سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كورد لە سەردەمی دەوڵەتی خەلافەتی ئومەویدا

پێش 3 هەفتە



كەیوان ئازاد

كاتێك دەمانەوێت خوێندنەوەیەكی مێژوویی بۆ (89) ساڵی مێژووی دەوڵەتی خەلافەتی ئومەوی و (14) خەلیفەكەی بكەین، نەك هەر دووچاری كێشە و جیاوازیی بۆچوونی كۆی مێژوونووسان و توێژەرانی جیهان دەبین، بەڵكوو لەنێو مێژوونووسان و توێژەرانی ئیسلامیش دووچاری هەمان حاڵەت دەبین.

جارێ زۆر ئاساییە مێژوونووسان و توێژەران و خۆرهەڵاتناسانی ناموسڵمان، بە دیدگای جیاواز بۆ ئەم دەوڵەتەیان ڕوانیبێت و سەدان هەڵە و كەموكوڕی و تاوان لە ژیان و كردار و بڕیاری خەلیفەكان و بەرپرسە باڵاكانی بدۆزنەوە، بەڵام بۆ مێژوونووسان و توێژەرانی عەرەب و موسڵمان، حاڵەتێكی تەواو جیاواز بووە، كاتێك دەوڵەتەكە تەواو عەرەبی و مۆركێكی ئایینیی پێوە بێت. هەروەها دەسەڵاتدارەكانیشی وەك خەلیفە و جێنشینی پەیامبەری ئیسلام (د.خ) دەركەوتبن و ناسرابن؟

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی پۆلێك مێژوونووس و توێژەری ئیسلامی بەم دەوڵەتەیان كردووە، مێژوونووس و توێژەران و خۆرهەڵاتناسان پێیان نەكردووە. ئەو حاڵەتەش بێ هۆ نەبوو، چونكە خودی ئەم دەوڵەتە دوای ململانێیەكی توندی (موعاویەی كوڕی ئەبی سوفیان) لەگەڵ (عەلی كوڕی ئەبی تالیب/ ڕ.خ) و سازش پێكردن، بە (حەسەنی كوڕی عەلی) دامەزرا. ئەمەو لەپێناو سەقامگیربوونی دەوڵەتەكە و لێدانی نەیارەكانیان، خوێنێكی زۆر ڕژا، زۆرترینی ئەو خوێنە ڕژاوانەش لە موسڵمانەكان بوون.

وەك ململانێی خوێناویی ئەم بنەماڵەیە لەگەڵ كۆمەڵی خەواریج و پەیڕەوانی شیعە و كۆمەڵە موسڵمانە ناعەرەبەكان، كە بە (مەوالی) ناسرابوون. بە ئاستێك، ئەوەندەی خوێنی موسڵمانان لەناو خۆیاندا ڕژا، لەگەڵ ئیمپراتۆڕیی بێزەنتیی مەسیحی و توركە بتپەرەستەكان و پێكهاتە ناموسڵمانەكانی دیكە نەڕژا، لەكاتێكدا خودی خەلیفەكانی ئەم دەوڵەتە بەدرێژایی (89) ساڵی تەمەنی چەندین هەڵمەت و شاڵاوی جۆراوجۆریان بە هەموو ئاراستەكانی باكوور و باشوور و خۆرهەڵات و خۆرئاوا ئەنجام دا.

بە ئاستێك، سنووری دەوڵەتەكەیان لە خۆرهەڵات گەیاندە نیمچەدوورگەی هیندی و لە خۆرئاوا گەیاندە باكووری ئەفریقیا و نیمچەدوورگەی ئیبریا. لە بەری باكووریشەوە دەستیان گەیشتە ئاسیای ناوەڕاست و ناوچەی ئانادۆڵ و دەریای ڕۆم و لە بەری باشووریشەوە گەیشتنە كەنارەكانی خۆرهەڵاتی ئەفریقیا. بەم دەوڵەتە فراوان و پان و پۆڕەشەوە، كوردستان كەوتە چەقی ئەو دەوڵەتە، جگە لە بەشێكی باكووری خاكەكەی نەبێت. هەر بۆیە بەو سنوورە فراوان و پێكهاتە جیاجیاكانی و ئایینە جیاوازەكانی و نەیارەكانی ناوخۆیی و دەرەوەی، ئاسایی بوو هەموو كەسێك بە یەك چاو و یەك دیگا سەیری نەكات. بەتایبەت ئەوانەی بەرژەوەندییەكانیان لەگەڵ ئەم دەوڵەتە و سیاسەتەكانی نەدەهاتەوە یەك.

