سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاستدا

25/07/2022



كەیوان ئازاد
 
ڕاگوێزانی هۆزە عەرەبییەكان بۆ كوردستان و نیشتەجێبوونیان

یەكێك لەو سیاسەتانەی دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی، دوای شاڵاوە یەك لە دوا یەكەكانیان بۆ ناوچە جیاجیاكانی كوردستان و لە ماوەی دەسەڵاتیاندا پیادەیان كرد، ڕاگوێزانی دەیان خێڵ و هۆزی عەرەبی بوو لە نیوەدوورگەی عەرەبییەوە بۆ ناوچە جیاجیاكانی باكووری، لە باشووری عێراقی ئیمڕۆ و خاكی شام و كوردستان و هەورەها خاكی ئێران و ناوچەكانی تر.

ئەوەش دوای ئەوە هات كە چەند بنكەیەكی سەربازییان لە شار و قەڵا و شوێنە بەرزەكان دروست كرد، تا هێزەكانیان، ناوچەكان لە هەر ڕاپەڕین و هەڵگەڕانەوە و هێرشێكی چاوەڕواننەكراوی بەرامبەریان بپارێزین. بۆ رێگریش لەو كردە سەربازییانە و پشتیوانی بۆ بنكە سەربازییەكان، هانی ڕاگواستنی دەیان خێڵ و هۆزی عەرەبی درا، تا كۆچ بۆ ناوچە نوێیەكان بكەن.

كۆچی ئەو خێڵ و هۆزانەش، وێڕای پشتیوانی بۆ بنكە سەربازییەكان و دەسەڵاتی والییەكان، چەندین هۆكاری تر لەپشتەوە بوون. لەوانە كاتێك دووەمین خەلیفەی ڕاشدی (عومەری كوڕی خەتاب/ ڕ.خ) بڕیاری شەڕی لە دژی هەردوو ئیمپراتۆڕیی ساسانی و بێزەنتی دا، پێویستی بە هاوكاری و پشتیوانیی خێڵ و هۆزە عەرەبییەكانی نیوەدوورگەی عەرەبی و دەرەوەی هەبوو.

بەتایبەت ئەوانەی باوەڕیان بە ئایینی ئیسلام نەهێنابوو. هۆیەكەش ئەوە بوو، دژایەتیی (دوو) دەوڵەتی بەهێزی وەك (ساسانی و بێزەنتی) پێویستی بە هێزی زۆری چەكداری و ئامادەكاریی پێشوەخت و پشتیوانیی هەموو ئەوانە هەبوو، كە ویستی شەڕ و دەسكەوتی داراییان هەبوو. هەر بۆیە بانگەوازێكی لەو جۆرە لەلایەن (عومەری كوڕی خەتاب/ ڕ.خ)ەوە، پێویستی بە قبووڵكردنی مەرجی ئەو خێڵ و ئەو هۆزانە هەبوو، تا بەشداریی لەو شاڵاوانەدا بكەن.

مەرجی ئەوانیش بەشی خۆیان بوو لە دەسكەوتەكانی شەڕ و ئەو زەوییانەی دەكەونە دەست دەوڵەتی خەلافەت. خودی خەلیفەش بەو مەرجانە ڕازی بوو، تا بەیەكەوە شەڕی هەردوو ئیمپراتۆڕیی ساسانی و بێزەنتی بكەن. بەو هۆیەوە دەیان خێڵ و هۆزی گەورەی عەرەب قایل بوون شەڕی هەردوو دەوڵەتی ناوبراو و هەموو ئەوانە بكەن، كە دەبنە لەمپەر لەبەردەم سوپای عەرەبی ئیسلامیدا.

كاتێكیش ئیمپراتۆڕیی ساسانی كۆتایی بە دەسەڵاتی هات و دەسەڵاتی ئیپمراتۆڕیی بێزەنتیش لە خاكی شام و كوردستان و تەنانەتی باكووری ئەفریقیاش وەدەرنرا، ئیتر كاتی ئەوە هات، خەلیفەی ناوبراو بەڵێنەكەی بباتە سەر و لە ناوچە نوێیە دەست بەسەر گیراوەكاندا، زەوییان پێ بدات و لە دەسكەوتی شەڕەكان بەشیان بدات. بەو هۆیشەوە، ڕێگای بە دەیان هۆزی وەك (بەكر، وائیل، لەخم، تنوخ، كەلب،..تاد) درا كۆچ بۆ ناوچە نوێیەكان بكەن و تێدا نیشتەجێ ببن.

