سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

گەڕانەوە بۆ سەرەتاكان ...ئیسلامی سیاسیی ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسییە، نەك دین

پێش 4 هەفتە



مەریوان وریا قانع

لە بەشی پێشوی ئەم نووسینەدا باسم لەوەكرد كە قورئان هەڵگری تیورەیەكی سیاسیی دیاریكراو و مۆدێلێك لە حوكمڕانیی پێشنیاركراو و ڕوانینێك بۆ چییەتی و چۆنیەتی دەوڵەت، نییە. ئەوەی هەیە كۆمەڵێك ”بەهای گشتییە“ كە دەشێت هەم لە بواری سیاسیدا كاریانپێبكرێت، هەم لە بواری پەیوەندییە ئینسانییەكانی تریشدا. لەو بەهایانەش، بۆ نموونە، بەهاكانی زوڵمنەكردن، بەڕەحمبوون، پیادەكردنی عەدل، بە ئینسافبوون، پرسوڕاكردن، شورا، هتد... بەڵام هەموو ئەم بەهایانە لە سەردەمە كۆنەكاندا مانایەكیان هەبووەم تەواو جیاوازیان لەو مانایانەی لە ئێستادا هەیانە، ئەگەرچی بەهاكان خۆیان بەهای گەردونیی و بانمێژوویین.

هەروەها باسم لەوەش كرد كە سیاسەت لەناو فیقی ئیسلامیدا پەیوەندیی بە دینەوە نییە، بەڵكو پەیوەندیی بە ”تەدبیری ئومور“ و بەڕێوەبردنەوە هەیە، ئەو كەسەشی بەم كارە هەڵدەستێت كەسی ”ئەمیر“ یان توێژی ”ئومەرا“یە، نەك پیاوانی دین كە لە مێژووی ئیسلامدا بەتاك پێیان ووتون ”عالم“ و بە گروپیش ”عولەما“. مێژووی ئیسلام مێژووی جیاكردنەوەی ”ئومەرا“یە لە ”عولەما“، واتە مێژووی دابڕان و جیاكردنەوەی دەسەڵاتی سیاسییە لە دەسەڵاتی دینیی. ئەم دۆخەیە وا لە كەسانی وەك محەمەد ئاركون و نەسر حامد ئەبوزێد دەكات باوەڕیان وابێت مێژووی ئیسلام مێژوویەكی عەلمانیی یان نیمچە عەلمانییە و تیایدا دەسەڵاتی دینیی و دەسەڵاتی سیاسیی لەیەكتری جیاكراونەتەوە.  بێگومان ئەگەر ئەمیر یان حوكمڕان، دیندار و خواپەرست و بە ئینساف و عادل بوایە، زوڵمی نەكردایە، باشتر و پەسەندتر بوو، بەڵام ئەمانە مەرجە سەرەكییەكانی بوون و ئامادەگیی حوكمڕان نەبوون، مەرجی سەرەكیی ئەوەبووە حوكمڕان ئەمن و ئاسایش دەستەبەربكات، ڕێ لەوە بگرێت ”فیتنە“ ڕووبدات. كە ئەمانەشی كرد دەسەڵاتەكەی دەسەڵاتێكی شەرعیبووە و عولەمای دین قبووڵیان بووە و كاریان لەگەڵداكردوە.  

