سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاستدا

11/04/2022


كەیوان ئازاد

كورد و ئایینی ئیسلام

ناساندنی ئایینی ئیسلام


(ئایینی ئیسلام) دوای (ئایینی مەسیحی) بە دووەم گەورەترین ئایین دادەنرێت، لە ڕووی دەركەوتن و زۆرترین پەیڕەوانی لە جیهان و مێژوودا. یەكێكیش لەو نەتەوانەی زۆرترین پەیڕەویان لەنێو ئەو ئایینەدا هەبووە، (نەتەوەی كورد)ە. بەرلەوەی ئاماژە بە سەرەتاكانی ئاشنابوونی كورد بكەین بەو ئایینە و پەیامبەرەكەی (د.خ)، خودی ئایینەكە دەناسێنین.

(ئیسلام)، كە ناوی ئایینەكەی لێ وەرگیراوە، لە زاراوەی (أسلم) بە واتا (خۆبەدەستەوەدان) وەرگیراوە. مەبەستیش لەو زاراوەیە، مانای خۆبەدەستەوەدانە بۆ خودا و پەیامەكەی، نەك بۆ كەسێكی دیكە. هەندێكی دیكەش زاراوەكەیان بۆ (السلام) بە مانای (ئاشتی) گێڕاوەتەوە، بەڵام بەو مێژووەی ئایینەكە لەگەڵ خۆی هێناویەتی و زۆرینەی تەمەنی بە شەڕ و ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە بۆ بڵاوكردنەوەی تەرخان كردووە، وەك خۆبەدەستەوەدان لێ بڕوانڕێت ڕاستترە، تا وەك (ئاشتی).

هۆیەكەش ئەوە بووە كە داواكاری پەیڕەوانیان بۆ بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام، سەرەتا باوەڕهێنان بووە بە ئایینەكە. لە حاڵەتی ڕەتكردنەوەشی، سەپاندنی باجێك بووە بە ناوی (جزیە). ئەوەش بۆ پەیڕەوانی ئایینی (جوو، مەسیحی، زەردەشتی)، نەك بۆ هەموو پەیڕەوە ئایینییەكان. لە كاتی ڕەتكردنەوەی ئەو باجەش، شەڕكردن بووەتە ئەركێكی ئایینی. هەر بۆیە (خۆبەدەستەوەدان بۆ پەیامەكەی خودا) لەبەرترین مانا بووە بۆ ئایینەكە. ئەوەش ئاسایی بووە، چونكە باوەڕهێنان و پەیڕەوكردن لێی، بە مانای خۆبەدەستەوەدان بووە بۆ ئایینەكە و پەیامی خودا، نەك بۆ كەسی تر، هەر بۆیە هیچ عەیبە و لەنگییەكی تێدا نەبووە.

مێژووی ئەم ئایینە بۆ ساڵی (610ز) دەگەڕێتەوە، ئەوەش كاتێك پەروەردگار بەهۆی یەكێك لە فریشتەكانی بە ناوی (جوبرەئیل) سرووشی گەیاندە یەكێك لە كەسایەتییەكانی شاری (مەككە) لە هۆزی قورەیش، كە (موحەممەد كوڕی عەبدوڵا) بوو. لەوە بەدواش، ئەو كەسایەتییە وەك پەیامبەری ئایینەكە و مێژووی مرۆڤایەتی ناسرا. تەمەنی پەیامبەریش بۆ بڵاوكردنەوەی پەیامەكەی خودا (23) ساڵ بوو. لەو ماوەیەشدا كۆی پەیامەكەی خودای لە چەندین دەقی ئایینییدا گەیاندە كۆمەڵانی خەڵك و پەیڕەوانی. كۆی ئەو دەقانەش بە (قورئان) ناسران كە لەو ماوەیەدا لە رێگای (جوبرەئیل)ەوە و بە سرووش و لە چەندین شوێن و بۆنەی جیا، گەیشتە پەیامبەر و لە رێگای ئەویشەوە گەیشتە پەیڕەوانی و خەڵكانی تر. لێرەوە (قورئان) وەك كتێبی پیرۆزی ئایینەكە، لە (114) سوورەت و (6626) ئایەت پێك هات.

