سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئیسلامگەرایی و ئیشكالیەتی شوناسی نەتەوەیی

13/08/2022


                               
خەسرەو میراودەلی

 

ناساندنی ئیسلام وەك ئاینێكی جیهانی، یان بان نەتەوەیی، لەلایەن ئیسلامیەكانەوە، بۆتە گرفتێكی گەورە بۆیان لەڕووی دیاریكردنی شوناسی نەتەوەییانەوە. ڕیشەی ئەم كێشەیە، لە بنەڕەتەوە لە سەلەفیبوونیانەوە سەرچاوەی گرتووە، چونكە سەلەفیبوون وابەستەبوونە بە ڕواڵەتی دەقەوە، ڕواڵەتی دەقیش زۆرجار عەرەبیانە یان عەرەبگەراییانەیە، بەوەدا كە تیۆریزەكردنی سەرەتای زانست و بابەتەكان سادە و سەرەتایی بوون، و زیاتر بە ژینگە و سەرەتا عەرەبییەكەی ئایینەكەوە پەیوەست بوون.

 

لەكاتێكدا كە دواتر و دوای فراوانبوونی جیهانی ئیسلامی و فراوانخوازی فتوحاتەوە، لەلایەكەوە نەتەوەی دیكە هاتنە ناو ژیاری ئیسلامیەوە، و بەشدارییان كرد لە تیۆریزەكردنی بەردەوام و دواتری ئەم كولتوورەدا، لەلایەكی دیكەشەوە، ئایدیاكانی خۆیشیان هێنایە ناو ئەو ئایدیایانەی كە پێشتر مۆركی عەرەبیانەیان زیاتر پێوە دیار بوو، واتە ئەو كولتوورە ئیسلامییەی پێش خۆیانیان تا ڕادەیەكی زۆر لە سەلەفیەت ڕزگاركرد.

 

كەواتە ڕەگ و ڕیشەی ڕاستەقینەی دەستەوەستانبوون لە تیۆریزەكاری بۆ شوناسی نەتەوەیی لەمەش بەولاوە فەرامۆشكردنی بابەتەكە، لە بنەڕەتدا بۆ سەلەفیگەرایی دەگەڕێتەوە. واتە بۆ فەرامۆشكردنی ئەو كولتوورە هەمەڕەنگ و فرەنەتەوە فروانەی، دواتر لە بنیاتنانی شارستانیەتی ئیسلامی و بوارە زانستی و فیكری و فەلسەفیەكانیدا بەشداری كردووە، و بازدان بەسەریدا لە پێناو گەڕانەوە و گەیشتنەوە بە كولتوورە كۆنە سەرەتاكە كە وەك ئاماژەمان پێكرد سەلەفیانەیە و، لەگەڵ جەوهەری جیهانبینی ئیسلامگەراییدا كۆكتر و تەباترە.

 

خودی ئەم سەلەفیبوونەشە لە ڕوانیندا كە لە كاتی بیركردنەوە و گەڕانەوە بۆ شوناسی نەتەوەییدا، تەنیا پەنا بۆ چەند دەقێك بەرن لە قورئان یان فەرموودە یاخود وتە و بڕیاری هەندێك لە زانایان، كە لە ڕاستیدا نەك لە باریاندا نییە تیۆریزە بۆ نەتەوەگەرایی بكەن بەڵكو بابەتەكە ئەوەندە سادە دەكەنەوە كە لە حەقیقەتی مەسەلەكە دەیكەنە دەرەوە، واتە پەنابردن بۆ ئەو چەشنە دەقانە بۆخۆی جۆرێكە لە فەرامۆشكردنی بابەتەكە و بەلاڕێدابردنی.

 

وەك نەریتی هەمیشەییان لەم بابەتەدا بە پلەی یەكەم پەنا بۆ ئەم ئایەتە دەبەن (يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر و انثي و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عندالله اتقاكم ) الحجرات 13 (هۆ خەڵكینە ئێمە لە نێر و مێیەك دروستمان كردن و كردمانن بە چەندین گەل و هۆزی جیاواز بۆ ئەوەی بە یەكتر ئاشنابن، بەڕێزترینیشتان لای خوا خواپەرستترینتانە واتە (ئایندارترینتانە).

