سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاستدا

پێش 4 هەفتە



كەیوان ئازاد  

هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا

هۆكارە ئایینییەكان


هۆكارێكی تر، كە ڕۆڵی لە بڵابوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا بینی، هۆكاری ئایینی بوو. مەبەست لەو هۆكارەش دوولایەنە بوو. لایەك بۆ پەرتەوازەیی و لاوازیی ئایین و باوەڕەكانی كوردستان دەگەڕایەوە كە لەسەر خاكەكەیدا هەبوون. لایەنی دووەم بۆ بەهێزیی ئایینی ئیسلام گەڕایەوە، كە بە هێز و توانایەكی نوێوە دەركەوت و لە ڕێگای سوپایەكی بەهێز و باوەڕدارەوە خۆیان گەیاندە خاكی كوردستان.

پێوەند بە لایەنی یەكەم، نابێت پەرتەوازەیی و لاوازیی ئایینەكانی (بتپەرستی، ئێزدی، كاكەیی، جوو، زەردەشتی، مەسیحی، مانی، مەزدەك) لەیاد بكەین، كە بوونە هۆكاری بێمتمانەیی لای خەڵك. لەنێو ئەواندا ناكرێت ڕۆڵی هەردوو ئایینی (زەردەشتی و مەسیحی) لەیاد بكەین، كە ئایینی فەرمیی ئیمپراتۆریی ساسانی و بێزەنتی بوون. (ئایینی زەردەشتی) ئایینی فەرمیی ئیمپراتۆریی ساسانی و (ئایینی مەسیحی)ش ئایینی فەرمیی ئیمپراتۆریی بێزەنتی و تەنانەت دەوڵەتی ئەرمەنستانیش بوو.

جارێك ئایینی زەردەشتی لە ماوەی دەسەڵاتی ساسانییەكاندا لەنێوان ساڵانی (226-641ز) دووچاری كۆمەڵێك كێشە هات، لەوانە ململانێی توندی لەگەڵ ئایین و پەیڕەوانی (جوو، مەسیحی، مانی، مەزدەك). لەبەرامبەردا، ئایینی مەسیحییش دووچاری كێشەی ناوخۆیی هات و چەندین پەیڕەوی لێ جیا بوونەوە، لەوانە (ئاریۆسی و نەستۆری). ئەوەش پێگەی ئەو ئایینە فەرمییەی لە ماوەی دەسەڵاتی ساسانی و بێزەنتی و ئەرمەنییەكانیاندا لاواز كرد.

هۆكارەكانیش دیار بوون، لەلایەك (ئایینی زەردەشتی) لە ساتی دامەزراندنی ئیمپراتۆریی ساسانی، تا ساتی ڕووخانی، ئایینی دەوڵەت و دامەزراوەكانی بوو. لەو ماوەیەشدا ڕووبەڕووی (دوو) گورزی كوشندە بووەوە. یەكەمیان كەوتە نێوان ساڵانی (242-252ز) كاتێك (شاپووری یەكەمی ساسانی/242-272ز) لە ئایینی زەردەشتی هەڵگەڕایەوە و باوەڕی بە ئایینی مانی هێنا، كە لەلایەن (مانی كوڕی پاتك/ 216-277ز) بانگەشەی بۆ كرا. دووەمیان كەوتە نێوان ساڵانی (488-497ز)، كاتێك (قوبادی یەكەمی ساسانی) لە ئایینی زەردەشتی هەڵگەڕایەوە و باوەڕی بە (ئایینی مەزدەكی) هێنا، كە لەلایەن (مەزدەك كوڕی بامداد/ 468-536ز) بانگەشەی بۆ كرا.

هۆكاری دەركەوتنی ئەو (دوو) ئایینەش بۆ لاوازیی ئایینی زەردەشتی و ستەم و دەستوەردانی موغەكانی زەردەشتی گەڕایەوە، لە كاروباری دەوڵەت و ژیانی ئاسایی خەڵك و سەپاندی باجی ئایینیی زۆر بەسەر پەیڕەوانیاندا. هەر بۆیە لە ئاست خەڵك و كۆمەڵگای ساسانی بێزراو بوون. لێرەوەش، دەركەوتنی هەردوو ئایینی (مانی و مەزدەك) لە ئەنجامی نیگەرانی و تووڕەیی (دوو) پادشای ساسانی هات لە ئایینی زەردەشتی. ئەمەو جگە لە نیگەرانی و تووڕەیی خەڵك لە مووغ و پیاوانی ئایینی زەردەشتی.

هەر بۆیە ئەو دۆخەی مووغەكان و پیاوانی ئایینی زەردەشتی دروستیان كرد، زەمینەی بێمتمانەیی خەڵكەیان بۆ ئایینەكەیان لەگەڵ خۆی هێنا. بەوەش تا ئیمپراتۆریی ساسانی كۆتایی پێهات، هەر (سێ) ئایینی (زەردەشتی، مانی، مەزدەك) لە ململانێی توندا بوون و پادشا و بەرپرسانی ساسانیش لەو دۆخە دروستكراوەدا ڕۆڵی سەرەكییان هەبوو.

