سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

توندوتیژی بەرامبەر ژنان و ڕوبەڕووبونەوەیەكی شەرمنانە

پێش 3 هەفتە



شادی نەوزاد 

كاتێك هەرێمێك یاخود دەوڵەتێك دەیەوێت ڕووبەڕووی دیاردەیەكی كۆمەڵگا ببێتەوە، هەنگاوی یەكەمی ڕووبەڕووبونەوەكە ئەوەیە كە بەتەواوەتی و بە ڕاستی ئەو كێشەیە بخاتە ڕوو كە هەیەتی دواتر دەتوانێت لە چوارچێوەكانی كێشەكە تێبگات و كار بۆ ڕوبەڕوبونەوەی بكات.

هەرێمی كوردستان تاكوو ئێستا و بە هەموو هەوڵەكانیەوە لە هەموو ئاستە جیاوازەكاندا شەرمنانە و لەبەر خاتری خاتران لە بەرامبەر كێشەی توندوتیژی دژ بە ژنان وەستاوەتەوە.

كاربەدەستانی هەرێم (لە هەموو پلە و پۆستەكاندا) تا ئێستا نەیانتوانییوە تێگەیشتنێكی گشتگیریان هەبێت بۆ كێشەی توندوتیژی(جا توندوتیژی بێت بەرامبەر ژنان، خێزان یاخود منداڵان)، ئەمە وای كردووە كە ڕووبەڕووبونەوەی توندوتیژی ئەوەندە هێواش و سەرپێیی بێت هەندێك جار شەرمیش بكەین لە باسكردنی.

توندوتیژی(بە تایبەت توندوتیژی دژی ژنان و منداڵان) هەموو چەند ساڵ جارێك دەبێت پێداچوونەوە بۆ یاسا و ڕێكارەكانی بكرێت، چونكە لەو جۆرە ئاكارانەیە كە چەند ساڵ جارێك خۆی دەگۆڕێت و لە جۆری نوێدا دێتەوە ناو كۆمەڵگا، هەمواركردنی یاساكان یەكێكن لەو كارانەی دەبێت بكرێت (كە ئێستا یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی لە پرۆسەی هەمواردایە لە پەرلەمانی كوردستان و بە دەیان جۆر تەگەرە و كۆسپدا تێپەڕیوە هەر لە بەكارهێنانی زاراوەكان و دانانی پێشنیارەكان و كۆبوونەوە لەگەڵ لایەنەكان و باوەڕ بوون و نەبوون بە چەمكە بەكارهاتووەكان لە ناو هەموارەكەدا)، بەڵام هەموو كارەكە تەنیا هەمواری یاساگەلێك نیین كە تا ئێستا بەشی زۆری جێبەجێ نەكراوە و بەرچاوڕون نین لەوەی چەند لە هەموارەكەش جێبەجێ دەكرێت، بەڵكو كاری سەرەكی لە پێكهاتەی ئەو لایەنانەدایە كە دەبێت یاساكە جێبەجێ بكەن.

بەشی زۆری لایەنی جێبەجێكار دەكەوێتە ئەستۆی یەكەكانی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی، كە تاكو ئێستا نە بودجەی پێویست كە بابەتی سەرەكییە لە دەستڕاگەیشتن بە هەموو ئەو كەیسانەی دەبێت بگەنە سەریان لە كاتی پێویستدا، نە ئیمكانیاتی مرۆیی پێویست كە زۆربەی جار كەیسەكان ئەوەندە كاتێكی زۆریان پێ دەچێت كار لە كار دەترازێت لە كێشەكاندا، نە ڕوئیایەكی ڕوون و ئاشكرا( لە دوای ڕێكارەكانی كەرەنتین لە هەرێمی كوردستان و چەند ڕۆژ دوای بڵاوبونەوەی ڕاپۆرتێكی هاوبەشی یوئێن ومێن و ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی كە تێیدا باس لەوە دەكەن هیچ جۆرە دیكۆمێنتكردنێك و بەداتا وەرگرتنێكی توندوتیژی پێش سەردەمی كۆرۆناڤایرۆس بۆ سەردەمی كۆرۆناڤایرۆس ناگونجێن و دەبێ بیر لە ڕێگەی نوێ بكەینەوە، بەوپێیەی ڕێژەكانی توندوتیژی ڕوویان لە زیادبوون كردوە و بەربەستی سەرەكی پێكەوە بوونی هەموو خێزان و كەسانی توندوتیژكارە لەگەڵ كەسی توندوتیژیلێكراو، دوان لە بەرپرسانی ئەو دەسەڵاتە جێبەجێكارەی هەرێم پێیان وابوو گەڕانەوەی پیاوان بۆ ناوخێزان و پێكەوەبوونی كاتێكی زۆری خێزان هۆكار بوون بۆ كەم بوونەوەی ڕێژەكانی توندوتیژی، كە بۆ من مایەی شۆك بوون بوو لەو كاتەدا و تا ئێستاش كە ئەو ڕوئیایە لە ترۆپكی ئەو دەسەڵاتە جێبەجێكارەدابن).

