سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئایا فەلسەفە تەنها ئاڵۆزییە و بێسودە؟

07/04/2022


زۆرێك لە خەڵكی لەبارەی فەلسەفە دەڵێن فەلسەفە جیا لە ئاڵۆزكردنی ژیان و بیركردنەوە و زیان، هیچ سودێكی نییە، ئەمە هەر تەنها بۆچونی خەڵكێكی ئاسایی نییە، بگرە هەندێجار بەشێك لە فەیلەسوفەكان خۆشیان بۆچونێكی نزیك لەمەیان هەبوە و بە ئاشكرا دەریان بڕیوە، كەواتە ئەگەر بمانەوێ بەوە بگەین كە دۆخەكە بە پێچەوانەوەیە و فەلسەفە سود و گرنگی زۆری هەیە، پێویستە ئەوە بسەلمێنرێ، كە سود و گرنگییەكەی چییە؟

فەلسەفە لەگەڵ زانستی بیركاری و لۆژیك بە یەكێك لە كۆنترین ڕێبازەكانی بیركردنەوە و زانین دادەنرێ لە مێژوی مرۆڤایەتیدا، گەشەكردن و سەرهەڵدانی بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا و بە دیاریكراویش یۆنانییە كۆنەكان دەگەڕێتەوە، ئەركی فەلسەفە بە وردی بریتی بوە لە گومان دروستكردن و بەرهەڵستیكردن، ئەمەش وایكردوە بە بەردەوامی بەشێك لە فەیلەسوفەكان ئەو ڕاستییە دوپات بكەنەوە، كە فەلسەفە بێسود و وێرانكەری خودە، چونكە بە گومان دروستكردن و بەرهەڵستیكردن و شیكردنەوە، فەیلەسوفان هیچیان دەستناكەوێ و خەڵكیش لە مەبەست و خواستە ڕاستەقینەكەیان ناگەن.

یەكێك لە نمونە دیارەكانی ئەو فەیلەسوفانەی كە بۆچونیان بەو چەشنە بوە، كە فەلسەفە بێسود و بایەخە، فەیلەسوفی ئەڵمانی لۆدڤیگ فیتگنشتاینە، ئەو لە سەرجەم كارەكانی دوپاتی كردوەتەوە، ناتوانرێ فەلسەفە وەك سیستم و ڕێباز پێڕەو بكرێ، بگرە بە بەردەوامی پێویستی بە لێكۆڵینەوە و بەدواداچونە، بە ئامانجی سەرەكیشی بریتیە لە فراوانكردنی سنوری زمانە جیاجیاكان و نوسینەوەی بیر و هزر و یادگەی مرۆڤ و گۆڕینی هەمو وێناكردن و بیركردنەوەیەكی مرۆڤ بۆ وشە و هێنانی بۆ سەر كاغەز، فیتگنشتاین لەو بڕوایەدا بوە، كە ئەو هزر و وێناكردنانەی كە زۆرێك لە خەڵكی ئاسایی ناتوانن بە وشە دەریی ببڕن و پێناسەی بكەن، فەلسەفە كارئاسانیان بۆ دەكات و خەڵكی فێر دەكات، كە بیركردنەوە و رامانەكانیان بتوانن دەرببڕن و لە ناخی خۆیان گلی نەدەنەوە، بەهۆی ئەوەی وشەی پێویستیان نییە تا دەری ببڕن.

لەگەڵ ئەوەشدا فیتگنشتاین ئاماژەی داوە، كە گفتوگۆكردن و ڕامان لە چەمكەكانی میتافیزیك و نەبونایەتی و فەنابون، بە هیچ شوێنێكمان ناگەیەنێت، ئامانجی ئەو گەنگەشەكردنانەش بێ سنورە و ناتوانرێ سنوردار بكرێت، لەبەر ئەوە فەلسەفە بایەخ و سودێكی ئەوتۆی نییە، بگرە تەنها دروستكردنی پرسیاری زیاترە بەشێوەیەكی بەردەوام، كە ئەمەش بۆ مرۆڤێك كە بە دوای ژیان و خۆراك و پێویستییەكانییەوە بێت، بابەتێكی بێ بەها و بێ كەڵكە. بۆیە دواجار لە بەرهەمەكانی فیتگنشتاین نوسیویەتی، بە ڕوانین لەم ڕاستییانە دەتوانین بڵێین فەلسەفە جیا لە ئاڵۆزی و فەوزایەكی بێ كۆتایی هیچی تر نییە.