لە لایەكی دیكەوە ئایینی مەسیحییش، كە لە ساڵی (313ز) بووبووە ئایینی فەرمیی ئیمپراتۆریی بێزەنتی، دووچاری كێشەی ناوخۆیی بووەوە و چەندین پەیڕەوی لێ جیا بوونەوە. ئەم دابەشبوونەش كۆمەڵگای مەسیحیی پەرتەواز كرد و كێشەی گەورەی بۆ ئیمپراتۆرەكانی بێزەنتی دروست كرد. بەو هۆیەشەوە سەرباری دابەشبوونی كۆمەڵگای بێزەنتی، خودی ئایینەكەی لەبەرچاوی بەشێكی خەڵكی ناشیرین و بێبەها كرد.

جیاواز لەو ئایینانەش، هەردوو ئایینی (ئێزدی و كاكەیی)، كە وەك (دوو) باوەڕی كوردستانی لە سەردەمانێكی كۆنەوە دەركەوتبوون، بەهۆی كەنارگیرییان لە ڕووداوە سیاسییەكان و بانگەشەنەكردنی شێخ و پیرەكانیان بۆ باوەڕەكەیان، زیانی نەك بە پێگەی خۆیان گەیاند، بەڵكوو هێزی پەیڕەوانیشیان سنووردار كرد.

ئایینی جووش سەرباری ئەوەی زادەی خاكی كوردستان نەبوو، بەڵام ئەویش وەك هەردوو ئایینی (ئێزدی و كاكەیی) لە گۆشەگیریدا مایەوە و كاری بۆ بە فەرمی ناسینی خۆی نەكرد، بۆیە وەك (دوو) ئایینەكەی پێشوو، ڕۆڵی لەسەر ڕووداوە سیاسییەكانی ناوچەكە و خاكی كوردستاندا نەبوو.

لەنێو ئەو دۆخە ئایینیەدا، نە مووغەكانی زەردەشتی، نە قەشەكانی مەسیحی و مانی، نە مامۆستایانی ئایینیی مەزدەك، نەیانتوانی بەرامبەر ئایینی ئیسلام بوەستن، نە توانیشیان كۆمەڵگاكانی ساسانی و بێزەنتی بە كۆمەڵگای كوردستانیشەوە لە دژی ئایینی ئیسلام و هاتنی سوپای عەرەبی ئیسلامی بەكار بهێنن. تەنانەت نەیانتوانی وەڵامدەرەوەی پەیڕەوانیان و خەڵكانی تر و ئەو ئایینە نوێیە بن، تا تاك و خێزانی كوردی شوێنیان نەكەون.

كار گەیشتە ئەوەی، بەشێك لە خەڵكی نێو سنووری هەردوو ئیمپراتۆریی ساسانی و بێزەنتی بە پێكهاتەی كوردیشەوە، خوازیاری ئەوە بوون، هێز و ئایینێكی نوێ بەهانایانەوە بێت و لەو مووغ و قەشە و مامۆستایانە ڕزگاریان بكات، كە ژیانیان هەراسان كردبوون. تەنانەت بە ئەركە ئایینی و داواكارییەكانیان، بڕستیان لێ بڕیبوون. كاتێكیش (ئایینی ئیسلام) گەیشتە كوردستان، بە سادەیی دەركەوت و بە پاكی خۆی بە كۆمەڵگای كوردستان ناساند. وەك ئەوەی تەنیا لەبەرامبەر باوەڕهێنان بە ئایینی ئیسلام، لەكۆڵ زۆر كێشە و داواكاریی كردنەوە. ئەوانەیشی باوەڕیان بەو ئایینە نەهێنا، لەبەرامبەر پێدانی باجی جزیە، مافی مانەوەیان لەسەر ئایینەكەی خۆیان پێ درا.

بەتایبەت ئەوانەی خاوەنی كتێب بوون، وەك پەیڕەوانی (جوو، مەسیحی، زەردەشتی). واتە پەیڕەوانی ئەو (سێ) ئایینە و ئەوانەی لە ئایین و باوەڕەكەیان بێزار نەبوون، بە پێدانی باجی جزیە، شەڕی عەرەبە موسڵمانەكانیان نەكرد و خۆیان ڕادەستی سوپا و دەوڵەتی نوێ كرد. ئەوانەیشی بەهۆی ستەمی مووغ و قەشە و دەسەڵاتدارانی ساسانی و بێزەنتییەوە، لە ئایینەكەی خۆیان بێزار بوون، وازیان لە ئایینەكەیان هێنا و باوەڕیان بە ئایینی نوێ هێنا. ئەوەش پرۆسەی موسڵمانبوونی كۆمەڵگای كوردیی خێراتر كرد.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.