یەكێكی دیكە لەو لایەنانەی دەسەڵاتی گەورەی هەیە لە ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ توندوتیژی دژ بە ژنان و خێزان دادگاكانن، كە ئەمانیش زۆر جاران نەیانتوانیوە وەڵامدەرەوەی ئەو داواكارییە زۆرانە بن كە لێیان دەكرێت بە یەكلاكردنەوەی چی زووە داواكانە، لە ساڵی ٢٠١٩ لەوتارێكدا ئاماژەم بەقۆناغێكی ترسناك كرد كە ڕەنگە هەرێمی كوردستان ڕوبەڕوی ببێتەوە،ئەویش زۆری داواكانی دادگای توندوتیژییە و لەبەرامبەردا كەمی یەكلابوونەوەی سكاڵاكانە، كە ئەمەش وادەكات لە دورمەودادا باوەڕ بە دادگاكان كەم ببنەوە وەك ئەو شوێنەی پارێزگاری كەسی توندوتیژلێكراو بێت و ڕێژەی نوسینی داواكان بەڕێژەیەكی بەرچاو ڕوو لە كەمبوونەوە دەكەن، ئەم كەمبونەوەیەش بە واتای تەواوبوون یاخود چارەسەری كێشەكان نایەت، بەڵكوو كێشەكە دەچێتەوە دۆخی متبوون و شاراوەیی لەنێو كۆمەڵگادا.

لە ڕویەكی دیكەوە ئەنجومەنی دادوەری دەبێت زۆر بە وریایی مامەڵە لەگەڵ پەیمانگای دادوەری بكات بە بوونی پەیڕەوی تایبەت بە كارەكەیان و چوارچێوەی فراوانی توندوتیژی لەسەر هەموو ئاستەكان.

هەموان نا، بەڵام لە چەند كەیسێكی دیاریكراودا چەند حاڵەتێكی نامۆ بینراوە لە باوەڕ نەبوون بە جۆری توندوتیژییەكان لەسەروو هەمویانەوە كوشتن و هەڕەشەی كوشتن (بەڕێوبەری یەك لە ماڵی داڵدەدانەكانی هەرێم بۆی گێڕامەوە و وتی كە یەك لە دادوەرەكان پێی وتوە كە ئەو كەیسە مەهێنە ژورەوە و وەرەقەی بەڵێندانی كەسوكارەكەی بێنە با ئیمزای بكەم و بابیبەنەوە، بە واتایەكی تر هیچ پرسیارێكی لە كەیسەكە نەكردووە كە ئایا هەست بە دڵنیایی دەكات بڕواتەوە ناو خێزانەكەی یاخود نا، ئەمە لە حاڵەتێكدایە كە چەند كەیسمان دوای ئەوەی چەند جار لە ماڵەكانی داڵدەدان بوون و دوای ئەو بەڵێننامەیە دراونەتەوە بە خێزانەكانیان و ژیانیان بە كۆتا گەیشتووە لەلایەن كەسی پلە یەكی خۆیانەوە، كەیسی دوو خوشكەكەی چەمچەماڵ بەنمونە) ئەمە دەرخەری ئەو ڕاستیەیە كە پێویستمان بە پێداچونەوەی گشتی هەیە بۆ تێگەیشتن لە مانای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی لە دادگاكاندا.

یەكێكی دیكە لەو وێستگانەی ژنانی توندوتیژیلێكراوی پێدا تێپەڕ دەبێت، ماڵی داڵدەدانەكانە لە هەرێمی كوردستان، هەرچەندە لە ئێستادا حكومەتی هەرێمی كوردستان هەموو پابەندییەكی ئەم ماڵانەی خستۆتە ئەستۆی خۆی بەڵام ئەم ماڵانە تەواوی ئیمكانیاتیان نییە بۆ لەخۆگرتنی ئەو ژنانەی كە ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە، زۆربەی جارەكان ئەم ماڵانە بەهۆی نەبوونی شوێنی پێویست و بینای گونجاو ناتوانن جۆری كەیسەكان جیابكەنەوە، بەدەر لەوەش توانای مرۆیی و دارایی ئەوتۆیان نییە بۆ پڕكردنەوەی بچوكترین پێداویستییەكان كە خۆی لە جل و بەرگ و دەرمانی پێویستدا دەبینێتەوە بۆ چارەسەری ئەو نەخۆشیانەی هەیانە، هەندێك كات ماڵی داڵدەدانەكان توانای دابینكردنی ئۆتۆمبێلی گونجاویان نییە بۆ گواستنەوەی كەیسەكان، لەگەڵ ئەوەشدا بەتەواوەتی نەتوانراوە ئەو كەسانەی لەو ماڵانە دادەنرێن بەتەواوەتی ڕابهێنرێن بۆ چۆنیەتی مامەڵە كردنیان لەگەڵ كەیسەكاندا (لە بەسەركردنەوەیەكی دەوری لیژنەی پەرلەمانیدا یەك لە فەرمانبەرەكانی یەك لەو ماڵی داڵدەدانانە بە ئەندامێكی پەرلەمانی وتبوو لە وەڵامی پرسیارێكی ئەندامەكەدا كە ئەو كچە بە خێزانی خراپن، دایكیشی لای خۆمان بوو لێرە دوو ساڵ دەبێ دەرچووە).

