سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

خوێندنەوەیەك بۆ دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی

15/08/2022



كەیوان ئازاد

كاتێك دەمانەوێت خوێندنەوەیەكی مێژوویی بۆ دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی بكەین، دووچاری بۆچوونی جیاواز و جۆراوجۆر دەبین، هەر وەك تیڕوانینی كورد بۆ ئایینی ئیسلام و دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی. هۆیەكانیش دیار بوون، لەلایەك ئەوانەی لە دیدگای ئایینی ئیسلامەوە بۆ دەوڵەتەكەیان ڕوانیبوو وایان پێناسە كردبوو، كە دوای (دەوڵەتی مەدینە) باشترین دەوڵەتی ئایینی بووە، كە سەرجەم بنەماكانی ئایینی ئیسلامیان تێدا پیادە كردبێت. ئەمەو جگە لەوەی (پێنج) لە دیارترین كەسایەتییەكانی ئیسلام و هاوەڵانی پەیامبەری ئیسلام (د.خ) كاروباری دەوڵەتەكەیان بەڕێوە برد.

ئەوانیش (ئەبوبەكری سدیق/ ڕ.خ) یەكەمین خەلیفەی ئەم دەوڵەتە، كە نزیكترین هاوەڵی پەیامبەری ئیسلام (د.خ) و هەروەها هاوەڵی بوو لە گەشتەكەیدا بۆ شاری (مەدینە) و لە هەمان كاتدا (عایشە)ی كچیشی، خێزانی پەیامبەر (د.خ) بوو.

(عومەری كوڕی خەتاب/ ڕ.خ)، وەك دووەمین خەلیفەی دەوڵەتەكە، سەرباری نزیكیی لە پەیامبەر (د.خ)، (حەفسە)ی كچیشی خێزانی پەیامبەر (د.خ) بوو. واتا هەردوو خەلیفە (ئەبوبەكر و عومەر) لە خەزوورانی پەیامبەری ئیسلام (د.خ) بوون.

هەرچی دۆخی خەلیفەی سێیەمە (عوسمانی كوڕی عەفان/ ڕ.خ) جیاواز بوو. ئەو سەرباری ئەوەی لە بنەماڵەی ئومەوی بوو، هەموو سامانەكەی بۆ سەركەوتنی ئایینی ئیسلام خستە كار. لە نزیكایەتیشی بۆ پەیامبەری ئیسلام (د.خ)، هەردوو كچەكەی پەیامبەر (د.خ) بە ناوەكانی (ڕقیە، ئوم كەلسوم) یەك لەدوای یەك بوونە خێزانی. واتە ئەمیان زاوای پەیامبەری ئیسلام (د.خ) بوو.

چوارەمین خەلیفەی دەوڵەتەكەش (عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب/ ڕ.خ) بوو، سەرباری ئەوەی كوڕی مامی پەیامبەری ئیسلام (د.خ) بوو، زاواشی بوو، چونكە (فاتیمە)ی كچی پەیامبەر (د.خ) خێزانی عەلی بوو. (حەسەنی كوڕی عەلی/ ڕ.خ)یش كچەزای پەیامبەری ئیسلام (د.خ) بوو. هەموو ئەمانەش بەو مانایە بوون كە ئەو (پێنج) خەلیفەیەی دەوڵەتەكە، لە نزیكەكانی پەیامبەر و وەك یەك خێزان وا بوون. تەنانەت لەسەر زاری پەیامبەرەوە، لەلایەن پەروەردگارەوە مژدەی بەهەشتیان پێ درابوو.

هەر بۆیە هەر گلەیی و ڕەخنەیەك لەو خەلیفانە، لەلایەن موسڵمانانەوە لەسەر هەر بنەما و پاساوێك، قبووڵكراو نەبوو. تەنانەت رێگایان نەدا هیچ كەس و لایەنێك ڕەخنەیان لێ بگرێت. ئەمەو بۆ هەر ڕووداوێكی سەردەمەكەشیان پاساوی ئایینییان بۆ دانان.

جیاواز لەوانیش، ئەوانەی موسڵمان نەبوون، لە دیدگای ئایینیی خۆیانەوە بۆ دەوڵەتەكەیان ڕوانی و وەك هەر دەسەڵاتێكی سیاسیی مێژوو سەیریان كرد، چونكە خەلیفەكانی ئەو دەوڵەتە بۆ ئەوان و ئایین و دیدگاكەیان ئەو پیرۆزییەی موسڵمانەكانی نەبوو.

