سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

مەڵبەندە كوردنشیینەكان پێش دەركەوتنی ئایینی ئیسلام

28/03/2022



كەیوان ئازاد

هەرێمی ئاران

ئەم هەرێمە، كە (ڕان)یشی پێدەگوترا، بەڵام زیاتر بە (ئاران) ناسرابوو، كەوتبووە باكووری هەرێمی ئازەربایجان و خۆرئاوای هەرێمی ئەرمەنستان و باكووری خۆرهەڵاتی هەرێمی جزیرە. لە سەردەمێكی كۆنیشەوە بە مەڵبەندێكی كوردنشین ناسرابوو. مێژووی نیشتەجێبوونی كوردیش لە ڕێگای چەندین خێڵ و هۆزی كوردەوە، بۆ هەزارەی دووەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە، بەڵام ئەگەرچی بۆ ئەو سەردەمە (كورد) وەك پێكهاتە و نەتەوەیەك دەرنەكەوتبوو، بەڵكوو وەك چەند خێڵ و هۆزێك دەركەوتبوون،

بەڵام گومان لەوەدا نییە كە دواتر بە هەموویان و لەگەڵ هاوشێوەكانیان لە ناوچەكانی باشوور و باشووری خۆرئاوای خۆیان، سیمای پێكهاتەی نەتەوەیەكیان دروست كرد، كە لە قۆناغی دواتردا ناوی (كورد)ی لێ نرا. ئەمەو سەرباری هاتنی چەندین خێڵ و هۆزی تری كورد بەهۆی سەركردایەتیكردنی ئەو خێڵ و هۆزە كوردانەی لە ڕیزی سوپای دەوڵەتانی (ئۆرواتو، ماد، هەخامەنشی، یۆنانی، ئەشكانی، ڕۆم، ساسانی) شەڕیان كردووە و دواتر بەهۆی دەستبەسەراگرتنی ئەو ناوچانە وەك ناوچەی براوەی شەڕ، تێیدا نیشتەجێ بوون و شەڕی مانەوەیان لەسەر كردووە.

هەر بۆیە بەدرێژایی هەزارەكانی دووەم و یەكەمی پێش زایین و تا هاتنی سوپای عەرەبی ئیسلامی بۆ ئەو هەرێمە، ئەو خێڵ و هۆزە كوردانە، چەندین شار و قەڵایان دروست كردووە و ئاوەدانییان خستووەتە هەرێمەكەوە. لە دیارترین ئەو مەڵبەند و شارە كوردنشینانەی لەم هەرێمە دەركەوتن و ناسران، ئەمانە بوون:

1- بەرزعە: كەوتبووە نێوان هەردوو شاری (شەملخە و بابل ئەبواب). بە شارێكی گەورە و ئاوەدان و بەپیت و كشـتوكاڵی و ئاژەڵداری ناسـرابوو. وەك تۆمارە مێژووییەكان و گەشتیاران ئاماژەیان پێ داوە، چەندین میوانخانە و گەنجینە و گەرماو لەو شارەدا هەبوو و جێگای سەرنجی ئەو گەشتیارانە بووە، كە ڕوویان لەو شارە كردووە.

2- گەنجە: كەوتبووە نێوان شارەكانی (بەرزعە و شەمكور). بە شارێكی دڵگیر و بەپیت بووە. ئەوەش وای كردووە، خەڵكێكی زۆر ڕووی تێبكات و تێدا نیشتەجێ ببێت. بەهۆی ئەوەشەوە ئاوەدانیی ڕووی كردووەتە ئەوێ و بایەخ و ناوبانگێكی زیاتری بە شارەكە بەخشیوە.

3- شەماخی: كەوتبووە خۆرهەڵاتی شاری (بەرزعە) و بە شارێكی بازرگانی و ئاوەدانیی هەرێمەكە ناسراو بوو.

4- ئانی: كەوتبووە خۆرئاوای شـاری گەنجە و بە شـارێكی ئاوەدان و بەپیت و مەڵبەندێكی گەورەی كوردنشینی هەرێمەكە ناسراو بوو.

