سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

رۆڵی ژن لە ‌سەردەمە جیاوازەكاندا

16/05/2022


ڕەسوڵ بۆسكێنی

بە ‌توێژینەوەی ورد لە رۆژگاری رابردودا زۆر لایەنی شاراوەی مێژووی روداوەكانمان بۆ دەردەكەوێت و ناوەڕۆكی بابەتەكانمان زیاتر بۆ رووندەبێتەوە، یەكێك لەو بابەتانەی دەمانەوێت ئاماژەی پێ بدەین، دەربارەی ژن و كێشەكانی به ‌پێی سەردەمەكان، ئەو قۆناغانەی ژن پێیدا تێپەڕیووە، تەنانەت ئەفسانە‌كانی پەیوەندیدار بەو بابەتانەوه پێویستە لێكۆڵینەوەی وردیان لەسەر بكرێت.

كەلتوری ژنسالاری

دیارە سەردەمێك ژن هەم لەناو خێزان و هەم له ‌كۆمەڵگەدا پایەیەكی بەرزی هەبووه، تەنانەت له ‌سەردەمێكدا مرۆڤ بۆ راڤەكرانی دیارده ‌سروشتییەكان پەنای بۆ پەرستنی ژن بردووە و پەیكەری بۆ دروست كردووە، ئەو قۆناغە ‌به ‌‌كەلتوری ژنسالاری ناسراوە. ژن خاوەنی رێز و پیرۆزیی بووە، ئەمەش بەهۆی ‌قۆناغی پێشتر، كه ‌مرۆڤ له ‌ئەشكەوت و راوشكارەوە، گەشەی كردو هەنگاوی نا بەرەو شێوە ژیانی نوێ و پێشكەوتووتر، وەكو چاندنی زەویی و كشتوكاڵكردن و ماڵییكردنی گیانداران و نیشتەجێبوونی له ‌شوێنێكی دیاریكراودا، كە ژن لەوانەدا رۆڵی سەرەكی و بەر‌چاوتری گێڕاوە.

بەپێی لێكۆڵینەوەكان لەوه ‌بەدواوە پێگەی ژنان له ‌پیاوان فراوانتربووە، چونكە له ‌ئەركی چاودێریی و سەرپەرشتیكردن و بەڕێوەچوونی ژیان له ‌پیاوان لێهاتووتر بوون، یان بابڵێم ئەركی زیاتری كەوتۆته ئەستۆ، بۆیە بەشێكی زۆر له ‌ئەرك و بڕیارەكانی كۆمەڵگە‌یان گرتۆتە‌دەست، سەرەڕای ئەوەی پیاو زۆربەی لایەنەكانی ژیانی بەرزەفت كردووە، بەڵام لە هەندێك سەردەم و كۆمەڵگە و ناوچەی جیاوازدا هەوڵ و چالاكی لەكاردا بووە.

پێگەی ژن لە شارستانییە دێرینەكانی جیهاندا

بۆ سەلماندنی رۆڵ و پێگەی ژن له ‌كۆمەڵگەدا، وەكو پێگەی خودا ژنی خۆشەویستی و جوانی (عەشتار)ی میزۆپۆتامیا و خاتو خواوەند (ئانانا)ی سومەری و (ئەفرۆدێت)ی یۆنانی كۆن و (ڤینۆس)ی رۆمانی و (ئاناهیتا)ی ئێرانی و …هتد، مەبەستیان بووە ژن بۆ رووناكی (نوری) خوداكان بگێڕنەوە و هەوڵیانداوە توانای ژن ‌له ‌ئەفراندنی مرۆڤدا، ‌وەك سەرچاوەی ژیان و زاوزێ نیشان بدەن و بیخەنە خزمەتی بەهێزیی پێگەی ژنانەوه.‌

ئەم قۆناغە سەدان ساڵ درێژەی كێشاوە، بەڵام بەهۆی گۆڕانی بارودۆخی كۆمەڵایەتییەوه، ژن نەیتوانی تاسەر پارێزگاری له ‌بەهاكانی پێگەی خۆی بكات و پلەكەی خۆی ‌لەدەست داوه، بەهۆی مامەڵەی خۆویستی پیاوان و سوودبینین له ‌بەهێزیی جەستەیان، بەهۆی خوداوەندی دەستكرد و ئایینە ئاسمانییەكان، جێگەیان بە ژنان لەقكرد و دەسەڵاتی پیاو زیادی كرد، نەریتی پیاوسالاری بەدەركەوت و ژن پلەیەك كەوتنە دوای پیاوانەوە، ‌ئیتر قۆناغ به ‌قۆناغ پێگەی كۆمەڵایەتی ژن هەم له ‌كۆمەڵگە و هەم له ناو ‌خێزان و بنەماڵەدا دابەزی.

