەغداد مامۆستای ئایینی بووە و دواتر لەساڵی ١٩٦٠ لەلایەن ئەوقافەوە کراوەتە ئیمامی ئەو مزگەوتە، ئایا ناوبراو بەوو هەموو شارەزاییەوە نەیدەزانی ئەو مزگەوتە (عبدوڵای کوڕی عومەر) دروستی نەکردووە کەهەرچی سەرچاوە مێژوویەکانی کۆیە هەیە باس لەوەدەکەن ئەو مزگەتە کاتی خۆی دێر بووە...؟! {٣٤} بەڵام هەرئەم بەڕێزە توانیویەتی لەساڵی ١٩٧٠ کتێبێک دەربکات بەناوی ( کوردستان و ئایینی ئیسلام)وە لەدوای ٢٥ ساڵ دەربکەوێت ئەوکتێبە نووسینی خۆی نیە و دزیویەتی.

 

 لەکۆتاییدا دەڵێم: تکایە باوەڕداران خوای گەورە بچوک مەکەنەوە خودای گەورە زۆر لەوە گەورەترە پێویستی بەئێوەی باوەڕدار بێت بەمەرقەد و گۆڕی پیاو چاکانی دروستکراوی خۆتان گەورەی بکەن.

 

 

_________________________________

١/ اسماء المدن و المواقع العراقیة، المحامی جمال بابان، جزء ١ط٢ ص٩ مطبعة الأجیال، بغداد سنة ١٩٨٩.
٢/  مێژووی کوردو کوردستان، محەممەد مەردۆخی کوردستانی، وەرگێرانی عبدالکریم محەممەد سەعید، چاپی دووەم، سلێمانی، بڵاوکراوەی خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا، لاپەرە ١٥١.
٣/ حیاة اڵامام الحسن بن علي، باقر شریف القرشي، الجزء اڵاول، دار البلاغة للطاعة و النشر و التوزیع، بیروت_ لبنان.
٤/ البدري، السید سامي، صلح الحسن، الطبعة الأول، سنة ٢٠١٢ ، مطبعة الفقە للطباعة و النشر صفحة ٢٠٣.
٥/ عایدة عبد المنعم طالب، الامام الحسن في محنة التأریخ، دار المحبة البیضاء، طبعة الأولی، سنة ٢٠٠٢، صحیفة ١٥٨ الی ١٦٠. 
٦/ مێژووی کوردو کوردستان، محەممەد مەردۆخی کوردستانی، وەرگێرانی عبدالکریم محەممەد سەعید، چاپی دووەم، سلێمانی، بڵاوکراوەی خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا، لاپەرە ١٥٢.
٧/ الدکتور محمد  رواس قلعە جي، موسوعة فقە عبدالە بن عمر عصرە و حیاتە، الطبعة الأولی، دار النفاس، بیروت، صحیفة  ٢٥٢ -٢٥٧.
٨/ ملا  رٶوف سلیم حویزي، کودستان و ئاییني ئیسلام – هتنی سوپای عمري کوري خەتاب وە گرتنی کوردستان، چاپخانەی جامعة، سنـة ١٩٧٠ صحیفة ١٣١.
٩/ فتوحات سواد العراق، ترجمة جەمیل مەلا ئەحمەد ڕۆژبەیانیی الطبعةـ الأولی سنە ١٩٩٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس صحیفة ٦٢. 
١٠/ محی الدین مستو، عبداللە بن عمر الصحابي المٶتسیي برسوڵ اللە، دار القلم، دمشق، حلبوني، الطبعة الخامسة، صفحة ١١٣.
١١/ أبي العباس شمس الدین أحمد بن محمد بن أبي بکر، وفیات الاعیان وأنباء الزمان، المجلد الثالث، دار صادر بیروت، صحیفة ٣١.
١٢/ محی الدین مستو، عبداللە بن عمر الصحابي المٶتسیي برسوڵ اللە، دار القلم، دمشق، حلبوني، الطبعة الخامسة، صفحة ١١٣.
١٣/ فتوحات سواد العراق، ترجمة جەمیل مەلا ئەحمەد ڕۆژبەیانیی، الطبعـة الأولی سنە ١٩٩٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس صحیفة ٢٨. 
١٤/ فتوحات سواد العراق، ترجمة جەمیل مەلا ئەحمەد ڕۆژبەیانیی، الطبعـة الأولی سنە ١٩٩٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس صحیفة ٢٨. 
١٥/ مێژووی کوردو کوردستان، محەممەد مەردۆخی کوردستانی، وەرگێرانی عبدالکریم محەممەد سەعید، چاپی دووەم، سلێمانی، بڵاوکراوەی خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا، لاپەرە ١٥٢.