لەو ماوەیەشی (موحەممەد كوڕی عەبدوڵا/ د.خ) وەك پەیامبەر تێیدا ژیا، لە هەردوو شاری (مەككە و مەدینە) و چەند شار و شوێنێكی تر هاتنە خوارەوە. لەوانە (82) سوورەت لە شاری (مەككە) و (20) سوورەتیشیان لە شاری (مەدینە). لەسەر (12) سوورەتی دیكەش بۆچوونی جیاجیای زانایان و مێژوونووسانی ئەم بوارەی لەسەرە. هۆیەكەش ئەوەیە، پەیامبەری ئیسلام (د.خ) جگە لە مانەوەی لە شاری (مەككە و مەدینە) سەردانی چەندین شار و ناوچەی تری نیمچەدوورگەی عەرەبی كردووە، وەك (تائیف، تەبووك، دومە جوندول،....تاد). هەربۆیە پێیان وایە، ئەو سوورەتانەش لە یەكێك لەو شوێنانە دابەزیون. ئەمەو جگە لەوەی، خودی پەیامبەر (د.خ) بەشداریی لە شەڕەكانی (بەدر، ئوحود) لەدەرەوەی شاری (مەدینە) كردووە، تا بەشداریی چەند شەڕێكی دیكەی دەرەوەی شاری (مەدینە) و هەروەها (ئاشتەوایی حودەیبییە)ی نزیك شاری (مەككە) دەگات.

خاڵێكی تر بۆ ئەو كتێبە پیرۆزەی موسڵمانان، كە وەك سەرچاوەی یەكەمی ئایینەكە سەیر كراوە ئەوەیە كە تا پەیامبەر (د.خ) لە ژیاندا بوو (قورئان) نووسرایەوە، بەڵام كۆنەكرایەوە. لە دیارترین ئەو كەسانەیش كە ڕۆڵیان لە نووسینەوەی قورئاندا هەبوو (عەلی كوڕی ئەبی تالیب، موعاویەی كوڕی ئەبی سوفیان، زەیدی كوڕی حاریسە) بوون. كۆكردنەوەی قورئانیش وەك ئەو شێوەیەی ئێستا، كە هەیە، كەوتە سەردەمی سێیەمین خەلیفەی ڕاشدی (عوسمانی كوڕی عەفان/ڕ.خ). ئەویش لەنێوان ساڵانی (643-655ز)دا دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدیی بەڕێوە برد. 

ئەو سەرباری ئەوەی زاوای پەیامبەری خودا بوو، یەكێك بوو لە هاوەڵە نزیكەكانی، كە نەك هەر تەمەنی، بەڵكوو هەموو سامانەكەی و ژیانیشی بەو ئایینە بەخشی، لەو پێناوەشدا و لە ساڵی (655ز)و لە كاتی قورئان خوێندندا لە ماڵەكەی خۆی شەهید كرا. هەر بۆیە بەو پێگەیەی هەیبوو، لە ماوەی خەلافەتیدا هەوڵی كۆكردنەوە و ڕێكخستنەوە و نووسینەوەی قورئانی دا. كاتێكیش ئەو هەوڵەی شوێنی خۆی گرت و بە ئەنجام گەیشت، پیت و وشەكانی (قورئان) خاڵ و سەروبۆریشی نەبوو. ئەمەش بە واتای ئەوەی، تا سەردەمی ئەو خەلیفەیە نە (قورئان) بە كۆكراوەیی هەبوو، نە خاڵ و سەروبۆریشی پێوە بوو.

سەبارەت بە دانانی خاڵ بۆ قورئان، كەوتە كۆتایی سەدەی حەوتەمی زایینی. ئەوەش كاتێك (ئەبوو ئەسوەدی دوئەلی/606-691ز) خاڵی بۆ پیت و وشەكانی قورئان دانا، وەك پیتەكانی (ب، ، ت، پ، ج، خ، ز، ژ، چ, ف, ق, ن). واتا تا ئەم سەردەمە خاڵ لەسەر هیچ یەك لەو وشانەی قورئاندا نەبوو، نەشدەزانرا جیاوازیی نێوان (ب، ت، پ) یان (ج، ح، خ) یان (ص، چ) و (گ. ڤ) یان (ف، ق) چییە.

گۆڕانكارییەكی تر، كە خزمەتی بەو كتێبە پیرۆز و پەیڕەوانی كرد، دانانی سەروبۆر بوو لەلایەن (خەلیلی كوڕی ئەحمەدی فاراهیدی/718-791ز). بەوەش قورئان بەتەواوی كەوتە بەردەم پەیڕەوانی تا بیخوێننەوە و كاری پێ بكەن. هەموو ئەمانەش ئەمانگەیەنێتە ئەوەی، كە ئایینی ئیسلام بەهۆی پەیڕەوانییەوە، چەندین قۆناغی لە دەركەوتن و ناساندن و بڵابوونەوە و تەنانەت گۆڕانكاری تێپەڕاند، تا گەیشتە كۆمەڵگای كوردی و هەروەها جیهانیش، بۆیە بێ ئەو ڕاستییانە، هەڵەیە یەكسەر بۆ مێژووی كورد و ئایینی ئیسلام و باوەڕهێنانی كورد بەو ئایینە بڕوانین.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.