دیارە سەرباری ئەوەی هەرێمەكە بە چەندین مەڵبەندی كوردنشین ناسرابوو، بەڵام پێكهاتە و نەتەوەی تریشی تێدا دەژیان، وەك (ئەرمەنی، ئازەری، ئاسووری، ڕۆمانی، چەركەسی). خودی هەرێمەكەش بەهۆی پێگە جوگرافییەكەی مەڵبەندی پێكدادانی سەربازی و ململانێی سیاسیی زلهێزەكانی سەردەمەكە بوو.

ئەوەش سەرباری ئەوەی چاوی تەماعی ئەو زلهێزانەی خستبووە سەر و ناوبانگێكی بۆ پەیدا كردبوو، هۆكاری نائارامی و پشێوی و وێرانكاری بوو بۆ ناوچە و شار و گوندەكانی. ئەمەو سەرباری بوونی دەیان ئایین و باوەڕی ئایینیی لەو هەرێمە، هەر لە بتپەرست، تا باوەڕدارانی (ئێزدی، جوو، زەردەشتی، مەسیحی، بیروباوەڕی ناوچەیی).

ئەو جۆراوجۆرییەش لە باوەڕی ئایینی، كە كوردی هەرێمەكەشی گرتبووەوە، سەرباری ئەوەی ئاسانكاریی بۆ هێنانی دەستی داگیركەران كردبوو، ململانێی ناوخۆیشی توندتر كردبووەوە. بۆ نموونە، توركە بتپەرستەكان بەهۆی هاوباوەڕییان لەگەڵ خێڵی بتپەرستەكانی خۆرهەڵات و باكووری هەرێمەكە، تا بە یۆنانییەكان دەگات، هۆكاری ئەوە بوون، بۆ لێدانی لایەنی بەرامبەر لە پەیڕەوانی ئایینەكانی تر، زەمینەسازی بۆ هاتنیان بكەن.

كاتێكیش هەخامەنشی و ئەشكانی و ساسانییەكان یەك لەدوای گەیشتنە دەسەڵات بۆ پشتیوانیی لە پەیڕەوانی زەردەشتیی هەرێمەكە شاڵاوەكانیان لەسەری توند كردەوە. هەر بۆیە لەلایەن كوردە زەردەشتییەكانی هەرێمەكەوە پشتیوانی كران. پەیڕەوانی مەسیحییش لەدوای ساڵی (313ز) بوونە پشتیوانیی ئیمپراتۆڕیی بێزەنتی و هاوكاریی هەر شاڵاو و هێرشێكی ڕۆمە بێزەنتییەكانیان كرد بۆ هەرێمەكە. ئەو دۆخە بەدرێژایی هەزارەی یەكەمی پێش زایین، تا نیوەی یەكەمی زایینی درێژەی هەبوو.

ئەوەی ماوە سەرنجی بخەینە پاڵ ئەوەیە، كە خانووەكانی شار و گوندەكانی ئەم هەرێمە لە گەچ و بەرد دروست كرابوون. گوندەكان بەدەست دەرەبەگ و خاوەن موڵكەكانەوە بوون. شارەكانیش لەلایەن ئەو كەسانە بەڕێوە دەبرا كە كاربەدەستی ئەو دەسەڵاتدارانە بوون، هەرێمەكەیان بەڕێوە دەبرد. ئەوەش دەسەڵاتداری خۆماڵیی هەرێمەكە بووبن، لە هەندێك قۆناغدا، یان والیی یەكێك لە دەوڵەتە سەردەستە و زلهێزەكانی ئەو ماوەیە بووبن. كۆی سیستەمی كۆمەڵایەتیی هەرێمەكەش خێڵەكی و هەر ناوچە و شار و تەنانەت هەندێك لە گوندەكانیش بە دەست تیرەیەك، یان هۆز و خێڵێكەوە بوون.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.