لە دۆخی ئیسلامی شیعەدا دەسەڵاتی سیاسیی تەنها بۆ ئەندامە پیاوەكانی ”ئەهلی بەیت“ بووە، ئەمەش بەكردەوە مانای سنوورداركردنی حوكمڕانیی لە دەستی نەوەكانی ئیمامی عەلیدا. بەڵام كێشەی گەورەی شیعەكان لەوەكاتەوە دەستپێدەكات كە ئیمامی دوازدەهەم، ئیمام مەهدی، ئیمامی زەمان، بۆ هەتاهەتایە دەچێتە دۆخی غەیبەتەوە و تەنها بەر لە كۆتاییهاتنی جیهان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی زەوی پاكژبكاتەوە و كێشەكانی چارەسەربكات و ئامادەمان بكات بۆ ڕۆژی قیامەت. ئەمە وادەكات شیعەكان لەدوای غەیبەتی ئیمام مەهدیەو،ە هەرچی جۆرەكانی دەسەڵاتی سیاسیی هەیە لە مێژووی ئیسلامدا، وەك دەسەڵاتێكی ناشەرعیی و گەندەڵ ببینن و هەوڵی ئەوەبدەن خۆیانی لێ بەدوور برگن. لەدوای غەیبەتی ئیمامەوە ئیسلامی شیعیی دەبێتە ئیسلامێكی تەواو ناسیاسیی و ئەم دۆخە تا سەدەی نۆزدەهەم دەخایەنێت. لەو سەدەیەدا ئیمامێكی شیعی پەیدادەبێت شتێك لەسەر ”ویلایەتی فەقیە“ دەنووسێت، بەڵام ئەو ئیمامە نەگوێگری دەبێت و نە كاریگەرییش. ئەوە تەنها لە ساڵانی شەستی سەدەی بیستەمدایە خومەینی وەك ئیمامێكی دینیی تیورەی ”ویلایەتی فەقیە“ دادەهێنێت و بەگریی لە حوكمڕانیی پیاوانی دین و دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی دەكات. دواجاریش لە ساڵی ١٩٧٩دا دەوڵەتی ئێرانی لەدەوڵەتێكی پادشاییەوە بۆ دەوڵەتێكی كۆماریی دینیی شیعیی دەگۆڕێت. بەكورتییەكەی بیركردنەوە لەسیاسەت لە مێژووی ئیسلامدا، بە تایبەتی لە فیقی ئیسلامیدا، بیركردنەوەیەكی دونیاییە و فوقەها گەورەكانی ئەم بوارە بە هیچ مانایەك باسیان لە ”دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامیی“ و ”حاكمیەتی ئیلاهیی“ و ”جاهیلیەتی كۆمەڵگا“ و ”جیهاد دژ بە دەوڵەتی كافر“ نەكردوە. كەچی ئەمانە ڕێك ئەو چەمكە سەرەكیی و بنەڕەتییانەن كە بزوتنەوەی ئیسلامی سیاسیی لە سەدەی بیستەمدا دایاندەهێنن و دەیانكەن بە بنەمای بیركردنەوەیان لە سیاسەت و لە پەیوەندیی نێوان دین و دەوڵەتەوە. با ئەم خاڵە كەمەكێك وردتر بكەمەوە.

یەكەم ڕێكخراوی سیاسیی ”ئیسلامیی“ لەسەدەی بیستەمدادروستدەبێت ڕێكخراوی ئیخوانی موسلیمینە كە حەسەن بەنا لە ساڵی ١٩٢٨دا دروستی دەیكات. خاڵی سەرەكیی لەبیركردنەوەی ئیخوانی موسلیمین و دوای ئیخوانیش لای ئەو هێزە ئیسلامییانەی تر كە دروست دەبن، بەتایبەتی لەدوای بڵاوبوونەوەی بیروبۆچوونەكانی ئەبو عەلای مەودودی و سەید قوتبەوە، بریتییە لە سەرلەنوێ پێناسەكردنەوەی ئیسلام وەك ”ئادیۆلۆژیا“ و ”بزوتنەوە“یەكی سیاسیی. ئیسلام لای ”ئیسلامی سیاسیی“ بەتەنها دین نییە بەڵكو هەم ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسیی و هەم بزوتنەوەیەكی سیاسیشە كە دەخوازێت دەوڵەتێكی دینیی دروستبكات. ئامانجی سەرەكیی ئەم ئایدیۆلۆژیایە بریتییە لە دامەزراندنی دەوڵەتێكی ئیسلامیی، پیادەكردنی شەریعەت و بەئیسلامیكردنی كۆمەڵگا و تەواوی بوارەكانی ژیانی ئینسانیی. لەمەشدا دوو میتۆد و ڕێگای سەرەكییان بۆ گەیشتن بەو ئامانجە، هەیە. یەكەمیان ڕێگای ڕیفۆرم و چاكسازییە. دووهەمیان ڕێگای جیهاد و ڕاگەیاندنی جەنگە بەرامبەر بە دەوڵەت و حوكمڕانان، ئەگەر پێویستیشی كرد بەرامبەر بە كۆمەڵگاش.