ئەم كێشانە و دەیانی تر كە تەنیا و تەنیا لەناو حزبە سیاسییە باڵادەستەكانەوە دەتوانرێت چارەسەر بكرێت، بەو پێیەی ئەو كەسانەی كە سەرۆكایەتی ترۆپكی هەڕەمەكەی دەسەڵات دەكەن بە هەموو بەشەكانییەوە لە حزبەكانەوە دێن، ئەوانەش كە لە حزبەكانەوە دێن بەدەگمەن دەنا بەدرێژایی كاری حزبی و سیاسییان خولێكی تێروتەسەلیان لەسەر كێشەكانی ژنان و یەكسانی جێندەری و شێوازەكانی ڕووبەڕووبونەوەی دیاردە باوەكانی كۆمەڵگا نەبینیوە، بێگومان كاتێك دێنە ناو دەسەڵاتی حكومی ناتوانن بە ماوەیەكی كەم ئەو ڕوئیایەیە دروست بكەن كە خولی بەردەوام و فێربوون لەسەر كرۆكی كێشەكە چەند پێویستە، بەڵام ئەم داوایە بۆ گۆڕانكارییەكی وەها گەورە لە كێ بكەین؟ (لە یەكێك لەو چالاكییە گەورانەی لەم ساڵانەدا لە هەرێم ئەنجام درا بۆ كێشەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی، یەكێك لە گەورەترین دەسەڵاتەكانی هەرێم لە وتارەكەیدا بە دەق وتی كە تەنیا پیاوان نیین كە توندوتیژی بەرامبەر ئافرەتان دەكەن، بەڵكوو بەشێك لە ئافرەتانیش توندوتیژی بەرامبەر ئافرەتان دەكەن، بێئاگا لەوەی بۆ ڕووبەڕووبونەوەی توندوتیژی دژی ژنان ئێمە لەسەنگەردا نیین بەرامبەر پیاوان بەڵكوو ئێمە دەبێ ڕووبەڕووی ئەو فكرە ببینەوە كە پێی وایە توندوتیژی دژی ژنان كارێكی ئاساییە، بێگومان ئەم فكرە كە ئێستاكە لەبەشێكی هەرێم و لەناو كۆمەڵگاكەی هەیە، چەندە پیاوان بەركەوتەی بوون ئەوەندەش ژنان بەركەوتەی بوون و كاریگەری لەسەریان داناوە، بۆیە ناكرێت دەسەڵاتدارێكی گەورەی هەرێم كە ناوێكی دیارە لە ڕوبەڕوبونەوەی توندوتیژیدا بكەوێتە هەڵەیەكی وا گەورەوە).

چەكی گەورەی دەستی ئێمە لە ئێستا و داهاتوشدا بۆ ڕوبەڕوبونەوەی توندوتیژی دەبێت هۆشیاری بێت، هۆشداری دەربارەی جۆرەكان و ڕێژەكانی توندوتیژی لە كۆمەڵگادا و بە لەبەرچاوگرتنی پلە و پۆستە جیاوازەكان و ئەو شوێنانەی توندوتیژییە جیاوازەكانی تێدا ڕو دەدەن.

 پرسیارێكی دیكە ئەوەیە كە هەمیشە ڕوبەڕومان دەبێتەوە كە ئایا هەڵمەتەكانی هۆشیاری بۆ كێ بكرێت؟

دەستپێكی هەرە گرنگ ئەوەیە كە حزبە سیاسییەكان بێ دوودڵی دەست بە هەڵمەتی هۆشیاری بكەن لەناو كادیران و ئۆرگانە جیاوازەكانیاندا، بە گرنگی دان بەوەی كە كێ هەڵمەتەكە بەڕێوە دەبات و تا كوێ دەتوانێت بۆ هەر ئۆرگانێك بەجیاواز لەوانی دیكە ئەو بابەتانە بوروژێنێت و باس بكات كە دەبێ باس بكرێن.

دواتر دەسەڵاتە جیاوازەكان لە حكومەت و پەرلەمان و ئەنجومەنی دادوەری، بە لەبەرچاوگرتنی چۆنیەتی هەڵمەتەكان و چەندێتییان.

بێگومان هەڵمەتەكان نابێ بەدەر بێت لە ڕێكخراوەكانی كۆمەڵكای مەدەنی و میدیا.

هیچكات نەنگی نییە كە بەشداریكردن لە هەڵمەتێكی هۆشیاری گەورە و لەسەر ئاستی هەموو كۆمەڵگا لە سەرۆكایەتیەكانەوە تا دوا فەرمانبەری دەسەڵاتەكان تێیدا بەشدار بن، بەڵكوو سەربەرزییە چوونكە لە كۆتاییدا ئەوەی لە پێناوی بەدیهێنانی ژیانێكی شایستەیە بۆ مرۆڤ لە كۆمەڵگادا.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.