هەرچی ئەوانەش بوون كاری زانستی و ئاكادیمییان لەسەر مێژووی ئەو دەوڵەتە، یان سەردەمی یەكێك لە خەلیفەكان كرد، ئەگەر كارەكە بەتەواوی زانستی بووبێت و حسیاب بۆ پیرۆزی و لایەنی ئایینی نەكرابێت و وەك دەسەڵاتدار سەیری خەلیفەكان و دەوڵەتەكەیان كردبێت، نە وەك كەسایەتیی ئایینی و دەوڵەتی خەلافەت، ئەوا وەك هەر دەوڵەتێكی ئاسایی سەیریان كرد و پیرۆزیان نەكرد، بەڵام ئەگەر دیدگای ئایینی بەسەر كەسەكەدا زاڵ بووبێت، ئەوا ئاسایی وەك (دوو) بۆچوونەكەی پێشووتر سەیر كرا.

لەو نێوەندەشدا، كوردەكانیش یەك بۆچوونیان نەبوو، بەڵكوو ئەوانەی لە دیدگای باوەڕی ئایینی ئیسلامییەوە بیریان كردووە، وەك كۆمەڵی یەكەم لە خەلیفەكان و دەوڵەتەكەیان ڕوانی. ئەوانەیشی موسڵمان نەبوون و باوەڕداری یەكێك لە ئایینەكانی (ئێزدی، كاكەیی، جوو، زەردەشتی، مەسیحی، مانی، مەزدەك،...تاد) بوون، دیدگا و تێڕوانینیان وەك هەر دەوڵەتێكی ئاسایی بوو، ئەگەر بە چاوی دژ سەیریان نەكردبێت، چونكە لە قۆناغێكدا زیانی بە ئایین و پەیڕەوەكانیان گەیاند. ئەو كوردانەیشی كاری زانستییان لەسەر كرد، ئەگەر باوەڕی ئایینی باڵی بەسەر بیركردنەوە و هەستەكانیاندا نەكێشابێت، وەك هەر دەوڵەتێكی ئاسایی لێیان ڕوانی و باسی هەردوو لایەنی باش و خراپەكانی ئەوانیان كرد.

لێرەوە ناكرێت یەك خوێندنەوە بۆ ئەو دەوڵەتە بكرێت، چونكە لای هەموو پێكهاتەكان وەك یەك سەیر نەكرا، بەڵام دوور لە لایەنگری بۆ هیچ یەك لەو بۆچوونانە و پەیڕەوانیان، ناكرێت خوێندنەوەیەكی واقیعی بۆ ئەو دەوڵەتە نەكەین. تەنانەت ئەوانەیشی لە دیدگای ئایینی ئیسلامەوە لەو خەلیفانە و دەوڵەتەیان ڕوانی و دەرگای ڕەخنە و گلەییان لەسەر خەلیفەكان و دەوڵەتەكە داخست، هەڵەیان كرد، چونكە لە مێژوودا هیچ مرۆڤێك وەك بەندەیەكی خودا بێ هەڵە نەبووە، تا ئەو هاوەڵانەی پەیامبەری خودا هەڵە نەكەن.

تەنانەت پەروەردگار بە گەورەیی خۆی ڕەخنەی لە پەیامبەرەكەی (د.خ) گرتووە، كاتێك لە سوورەتی (عبس) و لە ئایەتەكانی (1-3)دا فەرموویەتی (عبس وتولی، أن جا‌وه الاعمی، وما یدریك لعله یزكی). دیارە كاتێك پەیامبەری خودا هەڵەی كردبێت و پەروەردگار هۆشداریی پێ دابێت، ئەی بۆ دەبێت ئەو خەلیفانە و هاوەڵانی پەیامبەری ئیسلام (د.خ) لەو ماوەیەدا هەڵە نەكەن و تەواوی كارەكانیان ئایینی و بێ كەموكوڕی بێت؟

بۆیە بەو پێوەرانە (دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی) وەك هەر دەوڵەتێكی تر دامەزراوە و قەوارەیەكی سیاسی، هەڵەی كردووە و كاری توند و پێچەوانەی یاساكانی ئیسلام و دەوڵەتی مەدینە كردووە. تەنانەت مافی هەندێكی داوە و مافی هەندێكیشی خواردووە. بە قازانجی ئایینێك و پەیڕەوانی ئایینێك كاری كردووە و لە مافی هەندێك و پەیڕەوانی هەندێك ئایینی داوە. بەو هۆیەش، ئاساییە یەكەمین دەوڵەتی خەلافەت بێ هەڵە و كەموكوڕی نەبووە. لانی كەم هەڵە و كەموكوڕی نەبوایە، (سێ) خەلیفەی دەوڵەتەكە تیرۆر نەدەكران. دوانیان لە مزگەوتی ماڵی خودا، یەكێكیشیان لە ماڵی خۆی و لە كاتی قورئان خوێندندا، هەموو ئەوانەش پێمان دەڵێن، كە ئەو دەوڵەتە و خەلیفەكانی بێ كێشە و كەموكوڕی و نەیاری ناوخۆیی و هەروەها دەرەكییش نەبوون.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.