لەم پرۆژە تازەیەدا ئیسلامی سیاسیی هەڵگری كۆمەڵێك كە چەمكی سەرەكییە كە گرنگەكانیان بریتین لە:

یەكەم: چەمكی ”حاكمیەتی خودا“ بەرامبەر بە ”حاكمیەتی ئینسان“ یان ”حاكمیەتی میلەت“. لای ئیسلامی سیاسیی كەس مافی حوكمڕانیكردنی نییە خودا خۆی نەبێت. ئەم بیرۆكەیە سەرەتا لای ئەبو عەلای مەودودی سەرهەڵئەدات و دواتر سەید قوتب گەشەی پێئەدات و ڕادیكاڵتری دەكات. بەڵام ئایا خودا چۆن حوكم بكات و چۆن خاوەنی حاكمیەت بێت، نە لای مەودودی و نە لای قوتب و نە لای ئەوانەی كە دواتر لە دروستكردنی گروپ و دەسەڵاتی ئیسلامیدا سەركەوتن، ڕوون نییە. ئەوەی ڕوویدا دروستبوونی كەسانێكی وەك خومەینی و گروپی تاڵیبان و داعشبوو، كە بەناوی ”حاكمیەتی خوداوە“ فۆرمێكی هێجگار خراپ و دەسەڵاتگەریان دروستكرد، كە دەچنە ڕیزی خراپترین نموونەكانی دەسەڵاتدارێتی و حوكمڕانیكردن، لە سەدەی بیستەمدا. 

چەمكی دووهەم و گرنگی ناو فیكری هێزەكانی ئیسلامی سیاسیی بریتییە لە چەمكی ”جاهیلەیتی تازە“، كە ئەمیش دیسانەوە لای مەودودیەوە دێت و سەید قوتب گرنگییەكی گەورەی پێئەدات. ڕوانین بۆ جیهان و كۆمەڵگاكانی ئەمڕۆكە وەك جیهان و كۆمەڵگایەكی جاهیلیی، بەشێكە لەو زمانە ئایدیۆلۆژییەی، لای زۆربەی هەرەزۆری هێزەكانی ئیسلامی سیاسیی بە بڕ و ڕادەی جیاواز ئامادەیە. ئەمەش وادەكات بەئەركی خۆیان بزانن تەنانەت خودی موسڵمانەكان خۆشیان جارێكیتر بكەنەوە بە موسڵمان، كە لە ئاستی كردەییدا یەك مانای هەیە: گۆڕینی ”موسڵمان” بۆ ”ئیسلامیی“. كردنی دیندارە ئاساییەكانە بە ”ئیسلامیی“ەك لەسەر ئەو مۆدێلەی كە دەیانەوێت. 

چەمكی سێهەم: چەمكی ئیسلامە وەك ”سیستمێكی كامڵ“ كە پێویستی بە دەرەوەی خۆی نییە و چی بوێت لەناو خۆیدا ئەیدۆزێتەوە، لە سیستمی سیاسییەوە بیگرە بۆ ئابوریی و لە ئەخلاقەوە بۆ حیكەمت و لە زانستەوە بۆ مەعریفە  وێناكردنی ئیسلام وەك ”سیستمێكی كامڵ“ و دابڕاندنی لە هەمووشتێكی دەرەوەی خۆی یەكێكە لە ئاكارە سەرەكییەكانی ئەم وێناكردنە تازەیەی ئیسلامی سیاسی بۆ ئیسلام لە سەدەی بیستەمدا، دروستیدەكات.

چەمكی چوارەهەم پەیوەندیی بە مەسەلەی پەنابردن بۆ توندوتیژیی و پەلاماردانی ئەو دنیا و حكومەت و كۆمەڵگا جاهیلیانەوە هەیە كە دروستكراون. هێزەكانی ئیسلامی سیاسیی باوەڕیان بەم پەلاماردانە توندوتیژە هەیە و ئەم باوەڕش وادەكات ”جیهاد“ بە مانا سەربازیی و جەنگییەكەی ببێت بە  چەمكی سەرەكیی ناو زمانی سیاسیی زۆرینەیان و لەزۆرڕووە چەمكی ”جیهاد“ شوێنی چەمكی ”فیتنە“ لە فیقی ئیسلامیی كلاسیكیدا بگرێتەوە. حەسەن بەنا بەوە بەناوبانگە باوەڕی بە دەعوە و چاكسازیی لەسەرخۆ لە پرۆژەی دروستكردنی دەوڵەت و كۆمەڵگایەكی ئیسلامیدا، هەبووە. بەڵام هەم لە سەردەمی ژیانی خۆیدا لە هەناوی ئۆرگانەكەیدا باڵی چەكدار و توندوتیژ دروستبوو، هەم خۆیشی مەسەلەی پەنانەبردنی بۆ جیهاد بەوە لێكئەداتەوە كە دۆخەكە لەبار نییە . بە كورتییەكەی چەمكی ”جیهاد“ و ”شۆڕش“ ی ئیسلامی لای ئەم هێزانە شوێنی چەمكی ”فیتنە“ دەگرێتەوە و ”شۆڕش“ و ”جیهاد“یش كوردەبێتەوە بۆ پەلاماردانی توندوتیژانەی ئەو دونیا جاهیلەیە كە دروستبووە. 