١٦/ د. علي محمد محمد الصلابي، سیرة أمیر المٶمنین عمر بن الخطاب، شخصیتە و عصرە دراسة شامیلة، مۆسسة أقرأ للکشر والتوزیع، القاهرة، صحیفة ٥٢٦.
١٧/ ملا  رٶوف سلیم حویزي، کودستان و ئاییني ئیسلام – هتنی سوپای عمري کوري خەتاب وە گرتنی کوردستان، چاپخانەی جامعة، سنـة ١٩٧٠ صحیفة 49.
١٨/ القرآن الکریم، سورة ، {الکافرون } الآیة ٦ .
١٩/ ملا  رٶوف سلیم حویزي، کودستان و ئاییني ئیسلام – هتنی سوپای عمري کوري خەتاب وە گرتنی کوردستان، چاپخانەی جامعة، سنـة ١٩٧٠ صحیفة ٨٩ .
٢٠/ فتوحات سواد العراق، ترجمة جەمیل مەلا ئەحمەد ڕۆژبەیانیی، الطبعـة الأولی سنە ١٩٩٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس صحیفة 30. 
٢١/ عزالدین ابن الأثیر أبي الحسن علي بن محمد، أسد الغابة في معرفة الصحابة، الجزء السادس، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان، صحیفة ٩٢.
٢٢/ عزالدین ابن الأثیر أبي الحسن علي بن محمد، أسد الغابة في معرفة الصحابة، الجزء الخامس، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان، صحیفة ٤٠٩.
٢٣/ محمد محمد حسن سراب، أبو عبیدة عامر بن الجراح، أمین الأمة وفاتح دیار الشامیة، الطبعة الأولی، ١٩٩٧، دار القلم دمشق و دار البشیر جدة، صحیفة ٤٦.
٢٤/ محمود شلبي، حیاة ‌مین الأمة أبو عبیدة بن الجراح، دار الجیل ، بیروت، لبنان، صحیفة ٢١ و٤١ و ١١٢ و ٤٣٧ و ٤٥٠
٢٥/ الأمام أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، الأصابة في تمیز الصحابة، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان، الطبعة الأولی. 
٢٦/ الأمام أبي  عبداللە شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان بن قایماز الذهبي، الجزء الأول، بیت الأفکار الدولیة، الریاض، السعودیة 
٢٧/ عزالدین ابن الأثیر أبي الحسن علي بن محمد، أسد الغابة في معرفة الصحابة، الجزء الخامس، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان.
٢٨/ حەسەن مەحمود حەمە کەریم، کوردستان لەبەر دەم فتوحاتی ئیسلامی دا، کۆمپانیای چاپ و پەخشی نووسەر، لاپەڕە ٣80.
٢٩/ الأمام الحافظ أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، الأصابة في تمیز الصحابة، الجزء السابع، دار الکتب العلمیة، بیروت- لبنان، الطبعة الأولی، ١٩٩٥،باب الکني، حرف العین، صحیفة ٢٢٣.
٣٠/ العلامة أبي محمد أحمد بن أعثم الکوفي، کتاب الفتوح، تحقیق، علي شیري، الجزء الأول، ذکر وقعة الجسر، صحیفة، 132.
٣١/ الأمام الحافظ أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، الأصابة في تمیز الصحابة، الجزء السابع، دار الکتب العلمیة، بیروت- لبنان، الطبعة الأولی، ١٩٩٥،باب الکني، حرف العین، صحیفة ٢٢5.
٣٢/ حەسەن مەحمود حەمە کەریم، کوردستان لەبەر دەم فتوحاتی ئیسلامی دا، کۆمپانیای چاپ و پەخشی نووسەر، لاپەڕە ٣٧٢.
٣٣/ نسیم الحجازي، محمد بن قاسم، قومی کتب خانة، فیروز بوررود، لاهور، باکستان، الطبعة الأولی. 
٣٤/ طاهر احمد حوێزی، مێژووی کۆیە، بەرگی دووهەم بەشی یەکەم، لاپەڕە ٢٨٣.

 

 

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.