قۆناغی پیاوسالاری

قۆناغی‌ دواتر رەوتی گۆڕانكارییه كۆمەڵایەتییەكان به ‌قازانجی پیاو بووه و لە كۆمەڵگەدا پلەی بەرزی بەدەستهێناوە، له ‌بەرامبەردا پێگەی ژن دابەزی و كەوتە دوای پیاوانەوە، دواتر گەیشتە قۆناغی چەوساندنەوە و سووكایەتی و زیندەبەچاڵ كردن. ئەم قۆناغە بۆ ماوەی هەزاران ساڵ بەردەوام بووەو پیاوان پارێزگاریان له ‌پلەی خۆیان كردووە و تائێساش لەسەر هەمان رێچكە بەردەوامی هەیە.

لەڕاستیدا ئەم بارودۆخە بۆ هیچ لایەنێك جێگەی شانازیی و سەركەوتن نییە،‌ چونكە مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتییە و به ‌تێكەڵاوی پێكەوە دەژین و تەواوكەری یەكترین، هەرچەندە له ‌باری فیسیۆلۆژیی و سایكۆلۆژییەوە له ‌یەكتریی جیاوازبن، بەڵام له ‌كۆتاییدا هەردووكیان دوو لایەنی بنیاتنەری مرۆڤایەتین.

گۆڕانكارییه كۆمەڵایەتییەكان له ‌بەردەوامیی رۆژگاری رابردوو له ‌پێگەی ژندا رۆڵی بەرچاوی گێڕاوە، چیرۆكە ئەفسانەییەكان كه ‌تاڕادەیەكی زۆر ‌له ‌شێوەی ژیانی راستەقینەی ئادەمیزاد نزیكبوون، بەرهەمی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكان ‌و بارودۆ‌خی ژیانی رابردوو بەهەندێك زیاد و كەم به ‌چینی داهاتووی سپاردووە، بێگومان ئەفسانەكان له ‌ناوچەیەكەوه بۆ ناوچەیەكی دیكه جیاوازه، سەرەڕای ئەوەش داستانە قارەمانێتییەكان و چیرۆكه راستەقینە و ئەویندارییەكانی مرۆڤ، هەر كامیان پله ‌و پێگەی ژن له ‌سەردەمی خۆیدا دیاری دەكات.

پێگەی ژن و ئایین

ئایینەكان بەگشتی و‌ ئایینە ئاسمانییەكان بەتایبەتی زۆرترین جەماوەر و شوێنكەوتوویان هەیە، دەربارەی مرۆڤ بەگشتی و ژن بەتایبەتی تێڕوانینی جیاوازیان هەیە، هەڵوێستی هەموو ئایینەكان سەبارەت به ژن تاڕادەیەك وەكو یەك بووە، سەبارەت بەوەی ‌تاكو ئێستاش له ‌چاخی پیاوسالاریداین‌، ئایینەكان رۆڵی بەرچاویان لە ‌هێز و دەسەڵاتی پیاودا گرێداوە بە هێزێكی میتافیزیكی خوداییەوە.

ئایینی ئیسلام له ‌هەموو ئایینەكانی دیكه زیاتر ئاوڕی له ‌ژن داوەتەوە، بێگومان له ‌سەردەمی خۆیدا ئایینی ئیسلام گەورەترین چاكسازیی له ‌وڵاتانی عەرەب و هەندێك لە وڵاتانی ئیسلامیدا كردووە، ئایینی ئیسلام یاساكانی چەندان ژنی بۆ یەك پیاو قەدەغە كرد و دایبەزاندە ئاستی چوار ژنی و گەورەترین گۆڕانكاریی ئایینی، كومەڵایەتی و… هتد-ی پێكهێنا، بەڵام هەروەك ئایینەكانی دیكە له ‌سەرەتاوه پشتیوانیی بەهێزی لەو سیستمه كۆمەڵایەتییەی پێش خۆی كرد، وەك: پێكهێنانی خێزان‌ و ژیانی ژن و مێردایەتی، خاوەندارێتی و كاروباری ئابووری و…هتد بۆ پیاوان دیاریكردووە.

هەڵبەتە دەبێت ئەوە لەبەرچاوبگرین كە سنوورداركردنی هەڵسوكەوتی مرۆڤ لە ئایینەكاندا نەك بۆ ژنان، بەڵكو بۆ پیاوانیش لە زۆرێك لەو بوارانەی دیارییكراون، وەكو ژنان ئەوانیش دەگرێتەوە، چونكە بە بڕوای ئایینەكان لەناو ئازادیی رەهاو بێ سنوور‌دا مرۆڤ بەها و ئاكاری شیاوی خۆی له دەست دەدات.

ئایینەكانی دیكه لەدوای رێنیسانس له ‌بەرنامەی خۆیاندا چاكسازیی ئایینیان كردووە‌. ئایینی ئیسلام هەرچەندە ریفۆرمخوازە ئیسلامییەكان هەندێك گۆڕانكارییان دەربارەی كێشەی ژن كردووە، له ‌مەسەلەی تەڵاق و دەنگدان و هەندێك بواری دیكەدا، بەڵام سەبارەت به ‌حیجاب و میرات و هەندێك بواری تر نەگۆڕاوە و وەكو خۆی ماوەتەوە.