بە كورتییەكەی ئەوەی لە سەدەی بییستەمدا ڕووئەدات داڕشتنەوەی تازەی ئیسلامە وەك ”ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسیی“، ئەوانەشی بەم كارە هەڵدەسن عولەمای دین نین، كەسانێك نین لە فێرگەدینییەكانەوە هاتبن، موفتیی و پیاوانی ئاینی ناو كۆمەڵگا نین. بەڵكو نەوەیەكی گەنجە، زۆربەیان لە لادێكانەوە بۆ شارە گەورەكان كۆچیانكردوە، و لەناو خوێندگا عەلمانییە مۆدێرنەكاندا خوێندویانە. حەسەن بەنا دەرچووی دار المعلمین و مامۆستای قوتابخانە بووە، سەید قوتب دەرچوی هەمان شوێنە و دوای خوێندن وەك موفەتیش لە وەزارەتی پەروەردە، كاریكردوە. شوكری مستەفا، دامەزرێنەری گروپی”تكفیر و الهجرە“ دەرچوی كۆلێژی كشتوكاڵ بووە. عەبدوسەلام فەرەج، ئەمیری ڕێكخراوی جیهاد لە میسر، دەرچوی كۆلێژی ئەندازیاریی بوو، ئوسامە بن لادن دوو ساڵ خوێندنی زانكۆی لە بواری كارگێڕایدا خوێندوە، ئەیمەن زەواهیری سەرۆكی ئێستای ئەلقاعیدە، دەرچووی كۆلێژی پزیشكییە. بە مانایەكی دیكە ئەمانە نە فوقەها دینن و نە لەناو فێرگە دینییەكانەوە هاتون و نە ڕۆشنبیریی دینیش بوون، بەڵكو كەسانی سەر بە چینی ناوەندی كۆمەڵگاكانی سەدەی بیستەمن و دەرچووی سیستمی خوێندنی عەلمانی ناو سەدەكەن. بە واتایەكی دیكە، ئەمانە فەقیە و زانای دینیی نین، بەڵكو چالاكەوانی سیاسیی و ئایدیۆلژین، دروستكەر و بەڕێوەبری پارتی سیاسیی و گروپی سیاسیی ڕێكخراوی ئاشكراو و ژێرزەمینین. هەموو ئەمانەش دیاردەی تەواو تازەی ناو سەدەی بیستەمن و  جگە لە پەیوەندیی و مامەڵەكردنێكی ئینتیقائیانەی تێكست و سونەتە دینییەكان، هیچ پەیوەندییەكیان نە بە ئیسلامەوە هەیە وەك دین، نە بە فیقی سیاسیی ئیسلامییەوە. ئەمانە داهێنەر و دروستكەری ئایدیۆلۆژیایەكن كە بەناوی دینەوە قسەدەكات، خۆیان ناوی ”سەحوەی ئیسلامیی“، یان ”نەهزەی ئیسلامیی“ یان ”حەرەكاتی ئیسلامیی“ لێدەنێن، بەڵام ئەوانەی لە بواری ئەكادیمیدا، بە تایبەتی لە بواری زانستە سیاسییەكان و بواری كۆمەڵناسیی سیاسییدا كاردەكەن، ناوی ئیسلامی سیاسیی، یان ئیسلامیزمیان لێناوە. 

بۆ ئەوەی لای خوێنەر ئاشكرابێت ئەم چالاكەوانە سیاسییانە چۆن ”ئیسلام“ دەگۆڕن بۆ ”ئیسلامی سیاسیی“ و چۆن ئیسلام لە ”دین“ەوە دەگۆڕن بۆ ”ئایدیۆلۆژیا“ با لێرەدا حەسەن بەنا، دامەزرێنەری ئیخوانی موسلیمین، وەك نموونە وەربگرین. 