لە ڕوی زانستییەوە ئەو بۆچونەی فیتگنشتاین بە تەواوی ڕەت دەكرێتەوە و بە ناڕاست هەژمار دەكرێت، بگرە زانایان دەڵێن، فەلسەفە زۆر گرنگ و پێویستە و بنەمای پێشكەوتنی سەرجەم زانستەكان و مرۆڤایەتییە، چونكە فەلسەفە لەلایەكەوە وا دەكات كە مرۆڤ لۆژیكیانە و ڕونتر بیر بكاتەوە، لەلایەكی تریشەوە هەمیشە پرسیار و گومانكردن بۆ دۆزینەوە و داهێنانە نوێیەكان و پەرەپێدان بە پێشكەوتنی زانستە جیاجیاكان، پێویستییەكی زۆر گرنگە و بنەمایەكی سەرەكی سەركەوتن و بەرەوپێچونی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتییە، لەبەر ئەوە ئەم دو خاڵە بە بڕوای زانایان بریتین لە گەورەترین سودەكانی فەلسەفە.

فەلسەفە تیۆر و ڕەچەتەیەك نییە كە مرۆڤ لەسەری بڕوا و پەیڕەوی بكات، لایەنێكی مادیش نییە مرۆڤ دەستی لێ بدات، بەڵكو جۆرێكە لە چالاكی خودی و هزری، كە وا دەكات ئاڵۆزی و فرەجەمسەری بیركردنەوە ڕێكبخەین و بە دروستكردنی پرسیاری ورد و ژیرانە كێشە گەورەكانی نێو هزر و مێشكی مرۆڤ لەیەكتر نزیك بكەینەوە و بەرەو ئامانجێكی ڕاستەقینە و بەرجەستەكراو لە واقیع ئاراستەمان بكات.

لە بەرەنجامی ئەمەدا دەگەین بەو ڕاستییەی ئەو پێشكەوتنە مەزنانەی كە ئێستا لە بوارە جیاجیاكانی ژیان هاتونەتە كایەوە و بونیان هەیە، بەشێوەیەكی سەرەكی و بنەڕەتی بەرهەمی فەلسەفەن، چونكە داهێنەر و زانایان لە ئەنجامی بیركردنەوەیەكی فەلسەفی توانیویانە پرسیاری نامۆ لەخۆیان بكەن و دواتریش وردتر بیری لێ بكەنەوە و وەڵامی پرسیارەكە لە واقیع بهێننە دی، بۆ نمونە دروستكردنی ئۆتۆمبێل، كاتێك سەرەتا بیرۆكەكەی خراوەتەڕو، خەڵكی گاڵتەیان لێ هاتوە و ئەوانەشی كە بیریان لێ كردوەتەوە بە گەمژەیان زانیون، لەبەر ئەوەی بیركردنەوەكە فەلسەفیانە بوە و بە تەواوی ناواقیعی بوە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا داهێنەر و زانایان لە ڕێی ئەو بیركردنەوەیەوە توانیویانە دواتر هەمو ئەو خەڵكەی گاڵتەیان بە بیرۆكەی دروستكردنی ئۆتۆمبێل هاتوە، بە گەمژە هەژمار بكەن، لە كاتێكدا سەرەتا هەموان داهێنەرەكەیان بە گەمژە زانیوە، ئەمە نمونەیەكی ڕونە لە سود و گرنگی فەلسەفە بۆ زانست و مرۆڤایەتی بە گشتی، لەبەر ئەوە هەمو ئەوانەی بەمشێوەیە بیر دەكەنەوە، كە فەلسەفە بێسود و بایەخە، لە هەڵەیەكی گەورەدان و تا ئێستا لە فەلسەفە نەگەیشتون. 

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.