 

لەكاتێكدا كە لە ڕاستیدا ئەم ئایەتە ئاماژەیەكی ئەوتۆی لەمبارەیەوە تێدا نییە، بەڵكو تەنیا بریتییە لە ڕاگەیاندنی ئەو ڕاستیەی كە ئێوەی مرۆڤمان لە گەل و هۆزی جیاواز دروستكردووە، و دەشێت پێكەوە هەڵكردنتان ئەگەرێكی مومكین بێت.

 

مەبەست ئەوەیە داننان بەوەدا كە مرۆڤ لە گەل و هۆزی جیاواز دروستكراوە، نە هیچ ڕاستییەكی نوێ نە هیچ جۆرە بڕیارێكی نوێشی تێدا نییە، تۆ بڵێیت هیچ ئایین و ئایدیایەك بتوانێت نكوڵی لەم ڕاستییە حەتمییە بكات، كە مرۆڤەكان لە گەل و هۆزی جیاواز پێكهاتوون! خۆ دیارە سەبارەت بە بڕگەی كۆتایی دەقەكەش"ان اكرمكم عندالله اتقاكم" بێگومان بەڕێزترین كەس لەنێو مرۆڤەكاندا هەر ئایندارترینیانە لەلای هەر ئاینێك بێت.

 

گەر ئەم ئایەتە ئەو مەبەستەی بگەیاندبایە كە ئیسلامیەكان دەڵێن، چۆن كەسێكی وەك ئیمامی شافیعی و ئیبن تەیمیە و دەیانی وەك ئەوان، دەیانتوانی باس لە عەرەبگەرایی ئاینەكەیان بكەن، بەڵگەی بۆ بهێننەوە و تیۆریزەی بكەن! یاخود ئایا تاكە ئایەتێك لەم ڕوەوە شەفاعەتمان بۆ دەكات و لە قەیرانەكە ڕزگارمان دەكات؟!
دیوێكی دیكەی مەسەلەكە ئەوەیە كە نەتەوەگەرایی واتە ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا ئایدیایەكی نوێی خۆرئاواییە، كە ئیسلامییەكان هیچ جۆرە ئایدیایەكی نوێی خۆرئاواییان قەبوڵ نییە، نەك هەر قەبوڵیان نییە بەڵكو ڕاشكاوانە بە دژی ئاینەكەی خۆیانیان هەژمار دەكەن، لێرەوە هەر كەسێك باس لە بایەخی هەر ئایدیا و فەلسەفەیەكی لەم چەشنە بكات بە غەربزەدە ناوی دەبەن، كە زاراوەكەش لای ئەوان كتومت دژی ئیسلامزەدەییە!

 

لێرەدا دەپرسین گەر ئەم ئایەتە ئیشكالیەتی نەتەوەیی چارەسەر بكردایە بۆ نمونە ئەردۆغان دەیتوانی هەوڵی قڕكردنی نەتەوەیەكی وەك كورد بدات؟! هەروەها ئاخۆ لە بەرانبەردا ئیسلامییەكانی لەمەڕ خۆمان و ئیسلامگەرایانی هەموو دنیاش، دەیانتوانی بەرگری لە ئەردۆغان بكەن؟ سەبارەت بە ئیسلامگەرایانی خۆمان بەتایبەت، دەیانتوانی ڕاشكاوانە دژی نەتەوەكەی خۆیان بوەستن تەنیا لەبەرئەوەی دوژمنی نەتەوەكەیان ئیسلامییە؟ واتە بە پاساوی ئەوەی ئەو كوردانە دژی حكومەتێك دەجەنگن  كە ئیسلامییە!

 

هۆكاری سەرەكی بایەخدانی ئیسلامیەكان بە مەسەلەی نەتەوایەتی بریتی نییە لە بوونی قەناعەت پێی، واتە گرنگیپێدانەكە لە قوڵایی قەناعەتیانەوە سەرچاوەی نەگرتووە، بەڵكو وەك پێداویستیەكی ناچاریانەی هەلومەرج و قۆناغەكە پەنای بۆ دەبەن، وەك بابەتێكی یان تەوەرێكی سەرەكی لە پرۆژەی كاركردنیاندا بوونی نییە، بەڵكو زیاتر بابەتێكی تاكتیكییە.