حەسەن بەنا لە وتارێكی بەناوبانگیدا بەناوی “نوێژكردن و سێ ڕژێمەكە”دا بەئاشكرا ئیسلام لە دینەوە دەگۆڕێت بۆ ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسیی. مەبەستی حەسەن بەنا لە سێ ڕژێمەكە بریتییە لە كۆمۆنیزم و لیبرالیزم و فاشیزم. لەو نووسینەدا حەسەن بەنا بەراوردكردنێكی سەرپێیی و خێرای ئیسلام و ئەو سێ ئایدیۆلۆژیا دەكات و دەگاتە ئەو دەرەنجامەی كە ئیسلام لەناوخۆیدا هەرسێ ئایدیۆلۆژیاكەی تێدایە، بۆیە پێویستی بە هیچیەكێك لەو ئایدیۆلۆژیانە، نییە. بە مانایەكی دیكە حەسەن بەنا ئیسلامێك دروستدەكات لەیەككاتدا هەم كۆمۆنیزم و هەم لیبرالیزم و هەم فاشیزمیشە. ئیسلام دینێكە ڕەگەزە سەرەكییەكانی ئەم ئایدیۆلۆژیانەی لەناو خۆیدا و بەیەكەوە كۆردۆتەوە، بۆیە كۆمەڵگا ئیسلامییەكان پێویستیان بەو سێ ئایدیۆلۆژیایە نییە.(خوێنەر دەتوانێت بۆ وردەكارییەكانی ئەم كارەی حەسەن بەنا بۆ كتێبی ”دین و عەلمانیەت“ی من بگەڕێتەوە). ئاشكرایە لەم بەراوردكردنەی ئیسلامدا بەو سێ ئایدیۆلۆژیایەی سەدەی بیستەم، حەسەن بەنا سەرقاڵی دین و دینداریی نییە، بەڵكو سەرقاڵی دروستكردنی “ئایدیۆلۆژیایەكی دینیی”ە، سەقرقاڵی داڕشتنەوەی ئیسلامە لەسەر مۆدێلی كۆمۆنیزم و لیبرالیزم و فاشیزم. خەریكی گۆڕینی ئیسلامە بۆ ئایدیۆلۆژیا بە هاریكاریی ئایدیۆلۆژیا عەلمانییەكانی سەردەمەكەی خۆی. ئەوەی حەسەن بەنا پێیهەڵدەستێت گەڕانەوە نییە بۆ ئیسلامی ڕەسەن، بەڵكو گۆڕینی ئیسلامە بۆ ئایدیۆلۆژیایەكی گشتگیر لەپاڵ ئایدیۆلۆژیا گەورەكانی سەدەی بیستەمدا، كە ئایدیۆلۆژیای عەلمانیی و خۆرئاوایین. ئەمە وادەكات لەڕووی زانستییەوە نەتوانین حەسەن بەنا بەدرێژكراوەی نووسەر و خوێندەوار و ڕیفۆرمیست و پیاوانی دینیی قۆناغەكانی بەر لە خۆی و ئەو ئیسلامەش كە ئەو لە فۆرمی ئیسلامیزم یان ئیسلامی سیاسیدا دایدەڕێژێتەوە، بە درێژكراوەی ئیسلامی بەر لەخۆی ببینین. لەگەڵ دروستبوونی ئیسلامی سیاسیدا، وەك ماكسیم ڕۆدنسۆن دەڵێت، وەفا و ئینتیمای مرۆڤی ئیماندار لە خوداوە دەگوازرێتەوە بۆ ئیسلام، بەڵام ئیسلامیش وەك ئیمان و باوەڕ نا، بەڵكو وەك سیستمێكی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی و ئابوریی و ئەخلاقیی. ئیسلام وەك ئیسلامی سیاسیی، وەك ڕێكخراو و پارتی سیاسیی. بەخشینی ڕەوایەتی بەم كارەیە وادەكات، حەسەن بەنا ئیسلام وەك دینێكی تەواو سیاسیی پێناسبكاتەوە و پێ لەسەر ئەوە دابگرێت كە ئیسلام هەم دینە و هەم دەوڵەت.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.