بەو هۆیەش، بەشێكی خاكی كوردستان بووە مۆڵگە و زەوی ئەو خێڵ و هۆزانە، تەنانەت وەك هێزی سەركەوتووی شەڕ خۆیان ناساند و كوردەكان و كۆمەڵگای كوردییان وەك هێزی دۆڕاو و شكستخواردووی شەڕ ناسی. دوای ئەو خەلیفەیەش (عوسمانی كوڕی عەفان/ڕ.،خ) وەك سێیەمین خەلیفەی ڕاشدی دریژەی بەو كارە دا و هۆزەكانی (رابیە، قەیس، ئەسەد)ی لە ناوچەكانی جزیرە نیشتەجێ كرد، كە ئەوەش ڕۆڵی لە بەعەرەبكردنی ئەو ناوچانەدا بینی.

هەروەها هەمان خەلیفە، سوپایەكی عەرەبی (هەشت هەزار) كەسیی بە سەركردایەتیی (حەبیب كوڕی موسلمی فەهری) ناردە ناوچەكانی باكووری كوردستان و ئەرمەنستان، تا كارئاسانی بۆ نیشتەجێبوونی خێڵ و هۆزی تری عەرەبی بكەن و زمانی عەرەبی و ئایینی ئیسلام و سیمای دەوڵەتەكەی تێدا بچەسپێنن.

جیاواز لەوەش، خودی بەرپرسانی شاڵاوەكە، بە مەبەستی قایمكردنی پێگەی خۆیان و هێزەكانیان و دەوڵەتەكە لە ناوچە تازە دەست بەسەرگیراوەكاندا، چەندین سەربازگەی تایبەتیان بۆ فێركردنی دانیشتوانەكەی بە زمانی عەرەبی، كە زمانی قورئان و یاساكانی ئیسلام و دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی بوو، كردەوە. ئەو سیاسەتەش لەگەڵ شاڵاوەكاندا و دوای گرتنی ناوچە یەك لە دوایەكەكانی كوردستان پەیڕەو كرا.

هۆكارێكی تر كە ڕۆڵی لەو لایەنەدا گێڕا، كێشە و ململانێ خوێناوییەكانی نێوان خەلیفە و بەرپرس و كەسایەتییە دیارەكانی دەوڵەت بوو. ئەوەش لە سەردەمی چوارەمین خەلیفەی ڕاشدی (عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب) دەستی پێكرد، كاتێك (عائیشەی كچی ئەبووبەكری سدیق)ی هاوسەری پەیامبەری ئیسلام (د.خ) بە پشتیوانیی هەریەك لە (تەڵحەی كوڕی عوبەیدوڵا و زوبێری كوڕی عەوام) لە شاری (بەسڕە) ڕووبەڕووی خەلیفە بوونەوە و شەڕی (جەمەل) لە ساڵی (35ك/ 655ز) ڕووی دا. بەدوایدا شەڕی (سەفیین) لەنێوان هەمان خەلیفە و (موعاویەی كوڕی ئەبی سوفیان) والیی شام بە پشتیوانیی (عەمری كوڕی عاس) لە ساڵی (37ك/ 657ز) ڕووی دا.

بەو هۆیەشەوە یەكەمین كۆمەڵی سیاسی بە ناوی (كۆمەڵەی خەواریج) سەری هەڵدا. هەردوو ڕووداوەكەی پێشوو و دەركەوتنی ئەو كۆمەڵەیەش، هۆكاری هاتنی دەیان خێڵ و هۆزی عەرەبی تر بوون بۆ ناوچەكانی كوردستان، تا پشتیوانی لە یەكێك لەو هێزانە بكەن. وەك ئەوەی (ناوچەی شارەزوور) لە ساڵی (38ك/ 658ز) بووە مەڵبەندی كۆمەڵەی خەواریج، كە زۆرینەی ڕەهایان لە خێڵ و هۆز و تیرەكانی عەرەبی بوون. تەنانەت (ئەبوو مەریەم سەعدی تەمیمی) وەك سەركردەیەكی كۆمەڵی خەواریج، بە (پێنج هەزار) كەسی خیڵەكەیەوە هاتە ناوچەی شارەزوور و تێدا نیشتەجێ بوون و ئەو ناوچەیان كردە بنكەی سەربازیی خۆیان بە ڕووی دەسەڵاتدارێتیی (عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب)ی خەلیفەدا. ئەم ڕەوتەش تا كۆتایی ئەو دەوڵەتە درێژەی هەبوو.

بە كورتی، سیاسەتی ڕاگوێزانی خێڵ و هۆزە عەرەبییەكان لە سەردەمی خەلیفە (عومەری كوڕی خەتاب) بەدواوە، لەژێر هەر پەردە و پاساوێكدا بووبێت، ئەنجام درا و بووە سیاسەتی یەك لەدوای یەكی خەلیفەكانی (ڕاشدی) و دەوڵەتەكانی دواتریش. بەو هۆیشەوە نەتەوەی عەرەب وەك نەتەوەیەكی سەردەستی ئەو سەردەمە، بوونە بەشێك لە پێكهاتەی خاكی كوردستان و خۆیان بە برابەشی نەتەوەی كورد لەو خاكەدا زانی كە بۆ هەزاران ساڵ خاكی نەتەوەی كورد بوو.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.