 

ناچاری بایەخدانیشیان سەبارەت بە باشوری كوردستان بۆ نمونە، لەوەوە هاتووە كە  دوو حزبە سەرەكییەكەی ناسیۆنالیستین، خەباتیان بۆ نەتەوەی كورد لەژێر سایە و دروشمی كوردایەتیدا بووە، چونكە كێشەی ئێمە وەك كورد كێشەیەكی نەتەوەییە نەك جیهانی.

 

لێرەدا بۆ ئەوەی ئیسلامیەكان، گوایا لەم چەشنە خەباتەشدا بەشداربن و دوانەكەون، وەك خۆگونجاندنێكی ناچاریانە، كە پڕە لە ئیشكال و ئیزدیواجییەت لەگەڵ كرۆكی بیری ئیسلامگەراییدا، بەڵام بۆ ئەوەی لە جەماوەر  دانەبڕێن، و بە خاوەن فیكر و شەپۆلێكی ناواقیعی هەژمار نەكرێن، و گومانی فەرامۆشكردنی كێشەی نەتەوەییان نەخرێتە پاڵ، دەبێت خۆیان بخەنە ڕیزی نەتەوەپەروەرانەوە .

 

سەبارەت بە تەفسیری ئایەتەكە، واتە ئایەتی 13 ی سورەتی الحجرات، كە لە سەرەتادا هێنامان، تەفسیرەكەی لە سەرەتادا و لەو تەفسیرانەدا كە لە سەرچاوە بنەڕەتیەكانن، لە نمونەی تەفسیری (طبرى و ابن كثير)  وشەی شعوب هەر بە چەند پێكهاتەیەكی ناو نەتەوەی عەرەب خۆی لێكدراوەتەوە! نەك بە مانای نەتەوەكان "الاقوام" بەو شێوەیەی لە ئێستادا زانراوە.

 

(الراغب الاصفهانی)ش لە فەرهەنگە ناودارەكەیدا (مفردات الفاظ القران) دەڵێت  (الشعب :القبيلة المتشعبة من حى واحد)  واتە (الشعب) هۆزێكە كە وەك لقێك لە كۆمەڵە هۆزێك جیابووەتەوە، كەواتە ماناكەی نزیكە لە مانای لق و پۆپ، یان جیابوونەوە لە لق و پۆپ واتە ماناكەی لە ڕیشە فەرهەنگیەكەیەوە دێت، كەواتە لق و پۆپەكانی نەتەوەی عەرەب خۆیان!

 

(تهانوی) ش لە (موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم) دا دەڵێت :
الشعب: بزانە كە هەموو كۆمەڵێكی زۆر لە خەڵكی دەگەڕێنەوە بۆ باوكێكی ناودار كە بریتییە لە شعب وەك عدنان، كە لەو خوارتر بریتییە لە (قبیلە :هۆز). 
هاوواتا ئینگلیزیەكەی وشەی شعبیش people بەكارهێنراوە كە بە مانای (خەڵك) دێت!

 

سەبارەت بە وشەی (قوم)یش ئەوا لە (شعب) كەمتر و بچكۆلەترە، و بریتییە لە كۆمەڵە كەسێك (جماعە) كە مانا ڕیشەییەكەی وشەكە لە زمانی عەرەبی و قورئانیشدا، كۆمەڵە پیاوێك دەگرێـتەوە بەبێ بوونی ژن لە ناویاندا، (لا يسخر قوم من قوم عسي ان يكون خيرا منهم و لا نساء من نساء عسي ان يكن خيرا منهن) ، الحجرات. واتە هیچ پیاوانێك گاڵتە بە پیاوانێكی دیكە نەكەن كە دەشێت ئەوان لەمان باشتر بن، نە ژنانێكیش گاڵتە بە ژنانێكی دیكە بكەن، كە ئەگەری هەیە ئەو ژنانە باشتربن لەم ژنانە.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.