بەو دۆخەشەوە دەوڵەتەكەی تێ كەوت، چەندین بۆچوونی جیاواز لەسەر پێكهاتەكەی و سیاسەتەكانی و كار و بڕیاری خەلیفەكان دروست بوو. لەو نێوەندەشدا پەیڕەوان و لایەنگرانی كۆمەڵەی خەواریج و شیعەكان، بە خراپ و لادەر لەم دەوڵەتە و خەلیفەكانیان ڕوانی. ئەم حاڵەتەش بۆ كوردەكان هەر وابوو، كە لایەنگرانیان لە هەردوو كۆمەڵ بەو چاوەوە سەیری بكەن و مێژووەكەی بنووسنەوە.

هەروەها ئەو كوردانەشی باوەڕداری جوو، یان زەردەشتی و مەسیحی بوون، هەمان هەڵوێستیان هەبوو، چونكە بەدرێژایی تەمەنی ئەو دەوڵەتە جگە لە سەردەمی خەلیفە (عومەری كوڕی عەبدولعەزیز) نەبێت كە (دوو) ساڵ بوو، سەرجەم ئەوانەی لەو پەیڕەوانە بوون، بە توندی مامەڵەیان لەگەڵدا كرا. تەنانەت ئەگەر باوەڕیشیان بە ئایینی ئیسلام هێنابێت، باجی جزیەیان لەسەر لانەچوو.

بەو هۆیەشەوە فشارێكی دیكەی داراییان كەوتە سەر، باسی باوەڕدارانی (ئێزدی، كاكەیی، مانی، مەزدەك، بتپەرەستان) هەر مەكە، كە ئایین و باوەڕەكەیان وەرنەگیرا و بە توندی شەڕیان كرا. هەموو ئەو ڕووداوانەش وایان كرد، چاوی مێژوونووسان و توێژەران و خۆرهەڵاتناسانیان بەتوندی بكەوێتە سەر، ئەوەش وای كرد كار لەسەر هەر ڕووداوێك بكەن كە لەگەڵ باوەڕ و ئایینی ئیسلامدا نەدەهاتەوە.

ئەمەش جیاواز لەوەی، بەشێك لە خەلیفەكان وەك پێویست كاریان بە دەقەكانی قورئان و فەرموودەكانی پەیامبەری ئیسلام نەكرد و كۆمەڵێك كاریان كرد كە نەدەبوا بیكەن، وەك (مەیخواردنەوە، داوێنپیسی، كۆمەڵكوژی)، تا بە هێرش دەگات بۆ سەر كەعبەی قیبلەگای موسڵمانان و لێدانی بە مەنجەنیق! لەپاڵ شاڵاوی كۆمەڵكوژی و سووكایەتی بە دانیشتوانی شاری (مەدینە)، كە یەكەمین پایتەختی مێژووی ئیسلام و جێنزرگەی پەیامبەرەكەی بوو!

هەموو ئەوانەش لەسەر دەستی والییەكانی ئەو دەوڵەتە و بەرپرسە سەربازییەكانی، بە فرمانی ڕاستەوخۆی خەلیفەكانی ئومەوی ئەنجام درا. بەو هەموو ئەو ڕووداوانەشەوە، كوردی نێو ئەم دەوڵەتە بووە قوربانیی سیاسەتی خەلیفە و والی و بەرپرسەكانی و باجی زۆر و گەورەیان لەسەر كێشە و ململانێی سیاسییەكان دا، بۆیە هەڵەیە بە سەردەمێكی باش و ئارام بۆ پێكهاتەی كورد بزانرێت و باس بكرێت.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.