سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانى ناوەڕاستدا

13/07/2022


كەیوان ئازاد

(كورد) چۆن لە دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدیی ڕوانی؟

پێوەند بە تێڕوانینی كوردیش بۆ دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی، ڕووبەڕووی چەندین كێشەی مێژوویی دەبینەوە. ئەوەش هەر لە نەبوونی زانیاری و سەرچاوەی پێویست لەوبارەیەوە، تا بە شێوازی مامەڵەی كوردەكان دەگات بەو دەوڵەتەوە. هۆیەكانیش دیارن، لەلایەك كاری ئەو دەوڵەتە بڵاوكردنەوە و گەیاندنی ئایینی ئیسلام و فراوانكردنی سنووری دەسەڵاتی بوو بۆ دەرەوەی نیوەدوورگەی عەرەبی. لەلایەكی دیكەوە بەرەنگاربوونەوەی ئەو هێزانە بوو، كە بوونە لەمپەر و كۆسپ لەبەردەم شاڵاو و ئەركە ئایینییەكانیاندا.

ئەمەو جگە لەوەی پێویستیشیان بەوە هەبووە، پەیامی ئایینی و هەروەها سیاسی و هەژموونی خۆیان بەو گوند و شارۆچكە و شارانە بگەیەنن كە دەستیان پێ گەیشت.

لەم دۆخەشەدا قورس بوو، بە تێڕوانینی پێكهاتەیەكی ژێردەستی وەك (كورد) بگەین، كە چۆن لەو دەوڵەتە نوێیەیان ڕوانیوە، لەكاتێكدا ئەزموونێكی باشیان لەگەڵ هەردوو ئیمپراتۆریی ساسانی و بێزەنتی نەبوو، كە هەردووكیان (دوو) دەوڵەتی ئایینی بوون.

جارێ بەرلەوەی بۆچوونە جیاوازەكان لەمەڕ تێڕوانینی كورد بۆ ئەو دەوڵەتە بخەینە ڕوو، پێویستە ئاماژە بەوە بكەین، كە ئەو دەوڵەتەی ڕۆڵی یەكەمی لە گەیشتن و بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلامی بە كوردستاندا بینی، چۆن و چی بوو؟ چۆن سەری هەڵدا و چۆنیش سەری لە كوردستان دەرهێنا؟ دواتر چی لە كورد و خاكەكەی ویست؟

بۆ وەڵامی هەریەك لەو پرسیارانە، پێویستە لەوەوە دەست پێبكەین، كە ئەو دەوڵەتە، دووەمین قەوارەی سیاسیی ئیسلامی، دوای (دەوڵەتی مەدینە) بوو، كە لەلایەن پەیامبەری ئیسلام (د.خ) لە شاری (مەدینە) دامەزرا و دواتر پەلی بۆ زۆرینەی ناوچەكانی نیوەدوورگەی عەرەبیی هاوێشت. بە كۆچی دوایی پەیامبەر (د.خ) لە ساڵی (11ك/632ز)دا (دەوڵەتی مەدینە) كۆتایی پێ هات.

بە واتایەكی تر، تەنیا (11) ساڵ تەمەنی بوو، دوای كۆچی دوایی پەیامبەری ئیسلامیش لەو ساڵەدا (دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی) بە خەلافەتی (ئەبووبەكری سدیق/ ڕ.خ) دەستی پێكرد و دامەزرا. ئەوەش دوای ئەوەی لە (كەپری بنەماڵەی ساعید)ی شاری (مەدینە) وەك یەكەمین خەلیفەی موسڵمانان دیاری كرا. ماوەی دەسەڵاتی دەوڵەتەكەش (30) ساڵ بوو، كە تێیدا جگە لەو خەلیفەیە، هەریەك لە (عومەری كوڕی خەتاب، عوسمانی كوڕی عەفان، عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب، حەسەن كوڕی عەلی) یەك لەدوای یەك گەیشتنە پایەی خەلافەت. لەو ماوەیەشدا ئایینی ئیسلام گەیشتە كوردستان، وەك لە باسەكانی پێشوو تیشكمان خستە سەر.