لەلایەكی دیكەوە ئایینی ئیسلام ‌ئەرك و بەڕێوەبردنی خێزانی بۆ پیاو وەكو رێز و بەرزیی كەسایەتی ژن داناوە، لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت ژن هەمان ئەرك و بەڕێوەبەریی هەبێ.

ئایینی ئیسلام سەبارەت بە مافی ژنان بۆچوونی تایبەتی هەیە، دیارە ئەمەش بەپێی لێكدانەوەی هزری مرۆڤی ئەم سەردەمە، ژن زیانی لەم مامەڵەیه بەركەوتووە، ئەوەش پێویستی زیاتر به روونكردنەوە هەیه،‌ بۆ زیاتر ئاشناكردنی خەڵك به ‌كێشەی ژن و گەیشتن به مافی زیاتر.

رزگاركردنی ژن لەلایەن ئیسلامەوە

ئایینی ئیسلام وەك ئاماژەمان پێدا له ‌سەرەتای هاتنیدا گۆڕانگاریی و چاكسازیی زۆری له ‌كێشەی ژندا كردووە، ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەی ئەو ئایینە جەختی لەسەر دەكاتەوە ئەوەیە كە پێش هاتنەكایەی ئیسلام، ژنان زیندەبەچاڵ دەكران، بەڵام ئیسلام هات و ئەو دیاردەیەی نەهێشت.

لەڕاستیدا ناكرێ ئەم دیاردەیە گشتی بووبێت، دەشێت ئەو مامەڵە توندوتیژ و زیندەبەچاڵ كردنە، نەریتی تایبەتی كۆمەڵگەی عەرەب یان بەشێكی بووبێت، دەنا هیچ رێی تێناچێت كۆمەڵگەیەك هەموو ژنەكانیان بكوژن و تەنیا پیاو بمێنێتەوە، ئەی كەوابێت لەدایكبوون و بەردەوامیی رەچەڵەكی مرۆڤ لەكام سەرچاوەوە بووە؟ بەتایبەتی له ‌سەرەتای هاتنی ئیسلامدا رووبەری دەسەڵاتی ئیسلام له ‌سنوورێكی كەمدابووە و تەنیا شاری مەككە و مەدینەی دەگرتەوە، لەو سەردەمەشدا (تاڵانكاریی) و (الغزو) پێكهێنەری كەلتوری نیمچە دوورگەی عەرەبی بووە و مرۆڤی عەرەبی بەدەوی «كۆچەری» به ‌سروشتی خۆی تاڵانكاریی به ‌رێگەیەكی رەوا و سەربەرزانە بۆ پەیداكرانی بژێوی خۆی زانیوە و دەستكەوتەكانیشی لە زیندە و مردە بەڕەوا زانیووە.

لەلایەكی دیكەشەوە پێش ئەو سەردەمەی ئیسلام ناوی ناوە (سەردەمی جاهیلی و زیندەبەچاڵ كردنی ژن)، بە زیاتر لە 1000ساڵ پێش ئیسلام لە سەردەمی فیرعەونەكاندا لە میسر خاتوو (نەفرتیتی) بەهێزترین و ناودارترین ئافرەتی ئەو سەردەمە، فیرعەونی میسر لەژێر كاریگەریی ئەودا ئایینی یەكتاپەرستی راگەیاندووە، ئەمەش به ‌وەرچەرخانێكی گرنگ دادەنرێت، ژنێك بتوانێت بەدیبهێنێت، هەروەها لە یەمەنی پاڵ مەككە و مەدینەش بەلقیس شاژنێكی بەهێزبووە و ئێستاش پاشماوە و شوێنەوارەكانی شارستانێتی شانشینەكەی نیشانەی بەهێزیی ئەو دەر‌دەخات.

سەرەڕای ئەوەش 1000ساڵ پیش ئیسلام، لە بابل نەبوخوزنەسر لەبەر خاتری ژنە خۆشەویستەكەی سەرسوڕهێنەرترین باخچەی دروستكردووە، كە تائێستاش بە باخچە هەڵواسرەواكانی بابل ناسراون.

بێگومان دەبێت ئیسلام مەبەستی لە جاهیلی لەو خێڵە عەرەبانەی نیشتەجێی مەككە و مەدینە یان نیمچە دوورگەی عەرەبی بووبێت ، ئەگەرنا چۆن دەگونجێت بە بنیاتنەرانی ئەهرامەكان و تەختی بەڵقیس و باخچە هەڵواسراوەكانی بابل و چەندانی تر، بووترێت جاهیل و بە سەردەمی تاڵانكاریی و شەڕوشۆڕ و كوشتارەكانی عەرەب بووترێت سەردەمی پێشكەوتن و شارستانی.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.