پێوەند بە تێڕوانینی تاكی كورد و كۆمەڵگای كوردیش بۆ ئەو دەوڵەتە، دووچاری كێشەی زۆر دەبینەوە، چونكە لەلایەك وەك تێڕوانینی كورد بۆ ئایینی ئیسلام لەو سەردەمەدا، كەمترین سەرچاوەی مێژوویی لەو بابەتەیان ڕوانیوە. تەنانەت یەك سەرچاوەی كوردییش بە شێوەی زاری ئەو كاتەی كوردستان و لەنێو كۆمەڵگای كوردی دەست ناكەوێت، تا لە تێڕوانینی تاك و خێزان و كۆمەڵگای كوردی ئاگادارمان بكاتەوە، كە چۆن بۆ ئەو دەوڵەتەیان ڕوانیوە؟

بەڵكوو تەنیا بەوە دەگەین، كە كۆمەڵگای كوردی لە چاوی شاڵاوەكان و سوپای عەرەبی ئیسلامی و فەرماندەكانیان بۆ ئەو دەوڵەتەیان ڕوانیوە. واتا كەمترین تاكی كورد بە ناوی دەوڵەتەكە و خەلیفەكانی و پایتەختەكەی و پێكهاتەكەی و سنوورەكەی ئاشنا بووە. دیارە یان مەبەستیان نەبووە لەوبارەیەوە زانیارییەكیان دەست بكەوێت، یان پێویستیان نەبووە. ئەمەو پێدەچێت بەهۆی شاڵاو و ململانێكان و سەپاندنی سیاسەتی دەوڵەتەكە لەلایەن فەرماندەكانی سوپا و كاراكتەرەكانی، نەیانتوانیوە و نەیانوێراوە خۆیان لە قەرەی وەها باسێك بدەن.

هەر بۆیە ئەوەی لای زۆرینەی تاك و خێزانی كۆمەڵگای كوردی گرنگ بووە، ژیانی خۆی و خێزانی و سەر و ماڵی پارێزراو بێت. هەروەها لە سەردەمی دەوڵەتی نوێدا دووچاری كێشە و لێپرسینەوە و سزا نەبێت، بەڵكوو لەبەرامبەردا پاداشت بكرێت. ئەمەو جگە لەوەی جیاوازیی پێكهاتەی كۆمەڵگای كوردی لە ڕووی باوەڕی ئایینی و پێگەی كۆمەڵایەتی و توانای دارایی و ئاستی خوێندەواری، شێوەی تێڕوانینەكانی گۆڕیبوو.

وەك ئەوەی چینی خوارووی كۆمەڵگا و ئەوانەی نەخوێندەوار و هەژار بوون، مەبەستیان نەبووە كێ ڕابەرایەتییان دەكات و كێ سەرۆك و خەلیفەیانە، بەڵكوو ئەوە گرنگ بوو، سكی خۆیان و خێزانەكانیان تێر بێت و برسی نەبن. هەروەها ئەوانەیشی باوەڕداری ئایینەكانی (جوو، زەردەشتی، مەسیحی) بوون، بەهۆی پێدانی باجی جزیەوە، باكیان بەوە نەبووە، كێ دەسەڵاتدار و كێ خەلیفەیە و ناو و شێوازی حوكمڕانی دەوڵەتەكە چییە و چۆنە؟

ئەوانەشی خاوەن موڵك و سەرۆك خێڵ و سەرۆك هۆز و بازرگان و چەكدار بوون، كاریان لەگەڵ ئەو فەرماندەی سوپا و والییانە بوو كە فەرمانڕەوایەتیی شار و ناوچەكەیان دەكرد، نەك خەلیفە و دەوڵەتەكە، بۆیە نە كاریان نەكەوتبووە پایتەخت، نە خەلیفەی دەوڵەتەكە. بە هەموو ئەوانەش تێڕوانینێكی ورد و گشتگیر لەلایەن كورد بۆ ئەو دەوڵەتە نەبوو. هەر بۆیە لەدوای كۆتاییهاتن بە دەسەڵاتی ئەو دەوڵەتە، زانرا (دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی) چی بوو؟ وەك خەلیفەكانی چۆن و چییان كرد؟

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.